akflI, ivwidaf, BfsLf qy swiBafcfr

pMjfb ivwc hoeI iek ipClI cox ivwc akflI pfrtI ƒ rfj dy musLkl dOr ivcoN lMGx ipwCoN swqf imlI sI| muwK mMqrI s[ surjIq isMG brnflf ny AumId anusfr CyqI pMjfbIaF ƒ Drvfs bMnHfieaf ik pMjfb ƒ muV sÍsQ afriQk lIhF AuWqy pfieaf jfvygf aqy hr vrg dI surwiKaf kIqI jfvygI| pwCVy aqy “glq rfh” pey nOjvfn vrg ƒ muVky rfsLtr dI muwK Dfrf ivwc ilaFdf jfeygf| ieh aYlfn aqy iewCfvF bhuq sLuB sn, pr akflI srkfr ƒ ieh cMgI qrHF smJx dI loV sI ik pMjfb dI punr-isrjxf kyvl qwqPwt smwisafvF dy smfDfn jF srbIkrxf (jnrYiltIjL) nfl nhIN ho skdI| kIqy jfx vfly XqnF ƒ iek BivwKfrQI aqy ivsLfl sMgTn dyx dI loV pvygI| pr ienHF XqnF dy nfl hI akflI srkfr ƒ ieh smJx dI loV sI ik ies df afpxf sÍY kI hY aqy ies dy kMmF rfhIN lok ies qoN kI mUrqImfn hox dI afs rwKdy hn|

 ieh svIkfr krn ivc aOK nhIN ik akflI pfrtI ƒ ijnHF lokF ny swqf idwqI hY Auh sucyq jF acyq qOr 'qy ivsLvfs rwKdy hn ik pMjfb dI iek vwKrI swiBafcfrk pCfx hY aqy ies ƒ afpxy vwKry BUgol, ieiqhfs aqy smuwcy BfrqI lokqMqr ivc ieh pCfx rwKx df aiDkfr hY| swiBafcfrk pCfx bfry cyqMnqf kyvl pMjfb ivc hI blvfn nhIN sgoN hor rfjF ivc vI hY| ies df kfrn brqfnvI sfmrfj df afpxy ihqF aqy luwt leI iek iek insLicq Auqpfdn pRbMD ƒ bVI dyr qwk kfiem rwKxf hY| ies Auqpfdn pRbMD dI inrMqrqf jF KVoq ny hr iKwqy ivc iek Kfs ivcfr aqy Bfv-pRbMD ƒ jnm idwqf ijs nfl hr ielfky dIaF Kfs pRkfsL-sMrcnfvF hoNd ivc afeIaF ijvyN sfihq, kwpVy, rIqI-irvfjL afid pRkfsL-sMrcnfvF nfl hI ielfky dy lok moh rwKdy hn| smF bIqx nfl lokF ny ienHF sMrcnfvF rfhIN afpxy afp ƒ jLfihr krnf iswK ilaf hY| vkq anusfr Auh ienHF ƒ bdldy aqy nvyN pRsMgF dy Xog vI bxfAuNdy rihMdy hn|

 pMjfb aqy swiBafcfr pRqI sucyq qOr 'qy rfjF dI kyNdr nfl twkr df kfrn ienHF swiBafcfrk sÍqvF jF pCfxF ƒ kfiem rwKx leI qIbrqf aqy rfj vrg dy kuwl ihMdusqfn ƒ iek iswDf mfrkIt-pRbMD ivc bdlx leI pRFqk swiBafcfr ƒ AulMG ky iek-muKI swiBafcfr kfiem krn dI Bfvnf hY| afKr ieh gwl smJxI hux musLkl nhIN ik asIN rfsLtrI pwDr Auqy pUMjIvfdI ivkfs ivDI apxf leI hY| ies ivkfs ƒ siQr krn leI rfj-vrg ƒ iek-muKI swiBafcfr hI vDyry Xog rhygf|

