|
pMjfb ivc cwl rhI juJfrU
iswK nOjvfnF dI lihr ƒ smJx leI iswK ienklfb df cirwqr aqy ies dy
vfady smJxy jLrUrI hn| ieh lihr awj isLwdq nfl AuWBrI hY ikAuNik
ieiqhfs ivc Auh vfady pUry nhIN ho sky, jo supny gurU sfihbfn dy gey
hn aqy ijnHF dy pRBfv Qwly iswK nOjvfn pldf hY AunHF dI pUrqI
afjLfdI qoN ipCoN dy BfrqI sMgTn ivc vI nhIN ho skI| nf hI brfbr
koeI eyzf vwzf supnf idwqf jf sikaf ijs nfl Auh AumIdF aqy ienHF dy
swc nf ho skx qoN afey sMkt ivc nOjvfn iksy hor idsLf vwl vwD skdy|
gurU sfihbfn dI lihr iek
ienklfb sI ies ivc koeI sMdyh nhIN| rUsI lyKk rysiqslfv AuilafnOvskI
ny afpxI 1981 ivc mfsko qoN CpI pusqk 'agRyrIan ieMzIaf ibtvIn dI
vrlz vfrjL' ivc iswK lihr ƒ “ienklfb” afiKaf hY| ienklfb iksy dysL
dy lokF ƒ bhu-pwKI sMkt qoN mukq krvfAuNdf hY| ies nfl muwZlIaF
qbdIlIaF vfprdIaF hn| jo sMsQfvF, ivcfr aqy sMgTn lokF dy Aucqm
ivkfr dy rfh ivc aiVwkf bxdy hn, AunHF ƒ qoV-BMn ky nvIN isrjnf kIqI
jFdI hY| ies sdI ivc rUs aqy cIn ivc afey ienklfb iesy pRkfr dy hn|
rUs dy lok jLfrsLfhI aqy ies nfl pl rhy pUMjIvfd ivc ies qrHF luwt
rhy aqy ivnfsL ho rhy sn ik AunHF df hr pwKoN ivkfs ruk igaf sI| cIn
ivc sfmMqI pRbMD aqy ies nfl vwD rhy shfiek pUMjIvfd ny vI cInI lokF
dy swiBafcfrk aqy afriQk ivkfs ivc rukfvt pYdf kr idwqI sI| lYinn ny
rUs ivc aqy mfE ny cIn ivc ienHF sMkt siQqIaF qoN lokF ƒ mukq kIqf|
lokF ƒ sMgiTq krky AunHF sB rfjsI qfkqF ƒ hfr idwqI jo ieiqhfs ƒ
jwPf mfr ky bYTy sn, ijnHF ny ieiqhfs df phIaf jfm kIqf hoieaf sI|
iswK ienklfb ƒ vfprn ivwc
koeI ZfeI sO sfl lwgy| ieh smF gurU nfnk sfihb qoN lY ky bfbf bMdf
isMG bhfdr qwk df hY| iswK lihr Bfrq dy ieiqhfs ivc afey iek sMkt
ivwcoN AuBrI sI| ieh sMkt mugLl slqnq aqy Aus smyN dy aDogq
bRfhmxvfdI smfj dI pYdfvfr sI| slqnq ny ijs qrHF sulqfn jF sLihnsLfh
aqy Aus dy shfiek nvfbF dI aYsLo-iesLrq leI smuwcf arQcfrf sMgiTq
kIqf sI Aus ivc iksfnI dI bhuq mMdI hflq sI| lY dy ky iksfn kol
afpxI pYdfvfr df kyvl cflI PIsdI hI rih jFdf sI, keI vfr ies qoN vI
Gwt| ies nfl Ausdf gujLfrf nhIN ho skdf sI| AuqoN jLmIn Auqy mflkI
Aus dI nhIN sI| jdoN srkfr cfhy, Koh lvy| sulqfn aqy Aus dy sfmMqI (jfgIrU)
shfiek ny vpfr leI vI kuJ pirvfrF ƒ hI pfilaf hoieaf sI| CotI vxj
vfly, ivsLysL krky ngrF ivc rihx vfly, kfPI aOKy sn|
mugLÜ slqnq dy arQcfry ivc
iksfn aqy Coty vxj vfly brfbr duKI sn| ies duwK ƒ inpuMsk jF nfmrd
