pMjfb dy srbpwKI ivkfs leI kOmI pRsLn hwl krnf jLrUrI

afDuink smyN ivc ieh gwl sB qoN cMgI qrHF lYinn ny smJI sI ik iksy dysL jF pRFq dy srbpwKI ivkfs leI AuQoN df kOmI pRsLn hwl krnf jLrUrI hY| kOmI pRsLn df arQ kOmI pCfx bfry Dfrnf bxfAuxf jF Aus ƒ isDFqbwD krnf hY| ies nfl hI lokF ivwc afpxy pRqI mfx vDdf hY aqy Auh pRyirq ho ky ivkfs kfrjF ivc sLfiml huMdy hn| ies mMqv leI lYinn dy stfiln qoN 1913 ivc “mfrksvfd aqy kOmI pRsLn” nF hyT pYNPLilt ilKvfieaf jo hux aMqrrfsLtrI ivrfsq bx cuwikaf hY|

 ies pYNPLilt ivc iek kOm dI pCfx qd hI bxdI hY jy Aus kol sFJI BfsLf, ivlwKx ielfkf, sQfeI sMgq, smUihk cirwqr, aqy rfjnIiqk afjLfdI hox| rfjnIiqk afjLfdI nf hox dI sUrq ivc Auh kOm nhIN kOmIaq hY| stfiln dy ies pYNPLilt ny ieh sQfipq kr idwqf ik sovIaq sMG dy sB rfj kOmF dy Gr hn aqy sovIaq sMG bhu-kOmI hY| hr kOm ƒ Aus dI hsqI ƒ pRPuwilq krn leI loVINdI shfieqf dyxI sMG dI kOmI nIqI bx geI| pr ies dy bfvjUd smfjvfdI sovIaq sMG tuwt igaf| kfrx ieh ik nIqI anusfr srbpwKI ivkfs nf ho sikaf| aiBafs ivc sB kOmF ƒ AunHF dy mfx anusfr brfbrI nf idwqI jf skI| rUsI kOm ƒ bhuq QfvF AuWqy pihl idwqI geI aqy rUsIaF ƒ bfkI kOmF dy mukfbly ibhqr mMn ky AunHF dI pRBUqf bfkIaF AuWqy sQfipq krn dI gLlqI huMdI rhI|

 dUjf vwzf kfrx kimAUinst pfrtI df sMgTn sI ijs ivwc sB kOmF dI brfbr aqy anupfqI pRiqinDqf nf ho skI| pfrtI df bl pUMjI df ivkfs krvfAux aqy vsqF df Auqpfdn vDvfAux AuWqy sI| pfrtI dI ieh nIqI pUMjIvfdI ivkfs mfrg qoN vwKrI nhIN sI| pUMjI aqy vsqF dy Auqpfdn bfry smfjvfdI aqy pUMjIvfdI pYNqVy ivc koeI vwzf aMqr nhIN sI| ies idRsLtI qoN smfjvfd aqy pUMjIvfd ieko dfrsLink ivrsy-aYnlfeItnmYNt iPlfsPLI- nfl juVy hoey hn, ies bfry aYzorno aqy hOrkhfeIsr bhuq pihlF dws cuwky hn| pwCm dI ies igafnvfdI iPlfsPLI df lKsL mnuwK ƒ pUMjI aqy ivigafn rfhIN vwzy dfrsLink jF ibrqFqk sLfsqr dy ky mukq krnf sI| ies vwzy dfrsLink jF ibrqFq sLfsqr ivwc kOmI hsqIaF vI ingUxIaF rih jFdIaF hn|

 Bfrq dy nihrU dOr dy imsLirq ivkfs mfrg ƒ iqafg idwqf hY ijs ivc smfjvfd aqy pUMjIvfd ƒ mylx df Xqn kIqf igaf sI| Aus ivwc inwjIkrx aqy pbilk sYktr dohF df Bfg sI| Aus imsLirq mfrg ny Bfrq ƒ afriQk qOr 'qy ivkisq nf kIqf| jF ieAuN kih lAu vwzIaF pulFGF Brn Xog nf bxfieaf| Auh rfh iqafg ky Bfrq ny pUMjIvfd aqy inwjIkrx df aMDfDuMd rfh apxf ilaf| ies rfh ivc Bfrq dIaF ivlwKx kOmF ƒ AunHF dI hsqI anusfr vDx mOlx leI koeI ivsLysL suivDf nhIN| pUMjI dy vDx nfl jo AunHF dy ihwsy afAuNdf hY kuJ ivAuNqbMdI nfl, Aus AuWqy hI AunHF df ivkfs aDfirq hY|

