lokqMqr, ivlwKxqf aqy mnuwKI aiDkfr

lokqMqr df pRvcn aqy aiBafs bhuq qyjLI nfl awgy vwD rhy hn| ‘aYnsfeIklopIzIaf birtYinkf’ dI snfqnI pRIBfsLf anusfr lokqMqr ‘lokF df rfj’ hY aqy 'aYnsfeIklopIzIaf amYrIkfnf' dI nv-snfqnI aqy bhu-igxqI df pwK lYx vflI pRIBfsLf anusfr lok rfj “sLfisq pRoV mnuwKF dI bhuigxqI df afjLfdfnf qOr ’qy sMmqI dyxf” hY| hux lokqMqr df pRvcn jF ies bfry ivcfr vtFdrf ies qoN awgy 'bhu-DunI' vwl vwD igaf hY| ies df arQ hY ik hux lokqMqr Aus pRbMD ƒ ikhf jFdf hY ijs ivc lokF dIaF suqMqr DunIaF jF afvfjLF afpxI bhu-pwKqf aqy ivroD ivc pRkfsL kr rhIaF hox| ies pRbMD ivc swiBaqf df ipCokV ieMnf pwkf huMdf hY ik ieh afvfjLF sihjy hI afpxy-afp ƒ pwkf kr lYNdIaF hn aqy iek dUjy qoN pRBfivq vI kr lYNdIaF hn| ies pRbMD ivc Gwt-igxqI vflI guMJl jF bhu-igxqI vflI guMJl dI axhoNd huMdI hY| smfj dy sB mYNbr iek dUjy ƒ kihx suxn aqy BfeIcfry ƒ awgy lY jfx leI hI Auqsuk huMdy hn| ieh gwl ies qrHF vI khI jf skdI hY ik pRmfixk lokqMqr pr jF ivlwKx dI cyqnqf duafly kMm krdf hY| ieh pr jF dUjy ƒ nf hI jjLb krn leI iqafr krdf hY aqy nf hI AunqI jF pRPuwlqf leI jjLb krn ƒ jLrUrI smJdf hY sgoN dUjy ƒ svIkfr krn aqy Aus qoN pRBfivq hox ƒ iek lokrfj ivc, awgy jfx leI shfieqf smiJaf jFdf hY|

 vIhvIN sdI dy dUjy awD ivc soc kfPI bdlI hY| ivsLysL kr ky 1960 qoN ipCoN vIaqnfm dI jMg, PrFs ivc ividafrQIaF df pRotYst, amrIkf ivc kfilaF dI lihr, PlsqInIaF qy XhUdIaF dI svY-sQfpqI, ienHF sB GtnfvF ny pihlF vFg sFJ dy nukiqaF ƒ lwBx dI QF, ivlwKxqf Auqy jLor vDf idwqf hY| ikAuNik hux ieh pqf lwg igaf hY ik 'sFJ' dy dfrsLink vsqrF ipCy iek sLfsk vrg dI rfjnIqk iewCf CupI hoeI ho skdI hY ijs df mMqv dUjy ƒ jjLb krnf jF Aus dI ivlwKxqf CuzfAuNdf hovy|

qwQ ieh hY ik ivlwKxqf aqy ies dI pRPuwlqf leI pCfx Auqy bl df afrMB Aus vyly hI ho igaf sI jdoN lYinn ny stfiln ƒ rUs ivc kOmI pRsLn bfry iek lyK ilKx ƒ afiKaf sI| ienklfb qoN ipCoN lYinn ny sovIaq gxrfjF ƒ kOmF dy GrF vjoN sMgiTq kIqf| Aus dI dlIl ieh sI ik afpxy ivlwKx soc pRbMDF aqy swiBafcfrF ivc pRPuwlq ho ky ieh kOmF iek nvyN bhu kOmI mnuwK dI isrjxf krngIaF| Aus df qjLrbf aDUrf rih igaf ikAuNik Aus ny BivwK leI gOrv rwKx vflI afpxI Xojnf ivc iek glqI kIqI| Auh glqI Aus df ieh ivsLvfsL sI ik kOmI ivlwKxqf df Bfv iek ‘burjUaf’ Bfv hI sI jo insLcy hI imwt jfvygf aqy ieh kyNdr muKI kimAUinst pfrtI nfl sihjy hI cwl skygf| pr kOmI ivlwKxqf dy inafieN aqy ivcfr-pRbMD 'qy aDfirq kimAUinst pfrtI ny awgoN jF ipCoN iek idn tkrfAuxf hI sI|