bxfAux ivc ihMdU vrg-pRbMD aqy vydFqk pRkfr dI krmvfdI ivcfrDfrf hor
shfieqf kr rhy sn| smuwcf smfj lotU arQcfry qy inpuMsk ivcfrDfrf df
dIrG isLkfr sI|
gurU sfihbfn dI ienklfbI
ivsLysLqf ies ivc sI ik AunHF ny mugLlF dy arQcfry dy sB qoN vwzy
aiDkfrI Auqy hmlf kIqf| AunHF mugLl pfqsLfh jF sulqfn ƒ “kUiV”
afiKaf| Aus dy lotU aihlkfrF aqy shfiekF ƒ “kuwqy” ikhf| ienHF JUTy
aqy “kuwqy” lotUaF dy brfbr “swcy pfqsLfh” df sMklp idwqf| ieh swcf
pfqsLfh sB qoN Aupr hY, inrBY hY| qlvfr vI ies df iek rUp hY| ieh,
swcf pfqsLfh afpxy “BgqF” dI jF “gurmuKF” dI rwiKaf krdf hY aqy
dusLtF df nfsL krdf hY|
gurU nfnk dyv jI dI bfxI
ivc sulqfn aqy Aus dI Aupr qoN Qwly qk dI pUrI mMzlI Auqy XojnfbwD
hmlf hY| bfkI gurU sfihbfn ny vI afpxI ipCoN ilKI bfxI ivc ieh hmlf
krn vfly aqy ies ivc ijwq hfsl krn vfly mnuwK dI isrjnf Auqy jLor
idwqf| ies dI bxqr, mUl rUp ivc, gurU nfnk sfihb afpxI bfxI ivc dy
gey sn| ieh mnuwK sI “gurmuK”| bfkIaF gurUaF ny gurmuK aqy ies dy
ivroDI mnmuK dy cirwqrF bfry ivsQfr nfl iliKaf| ienHF nvINaF socF
nfl gurU sfihbfn ny ivcfrDfrk qOr 'qy nvF iensfn pYdf kIqf jo mugLl
slqnq nfl twkr lYx aqy jfq-pfq dy bRfhmxvfdI smfj ƒ AultfAux dy Xog
sI| jdoN gurU hirgoibMd sfihb ny 1606 eI: ivc akfl qKLq bxf ky
mIrI-pIrI ƒ iek kr idwqf qF ieh rcy gey ienklfbI iensfn dy aYksLn
pRogrfm df aYlfn sI| ies nvyN AuBr rhy ienklfbI pursL ny iek nvyN
bdl, iek nvyN pRbMD dI nINh DrnI sI| 1699 eI: ivc afnMdpur sfihb ivc
ieh nINh DrI geI|
gurU goibMd isMG jI ny phul
Ckf ky iek nvyN ienklfbI pRbMD jF sMgTn df aYlfn kr idwqf| ies df nF
“KLflsf” rwiKaf igaf| vwK-vwK jfqF aqy iKwiqaF ivcoN cuxy pMj
ipafiraF awgy afpxy afp ƒ smripq kr ky gurU sfihb ny sQfipq kr idwqf
ik ieh nvF sMgTn iek purKI rfj qoN mukq, smUhvfdI, ikrq aqy brfbrI
Auqy afDfirq hovygf| ies dI aiDafqimk lIzrisLp gurU gRMQ sfihb kol
hovygI| gurU gRMQ sfihb dI ivafiKaf aqy ies Auqy aDfirq rfjnIqk
idsLf df PYslf smuwcf pMQ krygf|
PrFs dy ienklfb qoN 90 sfl
pihlF aqy rUsI ienklfb qoN 218 sfl pihlF afnMdpur sfihb ivc vfprI
ieh Gtnf mnuwKI ieiqhfs ivc iek cmqkfr hY| mnuwK dI iek aduwqI
pRfpqI hY| gOrv vflI gwl ieh hY ik iswK ienklfb isKr Auqy ilaf ky
ies ƒ iek pUrn rfjnIqk ivdroh aqy aMqm aYksLn ivc bdlx qoN pihlF
koeI do sO sfl qk ivcfrDfrk qbdIlI ilaFdI geI| iek nvyN mfnisk aqy
