pMjfbI df ivkfs: swiBafcfrk aqy dfrsLink pRsMg

pMjfb dI swiBafcfrk cyqnqf aqy bOiDk ivkfs leI ieh jLrUrI hY ik pMjfbI (BfsLf aqy sfihq) df ivkfs hovy| pr ies ivkfs leI ieh smJxf hor vI jLrUrI hY ik ieh iks pRsMg ivc hovy| hr poc afpxy mMqvF anusfr hI sB bOiDk aqy BfsLfeI sMgTnF ƒ AuWnq krdf hY| ieQoN qwk ik kosLF aqy hvflf sroqF ivc idwqIaF ivafiKafvF vI smyN anusfr bdldIaF hn hflFik kosL aqy hvflf sroq aijhIaF ikrqF hn ijnHF ƒ ieiqhfs aqy swiBafcfrk smwisafvF qoN aiBwj smiJaf jFdf hY pr ieh swc nhIN| dunIaF dy vwzy kosLkfrF ƒ jy vkq anusfr afpxy kosLF dy jLjImy pRkfisLq krny pYNdy hn qF AunHF ipCy af rhIaF qbdIlIaF aqy vMgfrF ƒ nijwTx dI iewCf hI huMdI hY| hr kOm leI awgy vDx vfsqy smyN anusfr afpxy BfsLfeI aqy bOiDk sMgTnF ivc svY-cyqMn ho ky qbdIlIaF ilafAuxIaF jLrUrI hn|

 pMjfbI df ivkfs krn vfly hr sMgTn aqy Aus nfl sbMiDq hr ivakqI leI iqMn pwKI cyqnqf dI loV hY| pihlf pwK hY pMjfbI swiBafcfr dI cyqMn smJ| ies df arQ hY pMjfbI swiBafcfr dI BfrqI aqy ivsLv swiBafcfrF ivc ivlwKxqfvF pRqI sucyq hoxf| swiBafcfrk ivlwKxqf kyvl ieiqhfsk ivkfs ivc iek ivsLysL Auqpfdn pRbMD aqy ies ivc pRDfn vrg dIaF kImqF aqy ivsLv soc nfl hI sbMDq nhIN sgoN ies qoN ibnF ivgs rhIaF kuJ aijhIaF ivsLysLqfvF huMdIaF hn jo Auqpfdn pRbMD dy bdlx nfl vI kfiem rihMdIaF hn| soc-pRbMD, icMnH pRbMD afid qoN ibnF ienHF ivsLysLqfvF df afDfr kuJ Kfs srIrk aqy mfnisk lwCxF nfl vI bx jFdf hY| ijvyN pMjfbI swiBafcfr ivc nfiek bxn dI iewCf, ijLMdgI leI pihl, ijLMdgI dIaF loVF dI TIk vMz leI AuqsLfh, afnMd mfnx leI qwqprqf aqy dosqI dI isLwdq ivc ivsLvfs, kuJ aijhIaF gwlF hn jo pMjfbIaF ivsLysL kr ky iswKF ny aijhy ieiqhfsk qjLrby ivcoN iswKIaF hn ijs ivc ijLMdgI Auqy sdf BIV, bfhrly hmly aqy imwqrfnf sfQ dI QuVH-jIivqf sLfml hn| pr ieh gwlF hux iQr ivsLysLqfvF bx cuwkIaF hn ijnHF ƒ nvF Auqpfdn pRbMD vI CyqI CyqI qoV nhIN sdkf sgoN pRbMD ƒ Kud ienHF ivsLysLqfvF anusfr Zflxf pvygf| Bfrq ivc vwD rhy pUMjIvfd aqy ies dy smrQkF df pMjfbI swiBafcfr aqy ies dy ieiqhfs ƒ axgOlxf hI pMjfb dI kyNdr aqy Aus dy pUMjIvfd nfl lVfeI df iek vwzf kfrn hY| jdoN ies lVfeI df muhfvrf 'Dfrimk' vI huMdf hY qd vI ies dy kRFqIkfrI aqy ivsLysL swiBafcfrk afDfr qoN ienkfr nhIN kIqf jf skdf| kuJ ivdvfnF vloN ieh suJfieaf igaf hY ik pMjfb df kyNdr nfl ivroD asl ivc amIr iksfnI dy burjUaF aqy dsqkfr bxn Auqy mihsUs kIqIaF geIaF rokF hn| ieh cwl rhI lVfeI df iek pwK jLrUr hY pr buinafdI afDfr nhIN| amIr iksfnI dy ihwq aqy Aus leI Drm dI vrqoN, juJfrU nOjvfnF dI kfxI vMz, swiBafcfrk ivrsy Auqy pUMjIvfdI hmlf aqy pMjfb ƒ dsqkfr dy munfPLy leI byikrk ho ky vrqxf pMjfb dy kyNdr pRqI guwsy dy do aihm pihlU hn|