 rfsLtrI pwDr Auqy swqfDfrI dsqkfrI vrg aqy iesdy ivcfr-ivsLysLwg df muwK insLfnf tYknOlojI PYlfAuxf, idn rfqIN afpxI lIzrisLp kfiem rwKxf aqy nPy ivc vfDf krnf hY| ies sB kuJ leI iewk bhu-muwKI swiBafcfrk pRbMD kfPI bfDf bx skdf hY| sfzf swqfDfrI dsqkfrI vrg, ikvyN dysL ivc nPy vDfAux aqy tYknOlojI rfhIN lIzrisLp kfiem rwKx leI sucyq hY, ies gwl qoN vI jfixaf jf skdf hY ik ies vrg df amrIkI pUMjIvfdI pRqI rvweIaf doglf hY-iek pfsy sKLq aqy dUjy pfsy afkrsLx vflf vI| sKLq ies kfrn ik sfzf dsqkfrI vrg amrIkn pUMjIpqI aqy Aus dIaF kMpnIaF ƒ sfzI mfrkIt ivc nhIN afAux dyxf cfhuMdf aqy afkrisLq ies leI ik ies ƒ nPf vDfx aqy swqfDfrI rihx df Auh qrIkf psMd hY| sovIaq mdd ies ƒ psMd hY ikAuNik AuDroN siQr qOr ’qy mfrkIt ivc afAux df koeI KLqrf nhIN|

 ies pRsMg ivcoN smJx vflI gwl ieh hY ik sfzy swqfDfrI vrg df muwK insLfnf iswDI aqy byrok mfrkIt kfiem krnf hY| ies ƒ swiBafcfrk pCfxF vfly sMgTn dI loV nhIN aqy nf hI ies ny koeI afpxI sUJ-bUJ ienHF swiBafcfrk pCfxF ƒ smJx aqy ivkisq krn leI bxfeI hY| sgoN ijQy vI ieh pCfxF smwisaf bx ky KVHIaF hoeIaF hn AuQy sfzy swqfDfrI vrg ny Aus muafmly ƒ kyvl “pRbMDkI msly” vjoN hI nijwTx df Xqn kIqf hY ijs df nqIjf sgoN ieh hoieaf hY ik muafmly pycIdf ho gey hn| sgoN pRqIkrm vjoN sbMDq swiBafcfr smfjF ny hor kTor rvweIey aKiqafr kr ley hn|

 ies siQqI ivc akflI dl dy votr ny bhuq isLwdq vflI swiBafcfrk svY-cyqnqf nfl vot pfeI sI ijs df aDfr ieiqhfs aqy afriQkqf dovyN sn| ieh votr AuproN BfvyN ikvyN vI lwgy, pr aMdroN jF qih qoN ies ny swqfDfrI vrg dy ivruwD ivsLysL krky ies dIaF swiBafcfrk pCfxF pRqI aigafnI aqy afriQk qOr 'qy gLYr-ijLMmyvfr nIqIaF ivruwD ros pRgt kIqf sI| ieh ros kyvl kFgrs (afeI) ƒ “hrfAux” jF ies dI asÍIikRqI nfloN vwD ies dI rfsLtrI pwDr Auqy cuxy swiBafcfrk aqy afriQk mfzl dI asÍIikRqI sI|

 akflIaF ƒ swqf ivc rihx leI aqy pMjfb df sÍsQ ivkfs krn leI afpxy-afp ƒ pRFqk swiBafcfr dy pysLkfr aqy ivkfskfr dy qOr 'qy smJx dI vwzI loV hY| jy asIN swiBafcfrk cyqnqf aqy pCfxF ƒ ikRafsLIl mfiDam smJdy hF ijnHF rfhIN bVy sONdrXmeI aqy AupXogI ZMg nfl jgq ƒ dyiKaf jF jIivaf jf skdf hY qF ies df rfsLtrI jF aMqrrfsLtrI ihwqF nfl koeI ivroD nhIN| iewk swiBafcfrk pCfx rfhIN ivkisq mnuwK vDyry pRmfixk rUp ivc rfsLtrI aqy aMqrrfsLtrI ho skdf hY|

 hux dI ieiqhfsk siQqI ny akflIaF leI ieh jLrUrI bxf idwqf hY ik Auh pMjfbI swiBafcfr dIaF ivsLysLqfvF aqy ies dy sMgTn ƒ hor pwikaF krn aqy iesdy surwiKak aqy ivsQfrkfr bxn| ies srkfr leI kyNdr pRqI do-pwKf rfh apnfAuxf cfhIdf hY| gwlbfq aqy isrjnfqmk tkrfAu df| gwlbfq ies leI ik akflI Kud swiBafcfrk numfieMidaF vjoN vwzy bhu-mwuKI swiBafcfr df Bfg hn aqy AunHF ny rfj ƒ Aus pRkfr nfl ivkisq krnf hY aqy isrjnfqmk tkrfE df ies leI ik AunHF ny kyNdr dy swqfDfrI vrg dy iek muKvfd ƒ lgfqfr asÍIkfr krnf hY aqy “rfsLtrvfd” dy ipwCy lukI swiBafcfrk pCfxF dI kImq AuWqy iswDI mfrkIt kfiem krn dI nIqI ƒ CuitafAuxf hY|

