|
Bfrq dy burjUaf pYRs aqy kuJ rfjsI
pfrtIaF ny sLbd “mUlvfd” (PMzfmYNtiljLm) kuJ rfjsI lihrF bfry,
ivsLysL kr ky pMjfb ivc cwl rhI iswK nOjvfnF dI KfVkU lihr bfry
vriqaf hY| ies lyK df mnorQ ies sLbd ipCy luky sMklp ƒ smJxf aqy ies
dI vrqoN krn vflIaF iDrF dy mMqv ƒ AuGfVnf hY|
sLbd “mUlvfd” dI vrqoN 19vIN sdI dy
aMq Auqy cwlI iek eIsfeI pRotYstYNt lihr bfry sLurU hoeI| ieh lihr
amrIkf ivc 1920 vfly dhfky dOrfn sLkqIvr bxI aqy kuJ bdly rUp ivc
1950 qk kfiem rhI| bfeIbl dI sdIvqf, XsU msIh (eIsf) dy kMvfr-jnm,
prmfqmf dy hukm nfl rcnf dy qqPwt hoNd ivc afAux, mnuwK df pqn, XsU
msIh dy mnuwKI pfpF leI crKVI cVHn aqy Ausdy dyhDfrI pfrgmn iek
hjLfr sfl dI pRBuqf leI vfps muVn, Aus ivc ivsLvfs krn vfilaF dI
dyhgq surjIqI aqy gunfhgfrF ƒ sjLf ivc idRVH ivsLvfs hI ies lihr dy
muwK isDFq sn|
ieh smF Auh sI jdoN XUrp aqy amrIkf
ivc pUMjIvfdI dy aMdrly ivroD ies dy hor ivkfs ivc aiVwkf bx rhy sn|
nqIjy vjoN pihlf sMsfr XuwD iCiVaf ijsdy muwK kfrx ies aiVwky qoN
mukqI hfsl krn leI rfh nf lwB skxf aqy kuJ ku pUrv pUMjIvfdI qfkqF
df aVy rihxf vI sI| pr ies df nqIjf hoieaf ik XUrp aqy amrIkf dohF
QfvF Auqy mwD sLyRxI aqy CotI iksfnI ƒ kfPI sMqfp Jwlxf ipaf| amrIkf
ivc 1930 dy nyVy vfprI “zIprYsLn” jF afriQk inGfr vI ieh sMqfp kfl
sI|
ies sMkt dOrfn CotI iksfnI aqy mwD
sLyRxI kol cwl rhy arQcfry dy drsLn aqy ivcfrDfrf ivc koeI ivsLvfs
nhIN irhf sI| vwD rhy ivigafnvfd aqy blvMq ho rhy ivkfsvfd ny vI
aijhI asiQrqf lY aFdI sI ik ienHF vrgF leI koeI ivcfrDfrk shfrf
cfhIdf sI| ies sMqfp aqy sMkt smyN jo iek tyk idwqI geI Auh ieh
mUlvfd sI| ijs dy mwuK ivcfr bfeIbl ƒ abdl mMnxf aqy ies ivc XsU
msIh aqy mnuwK dI dyhDfrI punr surjIqI bfry idwqy pOrfx jF imwQ vrgI
khfxI ƒ isLwdq BrpUr swc vjoN sQfipq krnf sI|
ies ieiqhfsk pRsMg ivc jy mUlvfd df
isDFq smiJaf jfvy qF ieh iek pRvfn ho cuwky gRMQ ivsLvfs jF drsLn dy
muwZly jF mUl ivcfrF vwl vfpsI aqy hr pRkfr dy ivkfs ƒ rwd kr ky
AunHF ivcfrF ƒ abdl mMnxf bxdf hY| aijhI pRikiraf df vwzf lwCx
“duhrfAu” jF AunHF mUl ivcfrF ƒ vfr-vfr jIvn ivc ilafAuxf aqy jIvn