 pMjfbI df ivkfs ies smuwcI swiBafcfrk aqy rfjnIqk lVfeI nfloN qoiVaf nhIN jf skdf| iswK gurUaF qoN ipCoN pihlI vfr pMjfb ivc svY-pCfx muV AuBrn lwgI hY| pMjfb dy bOiDk aqy sfihqk ivrsy dI nvIN ivafiKaf iesy pRsMg ivc hoxI hY| snfnqI aqy smkflI sfihq dy gRMQF dI puxCfx vI iesy idRsLtI qoN krvfeI jfxI cfhIdI hY| bOiDk aqy sfihqk ivafiKafvF df koeI inrMkusL aqy pUrn akfl pwK nhIN huMdf| BUq kfl inrsMdyh hI vrqmfn dI mMqvI punr-ivafiKaf hY|

 pMjfbI dy ivkfs leI ijLMmyvfr ivakqIaF jF sMsQfvF leI loVINdI cyqnqf df pMjfbI swiBafcfr pRqI svY-cyqnqf qoN ibnF dUjf pwK BfrqI swiBafcfr bfry smJ hY| Bfrq df swiBafcfr iek nhIN| ies df ieiqhfs aqy Auqpfdn irsLqy kfPLI dyr ibnF lMmI-cOVI qbdIlI dy KVoq ivc rhy hn| jy rfjnIqk qbdIlIaF, Kfs kr ky AuWqrI Bfrq ivc, hoeIaF hn qd vI Auqpfdn irsLqy abdl rhy| jy brqfnvI sfmrfj afieaf qF Aus ny vI BfrqI afriQkqf ƒ afpxy aDIn krn aqy luwtx leI ieQoN dy rfijaF aqy jfgIrdfrF nfl smJOqf kr ilaf| nqIjy vjoN anyk pRFqF ivc kuJ sQfeI lwCxF vfly swiBafcfr ivgs pey ijnHF nfl ielfky dy lokF ƒ Kfs moh ho igaf| ies qrHF abdl jF sfmrfjI smJOqy qoN afeI KVoq nfl ielfkfeI ivicwqrqf anusfr jo swiBafcfr aqy ielfkfeI BfsLfvF ivgsIaF AuhI ivsLfl BfrqI swiBafcfr bxIaF|

BfrqI swiBafcfr bhu-BfsLI bhu-pRFqI jF bhu-kOmI swiBafcfr hY| jF ieAuN kih leIey ieh ivicwqr swiBafcfrF df iek sMvfd jF iekwT hY| ies df muwK lwCx anykqf hY| ies ƒ iksy iek ivafiKaf jF isDFq ivc nhIN moiVaf jf skdf| jLbrdsqI moVnf sKLq glqI hovygI, sMBfvnf kyvl rUsI mfzl Auqy sB swiBafcfrF dy ivgfs ivcoN lMGy aink-rMgy pursL pYdf krn dI hY| ies df arQ ieh hY ik pMjfb dy bOiDk aqy sfihqk sMgTnF dI ivafiKaf ies qrHF krnI loVINdI hY ik ieh swiBafcfr jF kyNdrI rfjnIqI ivc BfrU jmfq dy bOiDk sMgTnF dI ivafiKaf bx ky nf rih jfx sgoN pMjfb dIaF ieiqhfs ivcoN pRfpq kIqIaF mnuwKvfdI KfsIaqF anusfr AupjI pCfx nfl juVIaF hoeIaF hox|