 ipCly smyN ivc XUrpI aqy amrIkI pUMjIvfdI pRbMDF ivc kfPI lck afeI hY| ieh pRbMD afpxy ies kwtVpMQI ivsLvfs ivcoN awgy inkly hn ik ivkfs kyvl nvIn kfZ, sMgTn, mfrkIt sLkqIaF ƒ qIbr krn aqy mukfblf vDfAux nfl hI sMBv hY| hux ieh ‘lck’ aqy ‘sQfnk’ aMsLF aqy socF ƒ vI snfqnI pUMjIvfdI ZMgF nfl joV ky pRbMD ƒ nvyN sFcy ivc Zflx leI iqafr ho gey hn| ies df arQ ieh hY ik kyns df mfzl qyjLI nfl bdl irhf hY| hux ieh XkIn bx irhf hY ik BUgol aqy ieiqhfs qoN pRBfivq soc-pRbMD aqy 'sQfnk' rMg vfly mfzl pRbMD ƒ vwD kfrgr bxfAux ivc shfiek huMdy hn| kuJ afriQk aqy rfjnIqk rwdo-bdl jF muwK Dfrf dI soc ivc ivcfrDfrk qbdIlIaF, pfsy Auqy pey awz ivkfs kr rhy Aup-iKwiqaF dI sLkqI ƒ nfl lYx ivc mdd kr skdIaF hn| aijhy Aup-iKwiqaF ivc mOjUd ivsLysLIkrx pr awzry ikrdfr vflI kMm-sLkqI ƒ vrq skx ivc hI hux jpfnI pUMjIvfd dI kfmXfbI smJI jf rhI hY|

 sMKyp ivc iksy pRbMD df pqn, bcfAu jf qrwkI hux ies gwl Auqy inrBr hY ik Auh dUjy dI ivlwKxqf ƒ iks hwd qk pCfx ky nfl lY skdf hY| ieh ivlwKxqf aqy hsqI aMqr-inrBr jF vtFdry Auqy aDfirq jLrUr hY pr pUry qOr 'qy dUjy Auqy jIvq nhIN| ieh gwl iek ivakqI, sMG, swiBafcfrk jF iKwqy sB bfry swc hY| ies qrHF mnoivigafnk, swiBafcfrk aqy BOiqk jF srIrk iKwqy jo BUgoilk, ieiqhfsk aqy kudrqI acfr vfly hn, kfPI hd qk sQfeI hn Gwto-Gwt aglI vwzI qbdIlI vfprn qk| ieh gwl afeInstfeIn aqy mfrks dy ivcfrF ƒ joVn nfl vwD spwsLt ho jFdI hY aqy cMgI qrHF smJI jf skdI hY|

ijAuN-ijAuN mukfblf vwD irhf hY aqy lokF dy vwD amIr hox aqy jIvn ƒ bhuqy pwKF qoN sMqoK dyx vflf bxfAux dI iewCf pRbl ho rhI hY, hr pRbMD qyjLI nfl qrwkI krn vfsqy mjLbUr ho irhf hY| hr pRbMD df rfj-vrg vI afpxI pRBuqf kfiem rwKx aqy ivkfs ƒ iqwKf krn leI kfhl ivc hY| Kfs krky AunHF ivkisq ho rhy dysLF ivc ijnHF ny ajy bhuqf pYNzf qYa krnf hY, sLfsk vrg ies kfhl ivc byinXmF aqy byikrk vI ho irhf hY aqy dUjy dI ivlwKxqf ƒ ivkfs dy nF Auqy drV ky awgy jfxf cfhuMdf hY|

