anMdpur sfihb ivc vfpiraf ienklfb

 

anMdpur sfihb dI DrqI ienklfbI DrqI hY. ieQy gurU goibMd isMG jI ny nON gurU sfihbfn vwloN iqafr kIqI geI ËmIn AuWq keI ienklfbF ƒ jnm idwqf[ Dfrimk ienklfb, smfijk ienklfb, swiBafcfrk ienklfb, rfjnIqk ienklfb aq sB qoN vwzf pirvrqn iek nvN mnuwK dI isrjxf. ienklfbF dI ieh lVI BfvN gurU nfnk dv jI qoN hI ÈurU ho geI sI aq smUh gurU sfihbfn n ies ivc afpxf-afpxf Xogdfn pfieaf sI pr dÈ aq smfj pirvrqn d ies mhfn kfrj ƒ gurU goibMd isMG jI n 1699 dI ivsfKI vfl idn 29 mfrc ƒ mukMml kIqf. kihMd hn, Aus hoxIaF-BrpUr idn ƒ anMdpur sfihb ivc 80 hËfr iswK iekwqr hoe sn aq pihl idn 20 hËfr iswKF n aMimRq Ck k isMG rUp Dfrn kIqf sI. pMdrHvIN-solHvIN sdI dy Bfrq ivc Dfrimk aqy rfjnIqk GVms mcI hoeI sI. ihMdU qy musilm do ivcfrDfrfvF afps ivc tkrf rhIaF sn. musilm vrg dy hwQ ivc rfj-swqf df hiQafr sI, ies leI Auh afpxy Drm dy PYlfa leI Ëor-ËbrdsqI kr rhy sn. ihMdU vrg BfvyN bhuigxqI ivc sI pr ËorfvrF dy Ëulm hyT ips irhf sI. dovF vrgF ivc afm afdmI zUMGy sMkt ivcoN lMG irhf sI. iensfnI kdrF-kImqF df pqn ho irhf sI. ies sMkt kfl ivc BgqI lihr df arMB hoieaf, ijs ivc sMq aqy sUÌI, Bgq-kvI Èfiml sn. Bgq-kvIaF df supnf sI ik Bfrq ivc amn-cYn hovy. mnuwKI kdrF-kImqF bhfl hox. hr Drm qy ivcfrDfrf dy lok imljul ky rihx. Ëor-ËbrdsqI koeI nf kry. puramn sihhoNd vflI ies Bfvnf df ieËhfr Bgq rivdfs jI dy bhuq hI suMdr Èbd-

 

bygm purf shr ko nfAu..
dUKu aMdohu nhI iqih TfAu..[[[
ab moih KUb vqn gh pfeI..
AUhF KYir sdf myry BfeI.. -pMnf : 345

 

ivc huMdf hY pr kmI ieh rhI ik Bgq-kvIaF df ieh supnf, supnf hI irhf. aijhf ‘bygmpurf` isrjx leI koeI amlI kfrj jF sMGrÈ nhIN hoieaf. ieh vizafeI gurU nfnk dy Gr ƒ imlI. gurU nfnk sfihb ny dyÈ-ivdyÈ ivc Brmx krky Dfrimk, smfijk aqy rfjnIqk ivÈlyÈx kIqf aqy krqfrpur rfvI (hux pfiksqfn) ivc iek Drm kyNdr sQfipq krky iek nvyN sMquilq mnuwK dI isrjxf df kfrj arMB kIqf. AunHF ny afpxy pYrokfrF ƒ vMgfr pfeI ik jy rwb qy mnuwK ƒ brfbr ipafr krn dy myry rfh `qy qurnf hY, jy myry pMQ ivc afAuxf hY qF isr qlI AuWqy rwKxf pvygf, ikAuNik sMGrÈ aqy kurbfnI qoN ibnF iksy lkÈ dI pRfpqI nhIN ho skdI-

 

jAu qAu pRym Kylx kf cfAu..
isru Dir qlI glI myrI afAu..
iequ mfrig pYru DrIjY..
isru dIjY kfix n kIjY.. -pMnf : 1412