pMjfbI df ivkfs krn leI loVINdI cyqnqf df qIjf pwK aMqrrfsLtrI pwDr Auqy mOjUd idRsL dI BrpUr jfxkfrI hY| smfjvfdI aqy pUMjIvfdI smfj afDuinkqf qoN awgy Auqr-afDuinkqf ivcoN lMG rhy hn| afDuinkqf df jLor sB sMsQfvF aqy bOiDk sMgTnF ƒ qrkvfdI ZMg nfl Ausfrn aqy ivafiKafAux Auqy sI| iesy rfh Auqy cwl ky smuwcI mnuwKqf dI mukqI ho skdI hY, ieh afDuinkvfdI smfjF dI smJ sI| ies ivc pUMjIvfdI aqy smfjvfdI dysL ieko phuMc rwKdy sn| jo vwzI qbdIlI hux vfprI hY Auh ieh hY ik kuaYNqm BOiqk ivigafn, afeInstfeIn df sfpyK ivigafn aqy mfrksvfd dI sfpyKvfdI smJ Auqy aDfirq iek nvIN idRsLtI pYdf hoeI hY ijs Aupr vIko, hrzr afid mfnv-ivigafnIaF df vwzf pRBfv hY| ies nfl inrol qrkvfdI iek-muwKI idRsLtI aqy swiBafcfrk ibrqFq dI QF mnuwKI ivgfs leI Aus dy ielfkfeI pRFqk jF ivsLysL BUgoilk qjLribaF anusfr Aupjy dfrsLink, srIrk aqy mnoivigafnk lwCxF nfl rcy inr-qrkvfdI ibrqFq df Aupjxf hY| hux jLor smuwcy ivigafnF dy ibrqFq jF ZFicaF ƒ iek-muwKqf qoN kwZ ky bhu-muKqf aqy pRFqkqf vwl ilafAuxf hY| ieh qjLrby afrtItYkcr, kivqf, drsLn aqy swiBafcfr dy ibrqFqF ivc kIqy gey hn| aijhy ibrqFqF df muwK lwCx iek-muwKI ibrqFqF ivruwD ivdroh vI hY| ies leI ienHF df cirwqr mfrkUjLy dy sLbdF ivc “mhF ienkfr” Auqy aDfirq hY| ieh “mhF ienkfr” iek-muwKI isDFq ivc Klq-mlq hoxoN nFh krnf aqy ivicwqrqf dI hiQafr-bwD rfKI krn leI pryirq hoxf hY|

 sMKyp ivc pMjfbI dy ivkfs leI ijLMmyvfr ivakqIaF jF sMsQfvF ƒ iqMn-pwKI cyqnqf dI loV hY jo pMjfbI swiBafcfr dI BfrqI aqy aMqrrfsLtrI pRsMgF ivc svY-pCfx AuWqy afDfirq hoxI jLrUrI hY|

 hux qk jy pMjfb ivc pMjfbI df srb-pwKI aqy pMjfb dI jn-cyqnqf ƒ Aupr cuwkx vflf ivkfs nhIN vfpiraf qF Aus df kfrn AunHF sfrIaF sMsQfvF aqy ivakqIaF df, jo ivkfs leI ijLMmyvfr hn, Xog cyqnqf qoN vFJy hoxf hY| aMqrrfsLtrI pwDr Auqy rUs aqy amrIkf afpxI Aupr dwsI iqMn-pwKI cyqnqf Auqy aDfirq pusqkF vwK-vwK adfiraF qoN pRkfisLq krvfAuNdy rihMdy hn| BfvyN asIN AunHF dy ivcfrF nfl asihmqI rwKIey pr Auh afpxy mMqvF ivc sPl hn|