srIrk pRbMD vflf iensfn ricaf igaf| ies dIaF rgF ivc dOVn vflf KUn
iek nvyN mfzl qoN pRyrxf lYNdf sI| ies ivicwqrqf kfrn hI ieh
ienklfbI iensfn smJOqfvfdI nhIN ho skdf sI| hrbrt mfrkUjLy ny 'aYn
aYsy aOn ilbrysLn' ivc TIk iliKaf hY ik mn aqy srIr dy iek nvyN
sMXog qoN ibnf prmfixk ienklfbI bxnf kiTn hY| smuwcy hfv-Bfv (rYspONs
isstm) bdlx dI loV hY| koeI hYrfnI vflI gwl nhIN ik iswK gurIly sO
sfl qk jMglF ivc rih ky mugLlF aqy ivdysLI DfVvIaF nfl lVdy rhy| ies
qrHF dI lVfeI leI jƒn dI hwd qk vcn-bwDqf cfhIdI hY jo ies ienklfbI
kol sI|
iswK imslF ny aqy ipCoN
mhfrfjf rxjIq isMG ny Gsmfx dy XuwDF nfl afKr AuWqrI ihMd ivc iek
nvF rfj sQfipq kr ilaf| rxjIq isMG ƒ koeI swqr sfl ielfky ijwq ky
rfj pwkf krn ivc hI lwg gey| BfvyN Aus ny afpxy rfj ivc Drm, ivcfr
pwKoN iksy nfl koeI ivqkrf nf kIqf, afpxy mMqrI mMzl ivc vI keI DrmF
dy pRqIinD rwKy, POjI tryinMg leI ivdysLIaF ƒ vI lfieaf pr iswK
ienklfb df iek gOrvsLIl vfadf Auh vI pUrf nf kr sikaf| Auh sI aijhf
arQcfrf rcxf ijs ivc brfbrI hovy| BfvyN iksfnF nfl hmdrdI, tYksF ivc
rfhq afid dIaF sB imsflF mOjUd hn pr sLfied vkq dI Gft kfrn aqy kuJ
afDuink iksm dy ivigafnkF dy Gwt ivkisq hox kfrn Auh brfbrI dy vfady
ƒ nvF arQcfrf dy ky pUrf nf kr sikaf| BUmI-vfhI AuvyN hI kfiem rhI|
aMgryjL sfmrfj dy afAux
Auqy pMjfbI iksfnF ny BUmIdfrI ivruwD asMqosL pRgt kIqf| aMgryjLF ny
pihlF qF pMjfb dy sDfrn iksfn ƒ KusL krn leI vwzI ijLMmIdfrI jF
astRyt Kqm kIqI pr ipCoN Pyr bhfl kr idwqI qF ik iswK BUmIpqIaF ƒ
vriqaf jf sky| iPr sfmrfjIaF ny ijs qrHF pMjfb dI afriQkqf ƒ nIm jF
pUry jfgIrdfrI aMsLF nfl afpxI lotU afriQkqf df ihwsf bxfieaf, Aus
nfl iksfn kol afpxI pYdfvfr df pMjvF ihwsf hI bcx lwgf| bhuqy Coty
iksfn sUd-KorF aqy afVHqIaF dy gLulfm ho gey|
vMz qoN ipCoN AumId sI ik
afjLfd Bfrq ivc aijhI afriQkqf AusfrI jfvygI jo pMjfb dy sDfrn iksfn
aqy inmn mwD vrg ƒ rfhq dy sky| pr “smfjvfd” dy nfary dy bfvjUd
jgIrdfrI aMsLF nfl smJOqf kr ky pUMjIpqI arQcfrf KVHf kr idwqf igaf|
ies arQcfry ivc sDfrx iksfn aqy inmn mwD-vrgF dI hflq bhuqI TIk nhIN
hoeI| ijs anusfr nfl dysL dI pUMjI vDI hY, Aus anusfr ienHF vrgF dI
afmdn ivc vfDf nhIN hoieaf| sgoN jLmIn dI pYdfvfr aqy ies dIaF vwD
pUMjI nf krn dIaF sIimq sMBfvnfvF df igafn hor viDaf hY|
ijs afriQk aqy rfjnIqk
brfbrI df vfadf iswK ienklfb ny idwqf sI Auh nf mhfrfjf rxjIq isMG