dI gqI ƒ asvIkfr krky jIvn dIaF sB sMsQfvF aqy amlF ƒ AunHF mUl
ivcfrF anusfr Zflxf hY| jy koeI nf Zly qF Aus pRqI ihMsfqmk hoxf hY|
Gwto-Gwt aijhI ihMsf dI jy iswDI nhIN qF aiswDI sMBfvnf ies duhrfAu
ivc mOjUd hY|
duhrfAu afpxy-afp ivc koeI insLyDfqmk
jF nYgyitv ikiraf nhIN| jrmn iPlfsPr nItsLy duhrfAu ƒ jIvn aqy
ieiqhfs df iek aihm pwK mMndf sI| ieiqhfs Aus anusfr duhrfvF qoN hI
afpxy ivsLrfm icMnH lYNdf hY| sOKy sLbdF ivc jIvn aqy ieiqhfs df
ivkfs iswDI lkIr vFg nhIN hY, ijvyN ies ƒ eIsfeIaq jF hor Drm aqy
drsLn dyKdy hn ikAuNik isrjnf dy aml nfl sbMDq rUp sImq hI hn ies
leI Auh afpxy-afp ƒ duhrfAuNdy rihMdy hn| pr ies dy bfvjUd prm
mnuwKF dI isrjnfqmkqf aqy iewCf sLkqI rfhIN pirvrqn aqy “ivkfs” vI
huMdf hY|
jy duhrfAu kuJ sImq rUpF df jIvn ƒ
kfiem rwKx aqy awgy qorn dy qrk ivc hox vflf jLrUrI aml hY qF isrjnf
aqy iewCf sLkqI nfl kuJ qxfE ivc AunHF sImq jF muwZly rUpF df
duhrfAu jIvn aqy ieiqhfs dy awgy jfx nfl hI sbMiDq hY| ies leI AunHF
mwuZly rUpF ƒ muV ilafAuxf aqy ivcfrDfrk jF dfrsLink pwDr Auqy AunHF
vwl vfpsI insLyDfqmk nhIN, pr nItsLy dI sLrq ieh hY ik aijhy icMqn ƒ
svIkfr krn qoN pihlF ivakqI dI afpxI iewCf sLkqI, rcnfqmkqf, cirwqr
aqy sLYlI bfry svY-cyqnqf aqy ies ƒ rUp dyx ivc sPlqf vfpr cuwkxy
cfhIdy hn|
pwCm dy ivkisq dsqkfr dysL vI afpxy
arQcfry dy sMktF ƒ hwl krn leI kuJ nym duhrfAuNdy rhy hn sgoN AunHF
dI nvIN ivafiKaf krky AunHF dI sMgq gOrvsLIl bxfAux Auqy cyqn jLor
lfAuNdy rhy hn| brqfnIaF aqy amrIkf ny dUjI jMg qoN ipCoN afpxy
arQcfry df vwzf gurU kynjL ƒ hI mMinaf hY| Aus dy ies prm-afriQk (mYkroieknOimk)
ivcfr, ik pUrn rujLgfr aqy inrMqr ivkfs ƒ rfj dI dKlaMdfjLI aqy
pUMjI pRcln ƒ suinXimq krn nfl hI kfiem rwiKaf jf skdf hY, ƒ ipCly
kuJ dhfikaF ivc bVI vfr duhrfieaf igaf hY| nv-kynjLvfdIaF ny
pUMjIvfdI afriQkqf ivc afey sMkt ƒ 'sfeIkl' kih ky 'sfeIkl-ivroDI'
isDFq bxfey ijnHF anusfr bjt, AuDfr pRikiraf afid rfhIN dKlaMdfjLI ƒ
mhwqvpUrn dwisaf| awj asIN ijs ƒ 'Porzvfd' (sMcfr mfiDamF aqy
surwiKaq rfsLtrI mfrkItF rfhIN AupBogIaF ƒ imafrI vsqF KrIdx leI
