BfrqI swiBaqf dI aDogqI jF punr-jnm?

sMq hrcMd isMG lONgovfl dy Drm-XuwD morcy qoN hux qk pMjfb kyNdr leI iek vMgfr bx ky KVHf hoieaf hY| pfxIaF dI TIk vMz, cMzIgVH dI pRfpqI aqy afnMdpur sfihb dy mqy anusfr vMz ipCoN pYdf hoey Dn dI sFvI vMz, iksfnI leI inaF aqy smuwcI iswK pRDfn pMjfbI kOmIaq leI BfrqI pRbMD ivc mfxXog QF hfsl krn leI CyVy sLFqmeI sMGrsL df ajy qk kyNdr pfs koeI qrksLIl hwl nhIN| jo hwl sMq lONgovfl nfl kIqy smJOqy vjoN ilKqbwD kIqf igaf Aus ƒ hirafxy vwloN ivroD krvf ky AuNj Kwty ivc puaf idwqf igaf|

pMjfb dI kOmIaq, ijs dI lIzrisLp, bhuqy ihMdU vrg dy afpxy swiBafcfr qoN muwkrn aqy afpxy afriQk ihwqF kfrn kyNdrI sLfsk vrg nfl juVn krky iswKF kol rih geI hY, ieh mihsUs krdI hY ik ieiqhfsk qOr ’qy ieh iek invyklf swc hY| ies df ivcfrDfrk, swiBafcfrk aqy smfijk pRbMD aqy Bfrq dy qury af rhy ieiqhfs ivc iek aMqr hY, iek aijhf Prk jo iswK-pRDfn pMjfbI kOmIaq ƒ iek vwKrf cirwqr idMdf hY, ijs df afDfr jfgIrdfrI pRbMD ivcoN Aupjy hox dy bfvjUd jfgIrdfrI nhIN| jy koeI ivcfrDfrk sMgTn afpxy isrjnhfrF dI dUr-drsLqf kfrn jnm dyx vfly pRbMD ƒ twp skdf hY qF iswK ivcfrDfrf iek aijhf sMgTn hY|

jfgIrdfrI afriQkqf aqy ies dy Aup-sMgTnF ƒ qoVn dI pRikiraf ivcoN brfbrI, mnuwKvfdI aqy sB ieMdrIaF ƒ pRPuwlq krn vflf iek sLfierfnf supnf sfkfr krn dI sLkqI jgfAux vfly gurU sfihbfn dy dUr-drsLI mfzl ny bfxI aqy nvyN smfijk sMgTn rfhIN pMjfb ivc iek nvyN iensfn dI rcnf kIqI hY| ies ƒ 'iswK' kho jF kuJ hor pr ieh hkIkq hY| ieh iensfn brqfnvI sfmrfj dI qoV-BMn aqy vMz qoN ipCoN AuWBry pUMjIvfd dy hr ivlwKx sMgTn ƒ pwDr krn vfly vqIry dy bfvjUd ijAuNdf hY|

keI hor swiBafcfr aqy smfijk iekfeIaF ijLMdgI dy ivkfs inXmF nfl juVIaF hox kfrn ieiqhfs ivc aimwt huMdIaF hn| mnuwK dy ieiqhfs ivc, iswK aqy mfrksI sosLilst, do aijhy sMgTn hn jo nvIaF siQqIaF anusfr ivgs skdy hn pr ieh nfsL nhIN kIqy jf skdy| sMKyp ivc iswK drsLn aqy sMgTn ijLMdgI dy ivsmfd aqy suMdrqf dy anuBv qoN afrMB huMdy hn aqy ienHF dI ijLMdgI ivc BrpUr ivafpkqf ilafAux dy mnorQ nfl juVy hoey hn| ieh mnorQ iks iksm dI afriQkqf nfl iswD ho skdf hY, ies df pUrn Kfkf nf AudoN bxfieaf jf skdf sI aqy nf hI sMBv sI pr ies df muwZ jLrUr bMinHaf igaf| sMgq, srbwq Kflsf, vMz ky Ckx afid dy sMklpF nfl|

 pr ivsLysL qOr ’qy smJx vflI gwl ieh hY ik iswK drsLn aqy sMgTn df lKsL mnuwK dI BrpUrqf hY aqy iksy dy rfh ivc rukfvt bxn vfly jLflm sLfsk gRohF df nfs krnf ies lKsL ivc sLfml hY| BrpUrqf qk phuMcx leI jo ivroD afAuNdy hn AunHF ƒ htfAuxf iswK mfrg dI vcnbwDqf hY|