mnuwKI aiDkfr sMgTnF ny awj ies siQqI ivc kMm krnf hY ijQy ivlwKxqf ƒ iekvfdI aqy kfhl ivc kMm kr rhy rfj dy hmly qoN bcfAuxf vwzf pRsLn hY| sB mukqI lihrF jo smkflI svY-cyqnqf qoN pRBfivq hn, ies ivlwKxqf ƒ Kqm krn vfly iewkvfd ivruwD kIqy gey sMgiTq jqn hn BfvyN keI vfr ienHF lihrF dy mMqv kuJ DMudly hI ikAuN nf njLr afAux| jo rfj, afDuink bxfAux vflIaF sLkqIaF ƒ ibnF iksy BivwKpwKI idsLf aqy swiBafcfrk hoNd muwKI mfmilaF ƒ ivcfrn qoN ibnf KuwlH dy idMdy hn, Auh ivlwKx kOmIaqF aqy kOmF ivc iqwKf pRqIkrm aqy axsurwiKaf dI Bfvnf jgfAuNdy hn| iPr ies siQqI ƒ nijwTx leI rfj vwloN jd ivlwKxqf-cyqn lihrF ivruwD POjI qfkq dI vrqoN huMdI hY qF mfmlf hor guMJldfr bx jFdf hY| ies nfl lokF ivc ‘mwuK-Dfrf’ nfloN tuwtx dI ibrqI, icMqf aqy KUnKrfbf vwDdy hn|

ies siQqI ivc TIk kMm krn leI iek mnuwKI aiDkfr sMgTn ƒ iek pRqIkrm lihr aqy mukqI lihr ivc Prk krnf pvygf| pRqIkrm lihr rfj dI iksy ijLafdqI jF lfprvfhI kfrn pYdf huMdI hY| ijvyN mMzl kimsLn dIaF isPfrsLF aqy AunHF ƒ lfgU krn bfry cwlI ividafrQI lihr jF iksy nIqI jF ibwl bfry ipCly smyN-smyN isr cwlIaF ikrqI aqy iksfn lihrF| pr mukqI lihr Auh hY jo rfj ivrwuD ies leI cwldI hY ik Auh AunHF ivlwKxqfvF ƒ Kqm kr irhf hY jo swiBafcfrk aqy jfqIgq (nslI) aMqrF nfl sbMDq hn| jF AunHF swiBafcfrk aqy kOmI smUhF dIaF lihrF jo smJdy hn ik pRDfn rfj vrg vloN AunHF ƒ luwitaf aqy axcfhI pRBuqf df isLkfr bxfieaf jf irhf hY| iek mnuwKI aiDkfr sMgTn ny iek pRqIkrm lihr nfl kyvl hmdrdI ijqfAuxI huMdI hY, ieh iDafn ivc rwK ky ik lihr df guwsf rfj dI iks ijLafdqI aqy lfpRvfhI ivruwD hY, Aus dI pRikrqI kI hY aqy rfj dI mnuwKI aiDkfrF bfry smwucI pRvfh ikMnI ku pRmfixk hY| pr aiDkfr sMgTn ny iek mukqI lihr nfl hmdrdI qoN awgy jf ky afpxy afp ƒ joVnf huMdf hY, Aus dy anuBv ivc sLfml hoxf huMdf hY|

 iek mukqI lihr nfl juVn jF Aus dy anuBv ivc sLfml hox df arQ Aus dy hwk ivc pujLIsLn lYxf hY, lihr dy lokF qoN jo afjLfdIaF aqy aiDkfr Kohy gey hn AunHF ƒ sfhmxy ilafAuxf hY| ies mMqv leI irportF ilKxIaF, mIitMgF ƒ sMboDn krnf, lihr dy krmIaF ƒ imlvrqn dyxf ies ikRaf df ihwsf hn| pr nfl hI aiDkfr sMgTn dI ieh vI ijLMmyvfrI bxdI hY ik mukqI lihr dy lokF ƒ ivroDI iDr dy mnuwKI aiDkfrF bfry vI sucyq rwKy| jy mukqI lihr vwloN koeI ijLafdqI hoeI hY jF sMBv hY, Aus vwl vI iDafn idvfey|