 Bfrq dy sMivDfn ivwc vI Bfrq ƒ iewk kOmI dysL hI mMinaf igaf hY| ieQoN dy DrmF ƒ jLrUr surwiKaf aqy mfnqf idwqI geI hY pr vwK-vwK rih rhIaF kOmF ƒ koeI mfnqf pRfpq nhIN| ies iewk-kOmI idRsLtI qoN hI afpxy vwDx-Puwlx aqy vwD suqMqr hox leI aiDkfr mMgx vflIaF kOmF ƒ “kOm-ivroDI” jF “dysL-DRohI” afK idwqf jFdf hY|

ies ipCokV ivc jy dyiKaf jfvy qF pMjfbI kOm ƒ vI kOm dy qOr 'qy koeI mfnqf pRfpq nhIN| kyvl vwK-vwK DrmF dy pMjfbI lokF ƒ jLrUr mfnqf hY| sMgiTq qOr ’qy pMjfbI kOm dI koeI hsqI hY, ies bfry koeI Dfrnf nf sMivDfn ivwc hY| nf hI mMgI jf rhI hY| pMjfbI lokF dI kOmI hsqI kI hY? ienHF dI kI ivlwKxqf hY? pMjfbI sUbf bxf ky ieh jLrUr mMn ilaf igaf ik ieQoN dy lok pMjfbI boldy hn| kyvl jLbfn ƒ mfnqf imlx nfl, kOmI mfnqf nhIN imldI| bolI ƒ vI ajy sUbf pwDr AuWqy Xog QF nhIN imlI| hr pwDr AuWqy kfr ivhfr ies bolI ivwc nhIN ho irhf|

 iksy kOm dI bolI jF ilKqI BfsLf ivlwKx hox df arQ Aus kOm dy ijLMdgI ƒ aqy vwzy ivsLv ƒ afpxy ZMg nfl dyKx dy Xog huMdf hY| ieh gwl afDuink smyN ivc iek mOilk amrIkn BfsLf ivigafnI bYNjfmn vorPL ny smJf idwqI sI| imsfl dy qOr 'qy pMjfbI ivafkrx ivc inpuMsk ilMg nhIN, asIN hr vsq ƒ iesqrI ilMg jF pursL ilMg vjoN hI dyKdy hF| sfzy leI sfrI kfienfq iesqrI aqy pursL dy hI rUp hn| pr iewk aMgryjLI BfsLI jF sMsikRq BfsLI leI nhIN|

 ijs ivakqI dI pflxf posnf aqy vwzI ivwidaf pMjfbI ivc hovygI Aus dI cyqnqf aqy pirpyK ivlwKx hoxgy| ieh ivlwKxqf smfijk irsLiqaF aqy rfjnIqk ivcfrF dI ivlwKxqf ivc vI bdlygI| iksy kOm ƒ Aus dI BfsLf ivc pVHfAuxf aqy Aus rfhIN socx lfAuxf, ijs ivlwKxqf ƒ jnm idMdf hY Auh PfsIvfdI-qfkqF leI Kqrnfk sfbq ho skdf hY, ies leI BfsLf jF bolI ƒ pUrI qrHF lfgU nf hox dyxf, PfsIvfd dy hwk ivc jFdf hY| dUjy pfsy BfsLf rfhIN ivkisq kOmI ivlwKxqf, lok qMqr dy hwk ivc BugqdI hY, PfsI qfkqF dy ivruwD cYWk-puafieMt bxdI hY|

 pMjfb ƒ bVf mfx hY ik ies ny vyd rcy, Bgvd gIqf rcI, pr pMjfb dy ieiqhfs ivc ies df sB qoN vwD amIr ivrsf ijs ivc anyk pirpyKF ƒ smo ky jIvn idRsLtI AusfrI geI hY, Auh “sRI gurU gRMQ sfihb” hY| ies gRMQ AuWqy iksy iewk iPrky jF Drm dI ajfrfdfrI nhIN mMnI jf skdI| ies ivwc jo muwl idwqy gey hn Auh mnuwK jfqI dy sFJy hn| ies gRMQ ivc mhwqvpUrx Dfrnf ieh hY ik smwucI kfienfq sMgIq aqy sLfierI hY, ivsmfd hY| iesy nfl jIvn ƒ joVn dI loV hY| ijLMdgI aqy ies dIaF sMrcnfvF ivwc jo ivroD hn AunHF ƒ sLkqI nfl qoV BMn ky bRhmMzI suMdrqf aqy sMgIq ƒ jIvn pRvfh bxfAux dI joV hY| iksy ivqkry dI ies ivwc koeI QF nhIN|