dy rfj ny pUrf kIqf, nf aMgryjLI sfmrfj ny aqy nf hI afjLfd Bfrq dy
arQcfry ny| pYdf hox vflI pUMjI df hI bhuqf ihwsf ieko jmfq hVwp kr
rhI hY| awj cwl rhI juJfrU iswK nOjvfnF dI lihr ijs ieiqhfs aqy
ivcfrDfrf qoN pRBfivq hY Auh ies vfady ƒ pUiraF krn nfl sbMDq hY|
nvIN iswiKaf ny nOjvfnF dI ies bfry sMvydnf ƒ hor vI vDf idwqf hY|
ies qoN vI vwD ieh ik juJfrU,
iswK ienklfb ivc rcy gey Aus iensfn dy AuqrfiDkfrI hn jo nvyN
arQcfry dy supny dy nfl iek bdly hoey mfnisk aqy srIrk sMXog df vI
mflk hY| ies ƒ “shj” aqy “afqm ris” ivc rihx df AuWcf afdrsL idwqf
igaf hY| ieh afdrsL pUMjIvfd dy sLKLsIaq ƒ vMzx iKlfrn aqy qoVn-PoVn
vfly pRbMD ivc Pl nhIN skdf| ies leI juJfrUaF dy ivdroh dIaF jVHF
pMjfb dy ieiqhfs aqy smkflI pUMjIvfd dI asPlqf ivc hn| ies ivdroh
lihr qoN BfrqI pRbMDkF ƒ sbk iswKxy cfhIdy hn| “dihsLqvfd” jF
“iPrkfpRsqI” kih ky gLYr-ijLMmyvfr nhIN bxnf cfhIdf aqy nf hI ieh
kih ky afpxI asPlqf aqy sImf Auqy prdf pfAuxf cfhIdf hY|
iswK ienklfb dy vfady pUry
krn leI juJfrU ijs qrHF vcnbwD hn, Aus leI AunHF dI pUMjIpqI pRbMD
nfl twkr rokI nhIN jf skdI| akflI dl dy nyqf, jo bhuqy vwzy
ijLmIdfrF jF pUMjIpqIaF ivcoN hn, ies twkr ƒ asPl bxfAuxf cfhuxgy
ikAuNik Auh afpxI mflkI aqy Aus dy suwK iqafg nhIN skdy| AunHF leI
brfbrI, mlkIaq nfl sbMD nhIN rwKdI| isrP lMgr ivc brfbr bxfAux qk hI
sIimq hY|
akfl qKLq dy jQydfr dI
ijLMmyvfrI iswK ienklfb dy vfady pUry krvfAux ivc hY| jo vrg ieh
vfady pUry krvf skdf hY isrP Aus ƒ hI awgy ilafAux ivc isafxp hY| jy
akflI dl rokdf hY qF hux vfly ƒ qoV ky Xuvk-pRDfn, BivwK muKI aqy
ivcfrDfrk qOr 'qy cyqMn akflI dl bxfieaf jfvy|
juJfrUaF dy iek gruwp
‘bwbrF’ ny afpxy iek pYNPilt ivc sfP iliKaf hY ik AunHF dI lVfeI
“mnuwKqf ivc peIaF kuwl gLYr-kudrqI vMzIaF” imtfAux leI hY| Auh
aijhf rfj rcxf cfhMudy hn ijs ivc “iejfrydfr qy srmfeydfr jLflmF,
mjLlUmF dy duwD-pwuq, gLYrq qy iewjLq dI blI lY ky aYsL dI ijLMdgI
leI Ausfry bihsLq nhIN rihxgy|”
ieh juJfrU eynI vrg-cyqnqf
rwKdy hn, ieh sMqoK vflI gwl hY, pr AunHF ƒ ieh vI smJx dI loV hY ik
ieh lVfeI 'ihMdU sfmrfj' nfl nhIN sgoN kyNdr dy pUMjIvfdI aqy Aus dy
shfiek jgIrdfrI gRoh nfl hY jo afpxIaF lotU-ivAuNqF awgy nf Jukx
vflI hr svY-cyqMn swiBafcfrk iekfeI ƒ qoVnf cfhuMdf hY BfvyN Auh
iswK hovy, BfvyN nfgf aqy BfvyN mIjLo| iksy lotU df koeI Drm nhIN
huMdf| Auh Drm ƒ lwut leI isrP vrqdf hI hY|
******************
|