 sfry ivsLv ivc hI rfj qx jFdy hn jdoN mnuwKI aiDkfr sMgTn afpxy-afp ƒ mukqI lihrF nfl joV lYNdy hn- AunHF dy anuBv ivc sLfml ho jFdy hn| iek qfjLI imsfl Bfrq dy pRDfn mMqrI aqy kuJ POjI jrnYlF vwloN AunHF mnuwKI aiDkfr sMgTnF dI alocnf hY ijnHF ny jMmU aqy ksLmIr aqy pMjfb dy KfVkU aqy hor lokF Auqy rfj dy dmn, AunHF ƒ gLYr-kfƒnI qOr 'qy ihrfsq ivc rwKx aqy mOq dy Gft Auqfrn ivruwD avfjL AuTfeI hY|

iek rfj leI, mnuwKI aiDkfr sMgTn dI alocnf krn df kuJ hwk hY jy sMgTn afpxy-afp ƒ iek pRqIkrm lihr nfl joV lYNdf hY, Auh pRqIkrm-lihr jo iksy aijhy kdm ivruwD hY ijs df sbMD rfj ivc rih rhI iksy kOm jF lokF dIaF afjLfdIaF ƒ pwkf krn leI iksy ivroDI iDr Auqy hmly nfl hY| pr rfj vwloN alocnf dI koeI quk nhIN jy aiDkfr sMgTn AunHF mukqI leI lV rhy lokF nfl juV irhf hY ijnHF qoN afjLfdIaF Koh leIaF geIaF hn|

iksy lihr dy mukqI qwq bfry inrxf krn leI mnuwKI aiDkfr sMgTn ƒ XU[aYn[ dy dsqfvyjLF dI aspwsLtqf qoN awgy lMGxf pvygf| imsfl dy qOr ’qy 10 dsMbr 1948 ƒ pRvfx hoieaf “mnuwKI aiDkfrF sbMDI ivsLv aYlfnnfmf” muZly “mnuwKI aiDkfrF” df aqy sB iesqrIaF, aqy mrdF aqy CotIaF-vwzIaF kOmF dy 'brfbr aiDkfrF' df ijLkr krdf hY| ieh ijLkr inrpyK hY, siQqI aqy pRsMg qoN mukq| ikAuNik ies dsqfvyjL df pRvcn AunIvIN sdI dy kOmF nfl sbMDq pYrfzfeIm qoN pRBfivq hY, ies leI ies ivc AunHF kOmIaqF, swiBafcfrk sMgTnF afid df ijLkr nhIN jo kOmF bxn leI jUJ rhIaF hn| pr jo “isvl aqy rfjsI aiDkfrF bfry aMqrrfsLtrI sMmqInfmf” 23 mfrc 1976 ƒ aml ivc ilaFdf igaf Aus ivc spwsLt ikhf igaf hY ik “sB lokF ƒ afqm-inrxy df aiDkfr hY| Aus aiDkfr nfl Auh afpxy rfjsI, afriQk, smfijk aqy swiBafcfrk ivkfs ƒ awgy qor skdy hn|” ieQy ‘sB lok’ sLbd ivc iek arQ jLrUr hY ijs ƒ AunHF lokF nfl joiVaf jf skdf hY jo ajy kOmF nhIN hn pr bxn leI jUJ rhy hn aqy ies vfsqy sfmrfjI aqy dbfAU jUly ƒ lfhux leI lwgy hoey hn|