iswK aiBafs ivc hr Aus jmfq ƒ soDx leI sMmqI mOjUd hY jo mnuwK dI srb-pwKI BrpUrqf leI rukfvt bxy, BfvyN Auh jmfq iswKF ivcoN hI ikAuN nf hovy| iswK leI jIvn dy pUry ivkfs aqy ies dy “hukm” jF kfƒn anusfr cwlxf aqy bdlxf lfjLmI hY|

 jIvn dy muwZly ivsmfd, suMdrqf aqy BrpUrqf nfl Eq-poq aqy jIvn dy ivkfs inXmF nfl cwlx vflf iswK-aiBafs, mfkrsI drsLn aqy ies dy aiBafs nfl sFJ rwKdf hY sgoN ijLMdgI dI buinafdI KUbsUrqI aqy ies df rsvMq anuBv iswK aiBafs ivc vzyrf hY|

 iswK aiBafs ivc vwzf gOrv afnMd jF rs df hY| pwCmI arQF vfly ‘Drm’ jF ‘iQAusOPI’ df nhIN| ies ivcoN koeI qrk vflI ‘iQaflojI’ jF afnMd aqy suMdrqf nfloN tuwty hoey iksy rwb aqy ivsLv jF mnuwK dy sbMD bfry koeI 'qrksLIl' pRbMD lwBxf, iswK aiBafs nfl anrQ krnf hY| iswK “ibbyk” pwCmI “qrk” nhIN|

 ivsmfd, afnMd, suMdrqf aqy ies ƒ jIvn ivcoN ivafpk bxfAux vfly muwlF aqy AunHF ihwq sMGrsL leI vcnbwD hoxf hr iswK df cyqn bysLwk nf hovy pr avcyqn jLrUr hY| ieh KmIr nfl juiVaf hoieaf hY jo mnuwK dy qOr 'qy nf brdfsLq hox vflIaF siQqIaF ivcoN lfvy vFg Puwtdf hY| jy iek ivgV cuwky jF afpxy ihwqF kfrn suwk rhy iek Coty ijhy iswK vrg df ieh acyq ihwsf mfiraf vI jfvy qF Ausy aDogq-vrg dy agly poc ivc ieh iPr jfg pYNdf hY| kfrx ieiqhfs, gurbfxI aqy Auh mirXfdfvF hn jo vkqI pRBfv dy bfvjUd inrMqr hn|

 hux pRsLn ieh hY ies iswK aiBafsI nfl jo pMjfb dy aqy ies qoN vI vwD Bfrq dy ieiqhfs df iek invyklf sMXog hY, ikvyN vriqaf jfvy? iek rfh qF ieh hY ik ies ƒ BfrqI ieiqhfs dI iewk ivlwKx pRfpqI mMinaf jfvy| ies dy swiBafcfr, BfsLf aqy hor sbMiDq sMgTnF ƒ iek rfsLtrI hkIkq mMn ky awgy qoiraf jfvy| afriQk ivkfs dy sfvF nf hox kfrn jo ivgfV afey hn, AunHF ƒ TIk kIqf jfvy| pMjfb dI vDyry krky mwD-vrgI aqy mhfjLnI ihMdU vsoN ƒ kyNdrI pUMjIvfd nfl pUrI qrHF juVn aqy iswK-pRDfn pMjfbI swiBafcfr nfl bygfngI vfly pfisEN moiVaf jfvy| dUjf rfh hY iswK aiBafs aqy ies dy afgRhux ƒ iek ivgfV mMnxf aqy ieh Dfrnf bnfAuxI ik jfgIrdfrI ivcfrDfrf nfl juVI iPrkfpRsqI hY| ieh iek asvsQ jƒn hY ijs ƒ dbfAuxf cfhIdf hY| POj, puils jF hor sKLq sfDn vrq ky ies “smfj ivroDI” aqy “dysL DrohI” sLkqI qoN mukq hoxf cfhIdf hY| ies leI jy aYmrjYNsI lf ky sB muwZly mnuwKI aiDkfr Kqm vI krny pYNdy hn qF ieh sB kuJ jfiejL hY|