 

gurU nfnk dy nON Auqr-aiDkfrIaF ny afpxy-afpxy smyN aqy siQqI anusfr gurU nfnk dI ivcfrDfrf AuWqy pihrf idwqf. 1539 qoN 1699 eI: qwk, 160 sflF ivc, gurU nfnk dy gfzI-rfh ivc keI Auqrfa-cVHfa afey. gurU arjn dyv jI aqy gurU qyg bhfdr jI dIaF ÈhIdIaF hoeIaF. gurU hirgoibMd sfihb ny mIrI-pIrI df isDFq isrijaf aqy jbr-Ëulm ƒ TwlH pfAux leI hiQafrbMd sMGrÈ kIqf. hiQafrbMd sMGrÈ ivc gurU nfnk dI ivcfrDfrf qoN Btkx vflI koeI gwl nhIN sI, ijvyN ik kuJ ivdvfn kihMdy hn, ieh gurU nfnk dI ivcfrDfrf df ivkfs sI. lMmI ndr vfly gurU nfnk dyv jI ny qF pihlF hI ‘isr qlI AuWqy rwKx leI` afK idwqf sI, ikAuNik AunHF ƒ pqf sI ik jy rfj-md ivc msq hoey hfkmF nfl hwk-swc dI lVfeI lVnI hY qF ies sMGrÈ ivc keI qrHF dy qwqy-TMZy pVfa afAuxgy. dsF hI gurU sfihbfn ny vyly dy hfkmF ƒ iensfÌ df rih idKfAux dI koiÈÈ kIqI pr Auh Ëor-Ëulm dy rfh AuWqy hI cldy rhy. srb sMsfr dy hfkmF aqy lokfeI ƒ gurU sfihbF ny dovyN rfh idKf idwqy hn :

 

iek rfh sMq df hY aqy dUjf ispfhI df.
iek rfh mIrI df hY aqy dUjf pIrI df.
iek rfh gurU gRMQ sfihb df hY aqy dUjf ËÌrnfmy df.

 

ikhVy rfh `qy cwlxf hY, ieh smyN-smyN dI gwl hY. pqf nhIN ikhVy rfh `qy kdoN cwlxf pvy? ies leI gurU goibMd isMG jI ny gurU nfnk, gurU arjn, gurU hirgoibMd sfihb aqy gurU qyg bhfdr jI dy pfey pUrinaF AuWqy clidaF 1699 dI ivsfKI ƒ sMq-ispfhI Kflsy dI isrjxf kIqI. iswK Drm aqy mfnv jfqI dy ieiqhfs ivc ieh iek mIl-pwQr Gtnf sI. hr mnuwK ƒ afpxy ivÈvfs anusfr ijAUx df hwk aqy sB dyÈF, kOmF aqy DrmF dI puramn sihhoNd df isDFq, srb sMsfr ny vIhvIN sdI ivc af ky lokqMqr dI pDqI aDIn svIkfr kIqf hY aqy mnuwKI hwkF dI rwiKak sMsQf XU[ aYn[ E[ ny ies ƒ pRvfn kIqf hY pr iswK gurU sfihbfn dI idb-idRÈtI aqy vizafeI ies gwl ivc hY ik AunHF ny ies ivcfrDfrf aqy isDFq ƒ amlI rUp dyx leI solHvIN-sqfrHvIN sdI ivc sMGrÈ kIqf. 1699 dI ivsfKI ƒ anMdpur sfihb dy kysgVH vfly asQfn `qy jo kuJ hoieaf, Auh iksy kmfl jF krfmfq qoN Gwt nhIN sI. Kflsf isrjxf dI sfrI pRikiraf lokqMqrI sI. dsm pfqÈfh ny vwK-vwK jfq-brfdrIaF dI numfieMdgI krn vfly pMj ipafry nhIN cuxy. awsI hËfr dy iekwT ivc iek-iek krky pMj isrF dI vMgfr pfeI aqy ijhVy sUrmy mYdfn ivc inqry, AunHF ƒ afpxy sB qoN ipafry ‘pMjF ipafiraF` dI AuWc-pdvI pRdfn kr idwqI. ieh nhIN dyiKaf ik ieh aKOqI vwzIaF jfqIaF ivcoN hn ik CotIaF jfqIaF ivcoN. jo shI pfqr sI, pdvI df ishrf Aus dy isr `qy sjf idwqf. sB qoN vwzI gwl ieh ik Pyr Kud-sfjy pMjF ipafiraF dy kr-kmlF qoN afp aMimRq Ck ky ‘afpy gur-cylf` dI imsfl kfiem kIqI. dsm pfqÈfh ny ‘isMG` pdvI dy inXm insicq kIqy. pMj kkfr lfËmI. cfr kurihqF mnHf. purÈ dy nFa ipwCy ‘isMG` aqy iesqrI dy nFa ipwCy ‘kOr` df ivDfn. jMg dy inXm bxfey jo smyN dI kropI kfrn inwq lVnI pYNdI sI. iswK sdfcfr ivc gurU AuWnI ibsvy aqy sMgq iekI ibsvy pihlF hI sI pr gurU goibMd isMG jI ny Kflsy dI AuWcqf df iek inXm hor bwDf ik jy pMj isMG koeI gurmqf soD dyx qF Auh gurmqf gurU ƒ vI mMnxf pvygf. ies qoN vwzf lokqMqr hor kI ho skdf hY? gurU sfihbfn dI iswiKaf aqy Kflsy dI isrjxf ny AuWqr-pwCmI Bfrq df kfieaf-klp kr idwqf. ies iKwqy df ieiqhfs vI bdl igaf aqy BUgol vI. kfÈ! sfrf Bfrq iswK swiBafcfr ƒ apxf lYNdf! Kflsy dI isrjxf dy sfry pwK aihm hn pr iek pwK bhuq hI mhwqvpUrn hY. Auh hY smfijk ienklfb df pwK. iswK Drm jfq-pfq df KMzn krdf hY. vrn ivvsQf ny ihMdusqfn df byhwd nuksfn kIqf sI. ies pRQf aDIn Bfrq dI awDI jnqf mnuwKI hwkF qoN vFJI sI pr dsm pfqÈfh ny ienHF dwby-kucly lokF ƒ gl nfl lf ky afiKaf-