bhuqy dysLF dIaF vrqmfn BUgoilk hwdF mnmfnI nfl insLicq kIqIaF hoeIaF hn| ijnHF kol ieiqhfs ivc qfkq sI, AunHF ny ieh mnmfnI kIqI| ieiqhfsk cyqnqf dy vDx nfl ieh hwdF nvyN isirEN insLicq krnIaF pYxgIaF| iek mnuwKI aiDkfr sMgTn ƒ nvIaF BUgoilk hwdF leI lV rhy lokF sbMDI afpxf inrxf lYxf hovygf| ies sbMDI cwlI lihr bfry koeI pRmfixk inrxf kfPI kMm qoN ipCoN hI ilaf jf skdf hY| ieh kMm mnuwK ivigafnI, BfsLfeI, prfBfsLfeI aqy ieiqhfsk pRikrqI vflf hovygf| ies kMm qoN ipCoN ley inrxy nfl jy aiDkfr sMgTn ƒ iksy rfj df ivroD krky mukqI lihr df smrQn krnf pYNdf hY qF Auh jfiejL hY ikAuNik ieh smrQn AunHF lokF nfl sbMDq hovygf ijnHF ƒ afpxy aiDkfrF qoN vFiJaF kIqf igaf hY|

 ieh XU[aYn[ dy dsqfvyjL 'kOm' dy sMklp nfl sbMDq soc-sMgTn (pYrfzfeIm) nfl juVy hoey qF hn hI pr ieh arsqU aqy kFt dI socDfrf qoN vI mukq nhIN hn| ies socDfrf anusfr hr ivakqI iek sMgiTq afqm (sbjYkt) hY| Aus df iek aMqrIv mMqv hY jo Aus ny pRfpq krnf hY| jy asIN mnuwK bfry ies qrHF dI soc ƒ svIkfr krIey ijs anusfr mnuwK sQfeI, sMgiTq aqy pRfsrIrk iekfeI hY qF dbfAux vfly aqy dwby jfx vfly pRfDIn aqy pRfDIn krn vfly ivc koeI Prk nhIN kIqf jf skdf| ieh Prk smJx leI ies pRvcn ivc do hor sLbd sLfml krny pYxgy| ‘inrpyK’ aqy ‘sfpyK’ jF pRsMigq| Audfhrx dy qOr ’qy jy asIN khIey ik BfsLx aqy krm dI afjLfdI mnuwKI pRPuwlqf leI aihm hY qF ies aiDkfr ƒ pRsMg-mukq nhIN kIqf jf skdf| ijs pRsMg ivc ieh aiDkfr mMigaf jf irhf hY Aus ƒ vI vyKxf jLrUrI hY| jy aiDkfr mMgx vflI pfrtI dbfAU hY aqy ies rfhIN afpxI pRBuqf hI kfiem rwKxf cfhuMdI hY qF ies aiDkfr Auqy sgoN rok lfAuxI pvygI| iek mMgy jf rhy aiDkfr ƒ smrQn dyxf qF hI bxdf hY jy dUjy dI smfj ihqYsLI aqy shfiek sMmqI sMBv hovy|

 dUjy sLbdF ivc smuwcy inaF aqy sMquln bfry ivcfr ƒ aiDkfrF nfloN qoiVaf nhIN jf skdf| pr ijQy iek mMgy jf rhy aiDkfr nfl iek ieiqhfs df idwqf hoieaf asMquln TIk ho skdf hY| Aus dI aiDkfr sMgTnF ƒ bhfdrI nfl iDr pflxI cfhIdI hY ienHF sMgTnF ƒ afpxy inrxy aqy pujIsLn iek aijhI cyqnqf ivc lYxy bxdy hn, ijs ƒ “ey iQAUrI aOP jsits” df krqf jOhn rfls “ivcfrvfdI sMquln” afKdf hY| pr iksy rfj ƒ ieh iejfjLq nhIN dyxI cfhIdI ik Auh “sMquln” df arQ KVoHq ƒ hI mMny aqy pRgqIsLIl, ivcfrvfdI sMquln dI inMidaf krvfeI jfvy| ienHF arQF ivc 'sMquln' iek inaF df sLbd hY qfkq Kyz df nhIN|