 iswDy aqy ibnF smwisaf vfly iek-muKI mfrkIt pRbMD bxfAuxy ivkisq pwCmI pUMjIvfdI pRbMD dI nkl hY| sfzy swqfDfrI vrg df ies pfsy afkrisLq hoxf smJ af skdf hY pr mfVI gwl ieh hY ik sfzIaF kimAUinst pfrtIaF ny vI ajy bhumuKI swiBafcfrF aqy AunHF dIaF pCfxF ƒ kfiem rwKx vfly rfsLtr bfry ajy afpxf koeI isDFq nhIN idwqf| Auh swiBafcfrF ƒ jfgIrdfrI pRbMD df ivcfrk rihMd-KUMd smJ ky swqfDfrI vrg dy iek-muwKvfd df hI pwK pUr rhy hn| ies muafmly ivc kimAUinst pfrtIaF ny sovIaq pRbMD qoN vI bhuqf kuJ nhIN iswiKaf| sovIaq XUnIan ny pRFqk swiBafcfrF ƒ ijs mfx, iewjLq aqy ikRafvMq ZMg nfl sFiBaf sI Aus nfl AunHF dI ijLMdgI ivc idlcspI qy rMgInI kfiem rhI hY| ies nfl sosLiljLm ƒ iek-muKI hox qoN bcfeI rwiKaf hY| vwD ieh ik ienHF swiBafcfrF df rfsLtrI jF aMqrrfsLtrI cyqnqf nfl koeI ivroD nhIN bixaf| sfzIaF kimAUinst pfrtIaF df mfzl ivkisq pUMjIvfd dy iek-muKvfd vflf hY| AunHF df afriQk smfjvfd pUMjIvfdI sLYlI vfly swiBafcfrvfd nfl iekimk ho igaf hY| BfvyN kFgrs (afeI) aqy Bfrq dIaF KwbIaF pfrtIaF iek dUjy dIaF ivroDI hn, pr AunHF df iewk-muKvfd pRqI sFJ rwKxf bVI vicwqr gwl hY|

akflI ieiqhfsk qOr 'qy iek bhumuKI swiBafcfr ƒ Ausfrn dy vDyry smrwQ hn| Gwto-Gwt AunHF kol iek shfiek mn jLrUr hY pr ies leI ainvfrX hY ik Auh guPqgU aqy isrjnfqmk tkrfE dI nIqI ƒ cyqMn qOr ’qy apxfAux nhIN qF swqfDfrI vrg dI iek-muKI swiBafcfr Ausfrn dI bhupwKI nIqI akflIaF aqy AunHF dI swiBafcfrk pCfx ƒ hjLm kr lvygI| jo qfxf-pytf hux buixaf jf irhf hY Auh iek aijhf nYWtvrk hY ijs ivc nwQI ho jfxf, ibnF cyqnqf qoN, iblkul sihj dI gwl hY| pr jo ieiqhfisk suivDf pRFqk swiBafcfr dI pCfx nfl bhumuKI swiBaqf Ausfrn leI akflIaF ƒ hfsl hY Ausƒ kyvl nfairaF jF qwqPwt ijhy afriQk pRogrfmF nfl nhIN mUrqImfn kIqf jf skdf| Aus leI kuJ sMsQk sMgTnF ivc qbdIlI ilafAux dI loV hY|

sB qoN pihlF ivwidak pRbMD ƒ nvF sMgTn dyx dI loV hY| pRfiemrI aqy imzl pwDr Auqy ivigafnF qoN ibnF bfkI mnuwKvfdI sLfsqrF ivc aijhIaF pfT pusqkF lfAuxIaF cfhIdIaF hn, jo pMjfbI swiBafcfr df ivsLfl, KuwlHf aqy bfkI swiBafcfrF vwl sihXogI aqy sihkfrI svrUp pysL kry| ieh pfT pusqkF ies qrHF ilKIaF jf skdIaF hn ik pMjfb dy lok sfihq, icMnF, rIqI-irvfjL rfhIN pMjfbI swiBafcfr dIaF ivsLysLqfvF Ausfrn| pMjfbIaF dy ijLMdgI aqy mnuwK pRqI nfiekI aqy mfnvvfdI ivsLvfs ƒ pwikaF krn| jy pRFqk swiBafcfr ivc siQq aqy svsQ mnuwK pYdf krnf hY qF iesy pwDr Auqy hI hovygf|