AuqsLfihq krnf) aqy ‘AuWqr Porzvfd (jn mfrkIt ƒ AupBog kImq dy nfl
jIvn sLYlI aqy izjLfeIn nfl joVnf) kihMdy hF, ieh vI kynjL dy muwZly
ivcfrF ƒ jIvq aqy ikirafsLIl rwKx dy hI Xqn hn| ieQoN qk ik kuJ
ivdvfnF anusfr pRiswD Kwby-pwKI arQ sLfsqrI jon rOibnsn ipafro
sqRfPf, lgI pYsInYqI dy snfqnI burjuaf arQcfry bfry kIqy
qrk-ivsLlysLx ivc vI kynjL dy pRmwuK isDFqF dI nvIN ivafiKaf hI hY|
ienHF arQ sLfsqrIaF dy ivsLlysLx ƒ 'AuWqr kynjLvfd' vI afiKaf igaf
hY|
imKfiel gorbfcyv ny rUsI smfj ƒ nvyN
isirEN sMrcx leI ilKI pusqk 'pyrysqroiekf' ivc afpxy Xqn ƒ mfrks
lYinn dy sMbfd (zfielYkitks) dI sLkqI df ijLkr kridaF lYinn dIaF
afKrI ilKqF nfl joiVaf hY| gorbfcyv 'pyrysqroiekf' ƒ vI ienklfb
afKdf hY aqy lYinn dy AunHF sLbdF ƒ duhrfAuNdf hY ijnHF ivc Aus ny
afiKaf sI ik ieiqhfs ivc koeI aijhf ienklfb nhIN afieaf ijs ivc ijwq
AuprMq pRsLMsf dy nsLy ivc sB hiQafr suwt ky afrfm kIqf jfvy| Bfv
ieh hY ik iek ienklfb qoN ipCoN dUjf iPr qIjf afid inrMqr ilafAuxy
huMdy hn ijnHF rfhIN muwZly ienklfb dy mUl isDFqF ƒ ieiqhfs dI inwgr
smJ nfl sfkfrf kIqf jf sky| mfE ny swiBafcfrk ienklfb ƒ vI afpxI
kRFqI dIaF buinafdI DfrnfvF dI iek mhwqvpUrn zUMiGafeI vjoN hI
ikirafsLIl kIqf sI| afpxy-afpxy ZMgF aqy siQqIaF anusfr rUs aqy cIn
dovyN 'AuWqr-smfjvfd' df vDyry bl snfqnI smfjvfd dy mukfbly ivwc
bhu-pwKqf (post sLosLiljLm) aqy vwKo-vwK smfjF dy afpxy sQfnk
swiBafcfrF aqy prMprfvF anusfr mukqI vwl vDx Auqy hY| sFJ df arQ hux
ieko rfh aiKiqafr krnf nhIN, sgoN mukqI dI jigafsf aqy ies leI afpxy
ivrsy aqy pRiqBf anusfr sfDn aqy sMsQfvF jutfAuxf hY|
pUrbI irsLI aqy icMqk jIvn dy mUl
inXmF aqy AunHF dy anuBv leI kuJ aihm ivcfrF aqy DunIaF ƒ duhrfAuxf
lfBvMd mMndy rhy hn| vYidk irsLIaF dy isRsLtI dIaF vwK-vwK sLkqIaF
dy pRqIinwD dyvI dyviqaF ƒ sMboiDq kIqy gIq AunHF dy ies ivsLvfs dy
gvfh hn| ies duhrfAu ƒ AunHF ny mMqr-sLkqI nfl joiVaf hY jF ieh kih
leIey ik mMqr-sLkqI kuJ ivcfrF aqy DunIaF df hI isLwdq BrpUr duhrfAu
hY| ies df mfiDam vydF aqy AupinsLdF ivc anunfisk DunIaF hn| iswK