mnuwKI aiDkfr sMgTnF leI iek hor JgVy vflf mslf hY, ihMsf : Auh srIrk sLkqI jo iek luwty hoey aiDkfrF ƒ vfps lYx leI jF mnuwKI aqy ieiqhfsk qOr ’qy jfiejL pr nf imly aiDkfr ƒ kfiem krn leI vrqI jFdI hY| ijvyN pRolqfrI lokF (ikrqIaF aqy kfimaF) dy hwk jo pUMjIvfd dy afAux qoN pihlF hoNd ivc hI nhIN afey sn| afm qOr 'qy AunHF sfry sMgTnF dI rfj vloN alocnf huMdI hY jo ihMsf vrqx vflIaF lihrF df smrQn krdy hn| afdrsLk qF iehI hY ik iek mukqI-lKisLq jF isvl lihr afpxy dfeIey Auqy guPqgU aqy aihMsk sfDnF rfhIN phMucy| pr Aus rfj df mukfblf ikvyN kIqf jfvy jo puils aqy POj dI sLkqI nfl cldf hY aqy mukqI lihr ƒ rokx leI sMgiTq ihMsf vrqxoN guryj nhIN krdf, ikAuNik rfj dy sLfsk afpxy lotU aqy sOVy ihwqF kfrn Kohy hoey aiDkfr vfps nhIN krnf cfhuMdy? ies siQqI ivc mnuwKI aiDkfr sMgTnF kol mukqI-lKisLq ihMsf df smrQn krn qoN ibnF hor koeI rfh nhIN|

 ieiqhfs ny ajy pihly gFDIvfdI aihMsk rfj ƒ jnm nhIN idwqf| gFDI dy afpxy dysL df rfj awj ivsLv dy bhu-ihMsk rfjF ivcoN iewk hY| ieh afpxI puils aqy POj sLkqI lok-ipRX lihrF ƒ Kqm krn leI vrqdf hY qF ik ies nfl sLfskF dI imafd ƒ vDfieaf jf sky| Auh sLfsk jo afpxy-rfj ƒ kfiem rwKx leI afpxy smrQk kwuJ AudXog pirvfrF aqy purfxy jfgIrdfrI twbrF dy ihwqF aqy pUMjI ƒ surwiKaq krdy hn|

 pRoPYsr AupyNdr bKsLI (idwlI XUnIvristI dy vrqmfn vfeIs cFslr) pRiswD kfƒn sLfsqrI hn, afpxy iek inbMD “mnuwKI aiDkfrF qoN mnuwKI hoNd dy aiDkfr qwk” ivc kihMdy hn: “mnuwKI aiDkfrF df pRvcn jo ies ivcfr Auqy aDfirq hY ik ihMsf iksy vI aiDkfrF dy mfzl dy ivruwD hY, ies ieiqhfsk swc ƒ kdy hI mMndf hY ik nvyN aiDkfrF dI isrjxf ihMsf nfl hI huMdI hY|” ies leI mnuwKI aiDkfr sMgTnF ƒ jy ieh lwgy ik aiDkfrF dI vfpsI jF isrjnf rfj dI sMgiTq ihMsf ƒ ihMsf rfhIN rokx nfl hI ho skdI hY qF ies siQqI ivc ihMsf ƒ ibnF duicwqI dy smrQn dyx qoN ibnF hor koeI cfrf nhIN| pr ies df ieh arQ nhIN ik aijhy smrQn vyly ieh sMgTn AuWpr dwsy hoey “ivcfrvfdI sMquln” aqy dUijaF pRqI sih jF brfbr inaF ƒ awKoN Auhly kr dyx|