ies pRXojn leI-pMjfbI, gurU nfnk dyv aqy pMjfb-iqMny XUnIvristIaF ƒ nvyN isirEN sMgiTq krnf cfhIdf hY| ienHF dy aYktF ivc qurMq soD krn dI loV hY| ienHF leI ieh jLrUrI bxf dyxf cfhIdf hY ik ieh afpxy smfj sLfsqrI aqy mnwuK sLfsqrI korsF ivc pMjfbI swiBafcfr dy ivlwKx aqy KuwlHy rUp bfry cyqnqf pYdf krn| ivigafn pVHn vfly ividafrQIaF leI swiBafcfrk cyqnqf nfl sbMiDq iek hor kors pfs krnf jLrUrI hoxf cfhIdf hY| sB aiDafpkF leI vI ies cyqnqf vflf Xogdfn iksy nf iksy rUp ivc lfjLmI hoxf cfhIdf hY| pMjfbI XUnIvristI ivc ies pfsy kIqy Xqn ƒ akflI srkfr dy inXukq kIqy iek vfeIs cFslr ny hI asPl bxf idwqf sI|

pMjfb dIaF XUnIvristIaF ivc kFgrs (afeI) vloN inXukq vfeIs cFslrF ny XUnIvristIaF ƒ pMjfbI swiBafcfr pRqI cyqnqf nfl ivkisq nhIN hox idwqf| sgoN ikhf jFdf hY ik kuJ kyNdrI kFgrs mMqrIaF ’qy afpxy pRFqk kFgrsI lIzrF qoN Pfiedy AuTfAux leI AunHF dy afKy bysLumfr aijhy PYsly kIqy hn jo pMjfbI swiBafcfr ivroDI hn| pMjfbI XUnIvristI ivc imsfl dy qOr 'qy bhuq vwzIaF sMsQfvF Auqy aijhy ivakqI ibTf idwqy gey hn jo pMjfbI swiBafcfr pRqI aigafnI hI nhIN sgoN ivroDI hn| ikhf jFdf hY ik AunHF dI inXukqIaF kFgrsI mMqrIaF dy kihx 'qy hoeIaF hn| pMjfbI XUnIvristI jo muwK qOr 'qy pMjfbI swiBafcfr dI ivafiKaf, ivkfs aqy swiBafcfr pRqI cyqn mnuwK sjfAux leI bxfeI geI sI afpxf kfrj inBfAux dy iblkul asmrQ hY| ies ƒ ijs qrHF kFgrs srkfr dy inXukq vfeIs cFslrF ny ivgfiVaf hY Aus dI pVqfl leI iek kimsLn mukwrr hoxf cfhIdf hY| pMjfbI swiBafcfr kyvl sroHN df sfg, mwkI dI rotI, BMgVf, igwDf jF PulkfrI nhIN| ies ipCy kMm kr rhI iek cyqnqf hY jo iQr vI hY aqy siQr vI, jo afpxy ieiqhfs, BUgol aqy BfsLf nfl sbMiDq iek Kfs ivDfn nfl juVI hoeI hY| ies swiBafcfr dI KfsIaq swqf ivroD, luwt-ivroD aqy mnuwKI BfvF df iek pRjvilq aqI ivsiqRq pRkfsL krn ivc hY| ienHF KfsIaqF df smkflI Koj dy pRsMg ivc ivsLlysLx krnf aqy ies ƒ ajoky pMjfb ivc cyqnqf vjoN dyxf, pMjfbI XUnIvristI df kMm sI jo ajy qwk ies ny afrMB nhIN kIqf aqy nf hI ieQy ieho ijhy ivdvfnF ƒ joVn df koeI sfhs kIqf hY hux qwk kIqy iewkf-duwkf jqn qoN ibnF bfkI inridsLf aqy ingUxy hn|