pMjfb df kOmI cyqnf df aDfr kfPI hwd qk ‘sRI gurU gRMQ sfihb’ dy muwl hn| ienHF df hor ivsQfr krn dI loV hY aqy kuwl pMjfbIaF ƒ ieh spwsLt krn dI loV hY iehI cyqnqf pMjfb dI pRqIinwD kOmI cyqnqf bxn dy Xog hY ikAuNik ies ivc aMqr kOmI aqy bRhmMzI sMvfd aqy myl dI vwzI QF hY| sMgIq ivc sB ivroDI surF sux ky nfd rcdIaF hn jo gIq bxdf hY| dUjf sfihq ijs ny pMjfb dI cyqnqf sflI hY jF jo ies df aiDkfrI hY Auh ikwsf sfihq hY ijs ny iesqrI pursL pyRm irsLiqaF ƒ rwbI krfr dy ky ivdroh Bfvnf idwqI| nfiek hox leI pRyrxf idwqI| sUPI sfihq ny vI CotI aqy vwzI afsLkI ivc msq PkIr ho ky gfAux dI Bfvnf rcI| jy pMjfbI BfsLf jF bolI rfhIN pMjfb ƒ hr pwDr Auqy pRPwuilq kIqf jfvygf, ies dI mfniskqf prmfixk bxfeI jfeygI qF ieh ivlwKxqf iek mOilk dyx hovygI- Bfrq ƒ vI aqy ivsLv ƒ vI|

 ies ivlwKx kOmI cyqnqf aqy aiBafs ƒ mOlx leI pMjfbI kOm kol vwD aiDkfr cfhIdy hn| dUjy dy nF nfl sMprk bxfAux leI, vpfr krn leI, pMjfb dIaF aMdrlIaF rfjsI sMrcnfvF ƒ loV anusfr soDx leI| arQcfry ƒ vI punr sMgiTn krn dI loV pvygI, ikAuNik ies ivc pUMjI dy ivkfs dy nfl inaF df muwdf vI sLfiml krnf jLrUrI hY|

 pMjfb dI kOmI cyqnqf aqy cirwqr ƒ sfjx aqy sQfipq krn leI sB qoN vwD loV skUl aqy XUnIvristI pwDr Auqy islybs pirvrqn nfl sbMDq hY| ieh islybs ies vyly ivlwKxqf pRyirq nhIN hn| ieh jF qF Bfrq dy iek kOmvfd ƒ huMgfrf Brdy hn aqy jF ividafrQIaF ƒ aMqrkOmI pUMjIvfd df purjLf bxn leI iqafr krdy hn| dovyN pirpyK PfsI qfkqF dy hwk ivc hI Bugqxgy, ieh anumfn lfAuxf aOKf nhIN| aMqrkOmI igafn afAuxy jLrUrI hn pr kOmI cyqnqf aqy pirpyK ivc rih ky igafn gRihx krny ies qoN vI vwD jLrUrI hn| dUjIaF kOmF dy pirpyK gRihx leI afpxf kOmI pirpyK jfxnf sB qoN vwD jLrUrI hY|

 ieh bVI hYrfnI aqy aPsos dI nf kfbil muafPI gwl hY ik akflI pfrtI, kFgrs aqy kimAUinst pfrtIaF ivcoN iksy ny vI pMjfbI kOm dI hsqr ƒ inrDfirq krn, isDFqbwD krn aqy prmfixk bxfAux leI ivsLysL cysLtf nhIN idKfeI| pMjfb dI kOmI cyqnqf ƒ jdoN vI ieiqhfsk qOr ’qy ivkisq ‘sRI gurU gRMQ sfihb’ dy muwl ivDfn nfl joVn dI gwl afAuNdI hY qF Auh ies ƒ 'iPkrfpRsqI' kih ky inMd idMdy hn| ijs muwl ivDfn ny iek pUrf ienklfb ilaFdf, jo ajy jfrI hY aqy nf mukMml hY, AunHF dIaF zUMiGafeIaF nfl pMjfbI kOm ƒ isDFqbwD krn aqy ies df aiBafs awgy qorn leI sfhs krn qoN zrdy hn| nqIjy vjoN pMjfbI kOm dI hsqI ajy vI isDFqbwD nhIN [[[[[[| ieh kOm ibwKrI hoeI hY aqy keI pwDrF Auqy sjLf Bugq rhI hY|