Aupr pRgt kIqy ivcfrF ƒ hor spwsLt krn leI hux asIN jMmU-ksLmIr aqy pMjfb dIaF kys AudfhrnF lY skdy hF| jMmU-ksLmIr lihr lok-ipRX hY| ieh muslmfnF qk sImq rihx dy bfvjUd iek jn-AuBfr hY| ies AuBfr df muwK kfrn BfrqI rfj dI ies iKwqy pRqI asMquilq phuMc hY| ksLmIrIaF ƒ suiswiKaq krn aqy AudXogIkrn kr ky AunHF dI afriQkqf ƒ svY-inrBr bxf ky agly pVfa Auqy jfx dI QF BfrqI rfj dy sLfskF ny ies ƒ inrBr bxfieaf hY| kuJ hwd qk ies df kfrn ienHF lokF ivc aivsLvfs aqy kuJ hwd qk rfj dy nvyN sfihbF df ies iKwqy ƒ iek ssqI mjLdUrI aqy syvf vfly 'mOj Gr' vjoN hI dyKxf hY| ies siQqI ivc lokF ny awgoN ipCoN ivdroh krnf hI sI| ies iKwqy dy ihMdU vI ies inrBr afriQkqf qoN pRBfvq hn pr ikAuNik Auh kyNdr nfl iek Drm-aDfirq sbMD bxf bYTy hn, ies leI AunHF ny ies siQqI dI pRmfixk smJ leI afpxy-afp ƒ asmrQ kr ilaf hY|

ies lihr ivc vwKvfdI aMsLF aqy ienHF dy Dfrimk Bfv dy bfvjUd ies df afDfr rfj vloN kIqI geI afriQk aqy swiBafcfrk lfprvfhI aqy iKwqy ƒ afpxIaF kOmI BfvnfvF ƒ pRPuwlq nf krn dI afigaf dyx Auqy hY| iek hor kfrn jo ies dy nfl hI juiVaf hoieaf hY : ieQoN dIaF cuxIaF hoeIaF srkfrF ƒ pwKpfqI aqy byasUly ZMg nfl zyg ky aqy coxF ivc gVbV kr ky iKwqy ƒ rfjnIqk qOr 'qy vws ivc krn df Xqn krnf| iek mnuwKI aiDkfr sMgTn leI ies siQqI dI guMJldfr bxqr ƒ smJxf jLrUrI hY| ies lihr dy pRmfixk mukqI qwq df pwK pUrn aqy BfrqI rfj dI alocnf krn dy nfl hI iek mnuwKI aiDkfr sMgTn leI ieh vI lfjLmI hY ik Auh lihr dy asMquln df vI ijLkr kry jo musilm sQfnkqfvfd aqy ihMdU kyNdrvfd nfl Aupijaf hY| ksLmIrIaF leI Xog aqy BrpUrqf vflf rfh aijhy sMXukq ksLmIrI kOmvfd leI kMm krnf hY ijs dI afpxI ivlwKx sugMD hovy| jy ies rfh Auqy ksLmIrI muslmfn iekwly rih gey jF kr idwqy gey qF ksLmIrI kOmvfd dy pUrn numfieMdy AuhI rih jfxgy| iksy vI aklmMd rfj ƒ ksLmIrI muslmfnF ƒ kOm dy aiDkfr dyxy pYxgy| BfvyN Auh PYzrl jF knPYzrl ZFcy ivc hI ikAuN nf hox|