 rUs dI ies mfmly ivc pRgqI sLyRsLt hY| Aus ny afpxy Aus mfzl dI pysLkfrI, ijs ivc Aus dy sB swiBafcfr, afriQk, inaF aqy smfjvfd nfl nfl awgy vwD rhy hn, bhuq anUpm ZMg nfl kIqI hY| lYinn aqy stfiln dy XqnF qoN lY ky bRYjLnyv dy sMivDfn ƒ bhu-swiBafcfrk aqy bhu-rfsLtrI rUp dyx qk dI Xfqrf ƒ keI pusqkF df ivsLf bxfieaf hY| ieQoN qk ik Auh pUMjIvfdI pRbMD dI ies pwKoN aMq ivc hox vflI asPlqf bfry vI mMnxXog qrk pysL krn ivc kfmXfb hn| ipCy ijhy rUsIaF ny anykF cMgIaF pusqkF suhj-sLfsqr, mfnv-ivigafn afid Auqy pRkfisLq kIqIaF hn ijnHF ivc pRcwlq aqy nvyN-ivigafnF ƒ smfjvfdI idRsLtI qoN iek dUjy dy nyVy ilafAux df Xqn kIqf igaf hY| ieh Xqn mnuwKvfdI, BivwK-muwKI aqy aMqr-anusLfsnI hn|

rUs dy smfjvfdI pRbMD ny afpxy ivdvfnF, smfj-icMqkF aqy sfihqkfrF ƒ Xog vsIly dy ky aqy AunHF Auqy pihrydfrI krky aijhy ivcfr-jgq dy Aupjx leI vfqfvrx iqafr kIqf hY| ieh sfrf kMm AunHF dy smuwcy smfj dI sLkqIvr vcnbwDqf ivcoN pYdf hoieaf hY| ies pRsMg ivc rUs df 25 ijldF ivwc pRkfisLq ivsLv-kosL vrnxXog hY| ies ivc hr ivsLy dI smfjvfdI ivafiKaf hY| hux ieh aMgryjLI anuvfd ivc mYkimln vwloN Cfipaf igaf hY| rUsI smfj dy ienHF XqnF nfl AunHF dy smuwcy swiBafcfr dI nuhfr bdl geI hY| ies ny rUs dIaF BfsLfvF, sfihqF aqy ivcfr-pRbMDF df ivkfs krn ivc shfieqf kIqI hY| ies df apRqwK asr AunHF dy ivigafnF Auqy vI hoieaf hY| pRmfx dy qOr 'qy asIN ipCly sflF ivc AunHF dy sfihqkfrF aqy ivigafnIaF ƒ imly nobl ienfm igx skdy hF|

 polYNz vrgy Coty ijhy dysL ny, ijs df swiBafcfr, Dfrimk aqy smfjvfdI, dovyN pRkfr dIaF sMsQfvF ƒ afdr idMdf hY, afpxy ZMg nfl ienHF ivroDI pRbMDF ivckfr guPqgU rcx df Xqn kIqf hY, aijhf ivcfr-jgq isrijaf hY ijs nfl Drm-idRsLtI aqy pRgqIsLIl-idRsLtI iek-dUjy dI pUrk ho ky cwl rhIaF hn| nqIjy vjoN iek svsQ sMvfd (zfielYkitk) ivcoN ivcfrF aqy sMsQfvF dI AuWnqI ho rhI hY| Bfrq kol vI smfjvfd aqy pUMjIvfd dy sMXog ivcoN koeI qIjf qjLrbf krn df mOkf sI, pr Auh nihrU kfl qoN ipCoN guaf idwqf igaf hY| sfzy smfj-ivigafnIaF aqy arQ-sLfsqrIaF ny ies pfsy koeI iDafn nhIN idwqf|