 sB qoN vwD sjLf nvyN poc Bugq rhy hn| AunHF ivcoN mhwqvpUrn igxqI ƒ ivwidaf jF aMgryjLI ivc idwqI jfx lwgI hY jF ihMdI ivc| ieh ivsLysL qOr 'qy AuWc vrg aqy afriQk qOr 'qy ibhqr mwD vrg dy nvyN pocF bfry swc hY| ieh vrg pMjfbI kOm dy isDFq qoN jF qF kory hn aqy jF Aus ƒ aml ivc ilafAux dy asmrQ hn| ieh gwl sB pfrtIaF dy bhuqy rfjsI nyqfvF bfry swc hY| AunHF dy bwcy pMjfbI ivc muwZlI ivwidaf nhIN gRihx krdy| ivsLv pwDr Auqy iswiKafdfrI ieh dws cuwky hn, ik afpxI BfsLf ivc muwZlI ivwidaf nf gRihx krn vfly bMdy df mn pUrI qrHF nfl mOldf nhIN| jy Aus ƒ afpxI bolI df ivafkrx nhIN afAuNdf qF Auh dUjIaF bolIaF dy ivafkrx vI TIk qrHF gRihx nhIN kr skdf| ies nfl Aus dI XQfrQ Auqy vI TIk pkV nhIN bx skdI| dUjIaF bolIaF bolx vflIaF kOmF dy pirpyK vI bwcf TIk nhIN gRihx kr skygf|

 ies qwQ df iswDf nqIjf ieh inkl irhf hY ik nvyN poc afpxI soc smrwQf ivc kmjLor rihx dI sMBfvnf bxf rhy hn| AunHF df ivsLv bfry icMqk vI aYbnOrml hox df zr hY| kOmI Drfql Auqy nf KVHy hox kfrx, igafn gRihx krn aqy BfsLfeI inpuxqf dy pwK qoN kI kmjLorIaF af skdIaF hn, ienHF bfry asIN ajy socxf vI afrMB nhIN kIqf|

 sMKyp ivc ies lyK df qwQ ieh hY ik pMjfb dy srbpwKI ivkfs leI pMjfb dI kOmI pCfx ƒ prmfixk rUp ivc isDFqbwD kIqf jfvy| afriQk ivkfs dy nfl, swiBafcfrk cyqnqf df ivkfs vI jLrUrI hY| ibnf iksy sMprdfiek Bfvnf dy, pMjfb dI kOmI cyqnqf dI ivafiKaf ‘sRI gurU gRMQ sfihb’ dy muwl ivDfn nfl joV ky kIqI jfvy| iehI gRMQ pMjfbIaF df sB qoN mOilk, ieiqhfsk qOr 'qy ivkisq gRMQ hY ijs df swc kdy ingUxf nhIN hovygf| hr kOm df Drfql, Aus dI jLmIr Ausdy mUl gRMQ hn huMdy hn| sfzf mUl aqy sMBfvnfvF BrpUr gRMQ iehI hY| kOmI hsqI aqy cyqnqf df isDFqkrx krky ies ƒ ivwidaf, rfjnIqI aqy arQcfry ivcoN pRqIibMDq kIqf jfvy| pMjfbI kOm dI ivlwKxqf mnvfAux leI, Bfrq dy sMivDfn ivc Bfrq ƒ bhu-kOmI dysL krfr idvfieaf jfvy| Aus anusfr Bfrq dIaF sB kOmF ƒ vwD aiDkfr dyx dI mMg leI lokF ƒ sMgiTq kIqf jfvy| ies nfl Bfrq df lokqMqr hor sunihrI aqy surwiKaq bx skdf hY|

 

******************

 

iswDf kIrqn pRsfrn

vIzIAu

afprysLn nIlf qfrf

sMq jrnYl isMG jI

sLRI hrmMidr sfihb qy hmlf (1984)

BfeI qyijMdr isMG jI

kfkfr, dsqfr qy rihq

   

afzIAu inqnym

jpu jI sfihb

jfpu sfihb

qvY pRsfid svwXf

copeI sfihb

afnMd sfihb

rihrfsu sfihb

kIrqn soihlf

suKmnI sfihb

ismrn

sMq jrnYl isMG jI