 Bfrq dy kyNdrI sLfsk vrg ny iswK aiBafs nfl vrqx leI dUjf rfh apxfieaf hY| ieh smJxoN asmrwQf idKfeI hY ik jUJ rhy iswK nOjuafn Dfrimk kwtVqf jF mUlvfd dy jƒn ivcoN nhIN pYdf hoey| Auh iek rsvfdI pRMprf ivcoN AuBiraf Aus vfqfvrx dy ivruwD iek pRqIkrm hY ijs ivc ivlwKx swiBafcfrk iekfeIaF dy ivrsy dI sMBfl aqy agyry ivkfs leI koeI ivDfn nhIN bx sikaf| kyNdrI sLfsk gRoh dy lotU vqIry kfrn dysL ivc Aupj irhf Dn kyvl ieko jmfq aqy Aus dy shfiekF dIaF jybF ivc pY irhf hY| ieh sLihrF qk sImq jF sLihrI jIvn dI pRDfn jmfq dy muwlF nfl ijAUx vflf lotU vrg ipMzF dI CotI iksfnI aqy kfimaF ƒ grIb aqy anpVH rwKx dIaF XojvfnF ivc ruiJaf hoieaf hY| Gwto-Gwt ies vrg dIaF XojvfnF df nqIjf ieh jLrUrI inkl irhf hY|

 iswK nOjvfnF df muhfvrf Dfrimk hY, ies ivc sLwk nhIN| Auh iek tyk vwl cly gey hn ikAuNik pMjfb ivc Kwby pwK dI snfqnI isafsq ny vI iswK aiBafs pRqI kyNdr sLfsk vrg nfloN ibhqr smJ nhIN idKfeI| pr ies muhfvry qoN ienHF nOjvfnF dy mMqvF aqy mn bfry Dfrnf bxfAuxI jfiejL nhIN|

pr AunHF leI gMBIr ho ky smJx vflI gwl ieh hY ik kyNdrI pMUjIvfd vloN sQfipq kIqy jf rhy axsfvy aqy vwK-vwK swiBafcfrF ƒ dbfAux leI sQfipq kIqy jf rhy lotU pRbMD ivruwD lVfeI kyvl AunHF sB dbfey jf rhy lokF dI shfieqf nfl hI ijwqI jf skdI hY jo cyqMn aqy nvyN sfvyN aqy lokqMqrI smfj leI vcnbwD hn| spwsLt hI ieh Auh lokqMqrI kRFqIkfrI gruwp hn ijnHF dI hsqI ies vyly hr rfj ivc kfiem hY|

pr ieh inqfrf krn dI loV hY ik juJfrU nOjvfnF aqy AunHF sB juJfrU jQybMdIaF pRqI, jo bfkI pRFqF ivc ikRafvMq hn, BfrqI sLfskF df vqIrf dbfAux vflf jF dmnkfrI hI ikAuN irhf hY? ikAuN hux qwk afriQkqf ivc loVINdIaF qbdIlIaF aqy vwK-vwK swiBafcfrF dy ivkfs aqy arQcfry nfl sbMDq koeI drsLn nhIN sfhmxy ilaFdf jf sikaf? ieh Audm krn dI QF sgoN kfly kfƒn aqy PfsIvfd vqIrf hI apxfey gey hn|

 pMjfb dI iswK pRDfn kOmIaq aqy ies ƒ afriQk aqy swiBafcfrk qOr 'qy ivgfVn ivruwD AuWTy iswK nOjvfnF dy pRqIkrm pRqI kyNdrI sLfskF dy kyvl dmnkfrI vqIrf apnfAux qoN ieh icMqf huMdI hY ik ijs BfrqI swiBafcfr bfry jvfhr lfl nihrU aqy hmfXUM kbIr ijhy rfjnIqk aqy socvfn ieh kihMdy Qwkdy nhIN sn ik ieh “anykqf ivc eykqf” hY Auh soc ikQy alop ho geI?

 swc ieh hY ik jo mhfjn vrg aqy Aus dy shfiek jgIrU aMsL Bfrq Auqy rfj kr rhy hn Auh Aus BfrqI swiBaqf ƒ, ijs dy nihrU, hmfXUM kbIr aqy mOlfnf afjLfd dIvfny sn, smJdy nhIN, sgoN Aus nfloN tuwty hoey hn| AunHF dy sfhmxy ivkisq pwCmI pUMjIvfd df Auh pUMjI vDfAux aqy inwqf-pRqI vrqx vflIaF cIjLF dy Auqpfdn Auqy aDfirq ivkfs mfzl hY| Aus ivc mfx vflI sih-hoNd, swiBafcfrk ivkfs, sUKm ibrqIaF df PYlfE afid sLfml nhIN hn| aijhf ivrwkq pUMjIvfd vMz qoN ipCoN AuWBr rhy BfrqI smfj ƒ aDogqI vwl iljfx dI sMBfvnf rwKdf hY| Aus punr-jnm vwl nhIN ijs df vfadf afjLfdI ny idwqf sI|