gurU sfihbfn ny vI gurbfxI ivc ivcfr aqy sLbd dI ies sLkqI ƒ vriqaf
qF ik iek pfTk dI cyqnqf, avcyqn aqy dyh-kyNdrF ƒ nvyN isirEN sMgiTq
kIqf jf sky| pUrb ny ies duhrfAu inXm ƒ ijs qrHF ivcfrk, sLfbidk,
srIrk aqy sONdrX-sLfsqrI pwDr Auqy vriqaf hY ies df vwK-vwK psfrF
ivc ajy Xog aiDaYn nhIN hoieaf| zfktr tRMp vrgy pwCmI ivdvfn, ijnHF
ny gurU gRMQ sfihb jF iksy hor pUrbI gRMQ df anuvfd kIqf hY, ies
duhrfAu ƒ smJx ivc asmrwQ rhy hn|
ies bihs df Bfv ieh spwsLt krnf hY ik
ivrsy, drsLn jF gRMQ ivc afey jIvn jF isRsLtI nfl sbMDq ivcfrF,
DunIaF jF aiBivaMjn ZMgF ƒ duhrfAuxf pUrb aqy pwCm dohF swiBafcfrF
df lwCx hY| iksy soc, jIvn-sMgTn, jIvn-sLYlI ƒ iQr krn aqy Kfs pRkfr
dy mno-srIrk sMXog leI ies dI vrqoN bVy gOrv nfl kIqI jFdI rhI hY|
jy kyvl kuJ aihm ivcfrF aqy DunIaF vwl muVnf hI mUlvfd hY qF pUrb
aqy pwCm dovyN mUlvfdI hn aqy ienHF swiBafcfrF ivc bhuq sMktF ƒ hwl
krn leI ies pRikiraf dI vrqoN vI mUlvfdI hY| AuWqr-kynjLvfdI, snfqnI
aqy AuWqr-smfjvfdI, vyidk irsLI aqy iswK gurU sfihbfn, buwD qoN
ipCoN afAux vfly Aus dy pYrokfr sMq aqy eIsf qoN ipCoN afAux vfly
Aus dy anuafeI mhfqmf sB mUlvfdI hn ikAuNik AunHF ny afpxy mnpsMd
aqy lfhyvMd drsLnF jF ivsLvfsF dy aihm ivcfrF aqy pRkfsL-ivDIaF ƒ
vfr-vfr duhrf ky iQr kIqf aqy mnuwKI ivkfs ivc Xog ihwsf pfieaf|
spwsLt hY ik kyvl kuJ ivcfrF, inXmF
jF DunIaF vwl afpsI mUlvfd nhIN| ijs insLyDfqmk jF n-arQ ivc ies
sLbd dI vrqoN iksy pRikiraf bfry kIqI jFdI hY Aus qoN Bfv aijhI
vfpsI jF duhrfAu hY jo iksy sMkt ƒ hwl krn dy Xog nhIN| XUrp aqy
amrIkf ivc cwlI mUlvfdI lihr vFg ieh duhrfAu ivkfs dy ihwqF 'c nhIN
aqy nf hI ieh icMqn aqy jIvn dy nvyN pRkfsL-ZMgF ƒ jI afieaF afKdf
hY| ieh sgoN afpxy pfTkF, sroiqaF jF pYrokfrF ƒ suMgyVdf hY aqy
nvIaF siQqIaF nfl do hwQ krn dI pRyrxf dyx dI iek QF iek PfrmUly jF
ieiqhfs nfloN tuwty mMqr duafly joVn df Xqn krdf hY| jy iswK gurU
sfihbfn dI bfxI ƒ iDafn nfl piVHaf jfvy qF Aus ivc vI “sihj” df
sMklp kfPI duhrfieaf igaf hY| BfvyN ies sMklp df sroq buwDvfd sI, pr