ies sfrI crcf df Bfv ieh spwsLt krdf hY ik pMjfbI df ivkfs, rfjnIqk, swiBafcfrk aqy afriQk pirpyKF dy aigafn nfl nhIN ho skdf| ivkfs leI ijLMmyvfr ivakqIaF ƒ pirpyKF ivc suiswiKaq hox dI loV hI nhIN sgoN iek afpxf njLrIaf vI bxfAux dI loV hY jo pMjfbI swiBafcfr dI BfrqI aqy aMqrrfsLtrI pRsMgF ivc bxfeI ivsLfl svY-pCfx Auqy aDfirq hovy|

jy hux qwk pMjfb ivc pMjfbI df srb-pwKI ivkfs nhIN ho sikaf qF Aus df kuJ kfrn qF sfzy nIqIvfnF dI kuqfhI aqy mOkfpRsqI ho skdf hY pr vwzf kfrx pMjfbI ivkfs leI ijLMmyvfr adfiraF ivc aXog ivakqIaF dI inXukqI hY, ijnHF ƒ pMjfbI swiBafcfr dy pRsMg dI smJ nhIN| ieh adfry BfsLf ivBfg, sfihq akfdmIaF, kyNdrI lyKk sBf aqy pMjfb dIaF XUnIvristIaF hn| BfsLf ivBfg ny purfxy sfihq dy pRkfsLn aqy kosLkfrI ivc pRsMsfXog kMm kIqf hY pr Auh pMjfb ivc iksy ivcfr-jgq ƒ AuBfrn dy aXog irhf hY| pMjfbI sfihq akfdmI df kMm vI kuJ iesy pRkfr df hY| idwlI dI sfihq akfdmI iksy idRsLtI qoN ibnF vI nvyN XqnF ƒ AuqsLfihq krn ivc sLlfGfXog kMm kr rhI hY| Aus ƒ vDyry nIqI aqy XojnfbwD hox dI loV hY| purfxI kyNdrI lyKk sBf dI lIzrisLp kimAUinst pfrtI nfl sMbMiDq ivakqI kol hY| pr ikAuNik Auh Kud aqy Aus nfl sbMDq shfiek afpxI pUrI idafnqdfrI dy bfvjUd bhu-pwKI iswiKaf vfly nhIN, ies leI Auh rUsI mfzl dI srb-pwKI pRyrxf ƒ pRcfrn ivc vI nfkfmXfb hn| lyKkF leI nvyN igafnF aqy sfihqF ivcoN kI gOrvpUrn hY aqy ies df sMXog pMjfbI sfihq ivc ikvyN ho skdf hY, ies leI koeI pRyrnf dyx dI afs rwKxI purfxI kyNdrI lyKk sBf dy hux vfly sMgTn qoN iblkul asMBv hY|

 pMjfb dIaF XUnIvristIaF df durBfg ieh irhf hY ik iewQy pMjfbI nfl sbMDq ivBfgF ivc bhuqIaF inXukqIaF rfjnIqkF dI isPfrsL Auqy jF hor abOiDk/axakfdimk mjLbUrIaF kfrn huMdIaF rhIaF hn| kFgrs srkfr dy inXukq vfeIs cFslrF ny afpxy rfjnIqkF ƒ KusL kIqf hY aqy akflI srkfr dy inXukq vfeIs cFslrF ny-iek do qoN ibnF-afpxy rfjnIqkF ƒ| nqIjf ieh inkilaf hY ik pMjfbI nfl sbMDq ivBfgF dy muKIaF ny aijhy pRfjYkt clfey hn jF aijhy ivakqIaF qoN bhuqIaF pusqkF ilKvfeIaF hn ijnHF ivc jF qF koeI bOiDk pirpyK hI nhIN aqy jF aijhf hY jo muwKIaF dy rfjnIqIg bRhm-ipqfvF ƒ BfAux| imsfl dy qOr 'qy iswK Drm aqy sRI gurU gRMQ sfihb jI bfry CpI bhuqI Koj eysy pRkfr dI hY| sRI gurU gRMQ sfihb jI dI pRiqBf aqy ies df swiBafcfrk gOrv hflF qk axgOly hn| jo kuJ ikhf igaf hY kyvl pRDfn sLfsk jmfq ƒ, jo jfgIrdfrI ZFcy qoN awgy nhIN socdI, iswDy jF tyZy ZMg nfl pRsMn krn leI iliKaf igaf hY| jF iPr nvyN DnfZF ƒ cMgf lwgx vflf iswKvfd df bRfhmxvfdI rUp juJfrU rUp nfloN tuwitaf hoieaf-sfhmxy ilaFdf igaf hY| kfrx sbMiDq ivBfgF dy muKIaF aqy ienHF dy shfiekF df pRDfn jmfq ƒ afpxy ihwqF aqy ahuidaF ivc qrwkI leI vrqxf hY|