 pMjfb iek hor ikRafvMq iKwqf hY jo sUJ-bUJ vflI smJ dI mMg krdf hY| mOjUdf qxfE aqy iswK nOjvfnF dI hiQafrbMd lihr hoNd ivc afAux dy keI kfrn hn| pMjfb ƒ muwK qOr 'qy KyqIbfVI df rfj rwKx dI nIqI, kyNdrvfdI pUMjIvfdI mfzl ijs ny iewk-muKI aqy lotU sMsQfvF sQfpq kIqIaF hn, Coty iksfn dI afriQkqf ivc inrMqr afeI kmjLorI, iswKF dI swiBafcfrk aqy rfjnIqk idRsLtI jo arQcfry rfjnIqI aqy nYiqkqf ƒ sMgiTq rUp ivc dyKdI hY, rfjDfnI, pfxI aqy pUMjI lfAux bfry pMjfb nfl ainaF, bilAU stfr AuprysLn, 1984 ivc iswKF df vwzy pwDr ’qy kIqf sMGfr aqy ies leI dosLIaF ƒ sjLf nf dy skxf| ienHF sB kfrnF qoN Auqy iek hor kfrn hY vMz qoN pihlF kFgrs df iswKF nfl kIqf ieh iekrfr ik AunHF ƒ iek iKwqf idwqf jfvygf ijs ivc Auh “afjLfdI” dI rosLnI mfx skx, kyNdr 'qy rfj krn vfly sB gruwpF ivc ieh pCfnx dI asmrQf ik iswK hI BivwKmuKI pMjfbI kOmvfd dy numfieMdy hn| iswK idRsLtI aqy pMjfbI idRsLtI ivc koeI aMqr nhIN| iswK hI muwK qOr 'qy ies iKwqy dy ieiqhfs ƒ awgy clfAux vfly aqy ies dy isrjxhfr hn| ikAuNik pMjfbI ihMdU kuJ ieiqhfsk aqy swiBafcfrk kfrnF vjoN pMjfbIaq vwloN muwK moV igaf hY, iswKF Auqy hI pMjfbI kOmvfd dI lIzrisLp sMBflx dI ijLMmyvfrI afeI hY| ieiqhfsk siQqI df hfx krn aqy iswK idRsLtI ƒ BivwK-muKI idRsLtI svIkfr krn dI QF pMjfbI ihMdU ny muwK qOr ’qy ihMdU kyNdr nfl nfqf joVI rwKx df inrxf ilaf hoieaf hY|

 pMjfbI kOmvfd ƒ pMjfb dy bRihmMzI idRsLtI vfly aqy ivqkrf nf krn vfly mhfn pMjfbI iswK gurUaF dI idRsLtI anusfr awgy lY jfx dI ijLMmyvfrI iswKF kol hI rih geI hY| AunHF df sMgrfm sLfvnvfdI jF iPrkfpRsq nhIN hY ijvyN kyNdrvfdI mIzIaf vwloN pysL kIqf jFdf hY, ieh “kOmvfdI” hY jy ies sLbd ƒ “sovIaq” arQF ivc smiJaf jfvy jo arQ AunHF dy nvyN pRbMD-suqMqr rfjF dI knPYzrysLn-ivc vI svIikRq hn| pMjfb pRqI kfPI pwDrF Auqy sMvydnsLIl ho ky iswKF nfl iek sbwuD smJ bxfAux dI QF, afjLfdI imlx smyN ies qIjI iDr dy iKwqeI-kOmvfd ƒ mMnx dI QF, BfrqI rfj ny ienHF ƒ puils aqy POj dI qfkq nfl nijwTx dI Tfx ky lgBg awz hox bfry soc ivc pf idwqf hY| AunHF df ieh ivsLvfs bx irhf hY ik Auh byikrk qfkq vfly BfrqI rfj dy ‘gLulfm’ hn aqy hux AunHF leI mukq hoxf bxdf hY| iek mnuwKI aiDkfr sMgTn kol, jo ienHF pycIdf kfrxF ƒ smJdf hY, pMjfb dI iswK pRDfn hiQafrbMd lihr dy pRmfixk mukqI qwq nfl juVn qoN ibnF koeI rfh nhIN, pr nfl hI aiDkfr sMgTn ƒ kOmI mukqI dy afsLy dy ivruwD jfx vflIaF GtnfvF aqy ikirafvF dI alocnf vI krnI hovygI|

 

******************

 

iswDf kIrqn pRsfrn

vIzIAu

afprysLn nIlf qfrf

sMq jrnYl isMG jI

sLRI hrmMidr sfihb qy hmlf (1984)

BfeI qyijMdr isMG jI

kfkfr, dsqfr qy rihq

   

afzIAu inqnym

jpu jI sfihb

jfpu sfihb

qvY pRsfid svwXf

copeI sfihb

afnMd sfihb

rihrfsu sfihb

kIrqn soihlf

suKmnI sfihb

ismrn

sMq jrnYl isMG jI