gurU sfihbfn ny ies isRsLtI dy sfry pRbMD ivc ivcrn df jF isRsLtI dI
sMgq nfl sbMDq hoNd df sMklp bxf ilaf| ies ivc cyqnqf aqy aml dovyN
sLfml hn, sgoN ies qoN vI vwD ies nfl juVy hoey avcyqn aqy nfV-pRbMD
qk ieh sMklp phuMcdf hY| iPr bfxI dy vfk-pRbMD aqy DunI-sMgTn vI
aijhy isrjy ijnHF ivcoN shj-pRfpq hox leI iek sLkqI huMdI hY, iek
sMgIq vI Jrdf hY|
gurU sfihbfn dy duhrfAu ipCy mOjUd
ingHf BUqkfl vwl nhIN, BivwK vwl hY, mnuwK dI nvIN sMgq aqy ivkfs
vwl hY|
insLkrsL ieh hY ik Auh duhrfAu mUlvfd
(PMzfmYNtfiljLm) hY ijs df muwK BUqkfl vwl hY, BivwK vwl nhIN| aijhf
duhrfAu ieiqhfsk aqy bRhmMzI siQqIaF ƒ smJ ky ivkfs vwl nhIN lY jFdf|
nvyN igafnF ƒ smo ky nvy cyqn, nvyN avcyqn aqy nfV-pRbMD dI sfjnf
nhIN krdf|
pMjfb ivc iswK nOjvfnF dI lihr
duhrfAu df gOrv ajy pUrI qrHF nhIN smJ skI| ienHF dIaF kuJ jQybMdIaF
BUqmuKI duhrfAu kr rhIaF hn| iswK gurU sfihbfn dI bfxI dy inXm vI
ajy kuJ jQybMdIaF dI pkV ivc nhIN afey| jo jQybMdIaF kyvl BUqmuKI
duhrfAu kr rhIaF hn, iswK gurU sfihbfn dy isRsLtI aqy mnuwK bfry
idwqy muwZly inXmF dI nvyN igafnF dI shfieqf nfl ivkfsmuKI ivafiKaf
nhIN kr rhIaF sgoN sOVf kr rhIaF hn Auh mUlvfdI hn| AunHF dI
ieiqhfsk smJ vI kmjLor rhygI qy AunHF dI lihr vI AucyrIaF sLfierfnf
qy ivigafnk lIhF AuWqy nhIN cwlygI| iswK gurU sfihbfn dI sipirt iswK
iksfn ny pkVI hoeI hY, Auh nvyN igafn aqy qknflojI ƒ nfl lY ky
BivwKmuKI ivkfs dy rfh Auqy pMjfb ƒ qor irhf hY| Aus ny Bfrq dy hor
lokF leI vI imsfl kfiem kIqI hY|
Bfrq df burjUaf pRYs aqy kuJ hor
rfjnIqk pfrtIaF pMjfb dI KfVkU lihr ƒ jdoN “mUlvfdI” kihMdIaF hn qF
Auh ies dy kRFqIkfrI aMsL ƒ jfx-buwJ ky awKoN Ehly krdIaF hn| pMjfb
dy sIimq ivkfs aqy ivsLv pRsMg ivc ikRsLI AuWnqI dy bfvjUd
smwisafjnk afriQkqf aqy sQfnk swiBafcfr dy dmn ƒ iswK nOjvfnF dI
lihr ny ijvyN sfhmxy ilaFdf| Auh pRsMsfXog hY, pr ies dI kfmXfbI
BivwKmuKI duhrfAu nfl hI ho skygI| ies leI lihr ƒ afpxy aMdrly
mUlvfdI aMsLF nfl jUJ ky gurbfxI dI BivwKfrQI pRyrxf aqy nvyN igafnF
ƒ smox nfl afpxf inrMqr kRFqIkfrI srUp sQfipq krdy rihxf hovygf|
******************
|