ivwidak pRbMD ivc qbdIlIaF ilafAux aqy ies ƒ swiBafcfr-cyqn bnfAux dy nfl akflI srkfrF ƒ cfhIdf hY ik pMjfb dy afriQk ZFcy ivc qbdIlIaF ilafAux| KyqIbfVI vflf Auqpfdn pRbMD afpxf isKr CUhx dy nyVy hY| DnI iksfn qoN ibnF Coty jF mwDly iksfn leI KyqI ivc ijAUx sfDn pYdf krny aOKy hn| Auh afpxy muMzy-kuVIaF ƒ cMgy kfljF, skUlF ivc nhIN Byj skdf| ieh asMqoK dI vwzI jVH hY| KyqIbfVI nfl sbMDq snaq ipMzF ivc lwgxI cfhIdI hY| Dn-sMkt ivc gRisq pirvfrF dy bwicaF ƒ AuWc ivwidaf leI grFtF jF krjLy imlxy cfhIdy hn| pMjfb dy AuWc iswiKaq nOjvfn vrg leI hfeI-tYk snaq lfAux dI loV hY qF ik ieh vrg pMjfb qoN bfhr nf rhy jF ieQy rih ky asMqusLt nf hovy|

pr vwD iDafn dI gwl ieh hY ik snaq df ivkfs, pMjfb ivc inrol pUMjIvfdI mfzl nfl nhIN hoxf cfhIdf| pMjfb dy ieiqhfs aqy Kfs qOr 'qy iswK pRMprf ƒ sfhmxy rwiKaf jfvy qF ieh smJxf aOKf nhIN ik jo nOjvfn vrg ies pRQf ivc pilaf hY Ausƒ aijhIaF pUMjIvfdI sMsQfvF ivc Zflxf aOKf hY jo pUMjI ieko vrg ƒ dyx aqy bfkI ikrqIaF ƒ kyvl “cfkr” vfly drjy Auqy rwKx| pMjfb dy iswK ipCokV vfly nOjvfn leI ieh svIkfr krnf aOKf hY| ies nOjvfn ƒ muwK Dfrf ivc qF hI ilaFdf jf skdf hY jy pMjfb ivc snaq df sMgTn kuJ smfjvfdI ZMg nfl kIqf jfvy| ies df Bfv hY ik ies sYktr ivc koafpRyitv jF rfj sMsQfvF KVHIaF kIqIaF jfx ijnHF ivc mflk aqy cfkr vflf irsLqf nf hoyvy| kfimaF ƒ snaq clfAux, ies dy ihqF leI muwK PYsly lYx ivc sLrIk kIqf jfvy| jdoN kyNdrI srkfr pUrI qrHF pwCmI sLYlI vfly pUMjIvfdI ivkfs ƒ AuqsLfihq kr rhI hovy pMjfb leI aijhIaF sMgTnfvI qbdIlIaF ilafAuxIaF vwzI smwisaf bxygI| pr ienHF qoN ibnF pMjfb ivc koeI iQr sLFqI dI sMBfvnf nhIN| ijs “vMz ky Ckx” aqy “ikrq krn” dI pRQf iswK-pRMprf ny afrMB kIqI sI Aus ƒ nvIN brfbrI dI afriQkqf aqy sMsQfvF ivc Zflx nfl hI pMjfb leI nvF BivwK sj skdf hY| jy akflI srkfrF pMjfb dIaF vwK-vwK sMsQfvF ƒ nIm-jgIrdfrI jF ivkisq pUMjIvfdI ZFcy dy nyVy jF AunHF dI rl-gz vjoN rwKxgIaF qF nf Auh koeI iswK-pRMprf df siqkfr kr rhIaF hoxgIaF aqy nf hI ies pRMprf ivc plI nvIN pIVHI ƒ sMqusLt rwKx df koeI qrIkf aml ivc ilaf rhIaF hoxgIaF| ieh Xqn krn leI iek aijhf kimsLn mukwrr krn dI loV hY ijs ivc swiBafcfr, afriQkqf aqy Drm dy aijhy ivsLysLwg hox ijnHF ƒ pUrbI aqy pwCmI ZficaF df iswDf igafn hovy|

 

******************

 

iswDf kIrqn pRsfrn

vIzIAu

afprysLn nIlf qfrf

sMq jrnYl isMG jI

sLRI hrmMidr sfihb qy hmlf (1984)

BfeI qyijMdr isMG jI

kfkfr, dsqfr qy rihq

   

afzIAu inqnym

jpu jI sfihb

jfpu sfihb

qvY pRsfid svwXf

copeI sfihb

afnMd sfihb

rihrfsu sfihb

kIrqn soihlf

suKmnI sfihb

ismrn

sMq jrnYl isMG jI