 pMjfbI aiDafpn nfl sbMDq ivBfg ijs pwDr dy bxny cfhIdy sn, nhIN bx sky| ienHF ivc inXukq bhuqy aiDafpkF kol iksy aMqrrfsLtrI anusLfsn bfry isstmI igafn nhIN| hflF ik ienHF dI pwDr XUnIvristI dy bfkI ivBfgF leI cfnx munfrf hoxI cfhIdI sI, ijs nfl jy aMqrrfsLtrI nhIN qF Gwto-Gwt rfsLtrI pwDr dI pRiqBf ienHF ivBfgF ivc mOldI| nvyN AuWc pwDr dy ivdvfn pYdf huMdy|

 ies sbMD ivc pMjfbI XUnIvristI dy ivkfs nfl sbMDq ivBfgF sbMDI inXukq zf[ aYm[aYs[ rMDfvf aqy zf[ jsvMq isMG nykI kmytI dI irport vrnxXog hY| AunHF ny ienHF ivBfgF dI aXogqf aqy nf-qswlIbKsL pRfpqI pRqI asMqusLtqf hI pRgt nhIN kIqI sgoN ienHF dI kfrgujLfrI ƒ smuwcy pMjfbIaF nfl “TwgI” afiKaf hY| ipwCy ijhy inXukq pRoPYsr pRIqm isMG kmytI ny ienHF ivBfgF dy kMm pRqI pihlI kmytI nfloN vI vwzf asMqosL pRgt kIqf hY| nfl hI suDfr ilafAux leI pRsLMsfXog suJfa idwqy hn| vwzf suJfa jo aml ivc ilafAux Xog hY iek AuWc kyNdr dI sQfpqI hY ijs ivc pMjfbI nfl sbMDq mOjUdf ivBfg aqy kuJ hor pRsqfivq nvyN ivBfg: lok klf, swiBafcfr, kosLkfrI aqy hvflf sfihq afid hoxgy|

 jy pMjfbI dy ivkfs nfl sbMiDq sMsQfvF ny afAux vfly sflF ivc AuWpr dwsI iqMn-pwKI cyqnqf nfl AupjIaF ivafiKafvF nfl pMjfbI aqy pMjfb dI srb-pwKI pRgqI leI Xog Xqn nf kIqy qF kyvl pMjfb ipwCy hI nhIN rhygf sgoN ies leI ijLMmyvfr sMsQfvF aqy AunHF dy muKI pMjfb aqy pMjfbI swiBafcfr leI lfmbwD juJfrU jQybMdIaF dy guwsy df isLkfr vI bxngy|

 

******************

 

iswDf kIrqn pRsfrn

vIzIAu

afprysLn nIlf qfrf

sMq jrnYl isMG jI

sLRI hrmMidr sfihb qy hmlf (1984)

BfeI qyijMdr isMG jI

kfkfr, dsqfr qy rihq

   

afzIAu inqnym

jpu jI sfihb

jfpu sfihb

qvY pRsfid svwXf

copeI sfihb

afnMd sfihb

rihrfsu sfihb

kIrqn soihlf

suKmnI sfihb

ismrn

sMq jrnYl isMG jI