swiBafcfrk iekfeIaF df mfx, afriQk ivkfs, pUMjI dI TIk vMz, sUKm ibrqIaF df PYlfE, ieh nvIaF siQqIaF ivc ikvyN iekwTy cwl skdy hn? ies leI pUMjIvfd qoN kI iswKxf hY aqy smfjvfd qoN kI? BfrqI ivrsy qoN kI lYxf hY? ies dy Auqr BfrqI smfj ny lwBxy hn| toienbI dy sLbdF ivc ieh iek “vMgfr aqy AuWqr” dI pYrfzfeIm hY| hr jIvMq siBaqf nvIaF vMgfrF ƒ kbUldI hY aqy Aus dy Xog AuWqr lwBdI hY| jdoN ieh pRikiraf smfpq ho jfvy qF siBaqf KyrUM-KyrUM hox lwgdI hY|

 ikAuNik bVI dyr qk Bfrq dI jgIrU Auqpfdn pRbMD vflI swiBaqf ny afpxy aMqrIv ivgfVF kfrn ieh AuWqr lwBxy iek nukqy Auqy af ky bMd kr idwqy, ies leI ieslfm aqy pwCmI sfmrfj ny ies ƒ hrf idwqf| pMj sO sfl dy DuMdlypx aqy pwCmI sfmrfj nfl Gol qoN ipCoN afjLfdI afeI qF ieh sMBfvnf bxI ik muV nvIaF vMgfrF muqfbk AuWqr lwBy jfxgy| rUs aqy cIn vFg BfrqI swiBaqf df nvF jnm hovygf ijs nfl Bfrq dy anykF swiBafcfr afpxf mUMh muhFdrf GVngy aqy nvI siQqI anusfr swjry sMgTn bxngy| pr ijs gMBIr drsLn nvyN arQcfry aqy nvIN swiBafcfrk ivAuNqbMdI ny jnm lYxf sI, Auh sfzy sLfsk vrg dy ivrwkq ivkfs mfzl kfrn nf vfpr skI|

 ies sdI dy sLurU ivc “pwCm df pqn” pusqk dy krqf spYNglr ny ieh afiKaf sI ik swiBaqf jF swiBafcfr iek Puwl vFg hY, ies dI afpxI mihk aqy husn hY pr ieh afpxI Aumr Bog ky ibns jFdI hY| ies dy aMiqm pihr ivc isrjnfqmk soc jF tOienbI dy Auprokq muhfvry ivc “vMgfr” kbUlx aqy “Auqr” lwBx vflI isrjnfqmk Gwt-igxqI Kqm ho jFdI hY| jgIrU jug qoN ipCoN ijs nvIN swiBaqf df muwZ Bfrq dI afjLfdI ny bMinHaf sI Auh ivkfs dI QF KVoq jF smwisaf-gRihx vwl muV rhI hY- sfzy sLfsk vrg dy ivrwkq sfzy lotU pUMjIvfdI ivkfs mfzl kfrx| jo isrjnfqmk soc aqy lIzrisLp dyx vflI aqy lok BfvnfvF dI pRqIinwD Gwt-igxqI pYdf hoxI cfhIdI sI-Auh nhIN hoeI|

pMjfb dI iswK-pRDfn pMjfbI kOmIaq dIaF smwisafvF ƒ hwl krn dI QF apRysLn bilAU stfr krnf jF drbfr sfihb ƒ Gyr ky juJfrU iswK nOjvfnF ƒ Kqm krnf lokqMqrI ZMg nhIN| ieh PfsLIvfdI hY| hwl lwBx df arQ hY, arQcfry ivc qbdIlIaF ilafAuxf, Xog pUMjI lfAux nfl nvIaF ikwqf sMBfvnfvF vDfAuxf, mfx aqy sih-hoNd vflf bhu-rfsLtrI aqy bhu-swiBafcfrk sMgTn Ausfr ky nvIN pIVHI ƒ nfl lfAuxf| jy hux df sLfsk vrg ieh krnoN asmrQ rihMdf hY, qF ijvyN vfpr irhf hY, BfrqI smfj BIsLx ivroDF aqy aDogqI vwl jfvygf, eynI dyr qoN AuzIky jf rhy punr-jnm vwl nhIN| ies aDogqI ƒ TwlH pfAux leI lokqMqrI kRFqI ƒ roikaf nhIN jf skdf BfvyN Aus leI kuJ dyr hI lwgy|

 

******************

 

iswDf kIrqn pRsfrn

vIzIAu

afprysLn nIlf qfrf

sMq jrnYl isMG jI

sLRI hrmMidr sfihb qy hmlf (1984)

BfeI qyijMdr isMG jI

kfkfr, dsqfr qy rihq

   

afzIAu inqnym

jpu jI sfihb

jfpu sfihb

qvY pRsfid svwXf

copeI sfihb

afnMd sfihb

rihrfsu sfihb

kIrqn soihlf

suKmnI sfihb

ismrn

sMq jrnYl isMG jI