 

ienhI kI ikRpf ky sjy hm hYN
nhI mo sy grIb kror pry.

 

gurU goibMd isMG jI ny Kflsf isrjxf smyN dIvfn ivc jo qkrIr kIqI, Aus df iek aMÈ ies qrHF hY, ‘mYN cfhuMdf hF ik qusIN sfry, DrmF dy vKryivaF ƒ Cwz ky iek Drm ivc ivÈvfs idRVH kro. jfq-pfq dI ihMdU rIqI ƒ iqafg ky iek ivÈvfs gRihx kro aqy afps ivc Brf-Brf bx jfE. koeI vI afpxy-afp ƒ iksy qoN AuWcf nf smJy. chuMaF vrnF dy lok aMimRq Ck ky ieko bfty ivc Bojn Cko aqy iek-dUjy ƒ nPrq krnI Cwz idE.` bhuq sfry ivdvfn ies gwl AuWqy hYrfn huMdy hn ik gurU goibMd isMG jI pihly Dfrimk afgU sn, ijnHF ny dwby-kucly, iqRskfry, grIb, aCUq lokF dI ÈkqI dI pCfx kIqI aqy AunHF ƒ pUrn mnuwK df drjf dy ky sUrbIr XoDy bxf idwqf. mYks afrQr mYkflÌ kihMdy hn, ‘gurU goibMd isMG jI ivc iek jfdU vrgI ÈkqI sI.[[[ AunHF ny afm izwgy hoey qy ilqfVy hoey lokF ƒ sMsfr dy pRiswD XoDy bxf idwqf. [[[iswK gurUaF qoN pihlF dunIaf dy iksy jrnYl ny AunHF (ilqfVy hoey) afdmIaF ƒ jQybMd krn df iKafl qwk nhIN sI kIqf, ijnHF ƒ guaFZI durkfrdy sn.` bMgflI ieiqhfskfr ieMdU BUÈn bYnrjI dsm pfqÈfh df sMKyp mulFkx ies qrHF krdy hn, ‘gurU goibMd isMG jI ny Bfrq dy ieiqhfs ivc nvIaF qfkqF ƒ jnm idwqf. AunHF ny hfrIaF hoeIaF ÈRyxIaF ivcoN iek nvyN jIvn qy nvIN ÈkqI vflI kOm bxfeI. Auh lok jo pihlF nIc qy apivwqr smJy jFdy sn aqy durkfry jFdy sn, hux snmfny jfx lwg pey.` gurU goibMd isMG dIaF lokrfjI pRMprfvF bfry sI[ aYc[ pyn kihMdy hn, ‘gurU goibMd isMG pihly nyqf hoey hn, ijnHF lok-rfj ƒ rfjsI qy Dfrimk KyqrF ivc amlI Èkl dy ky apxfieaf. ies qrHF afp ny jQybMd Drm ƒ pMcfieqI asUlF dy aDIn krky hr ivakqI ƒ afpxf svYmfx pUrI qrHF mfnx qy pRPuwilq krn df avsr idwqf.`1699 dI ivsfKI ƒ anMdpur sfihb ivKy jo alOikk Gtnf vfprI, BfrqI smfj AuWqy Aus df bhupwKI pRBfv ipaf pr iswK smfj ny dsm pfqÈfh df iek afdyÈ awj qwk 100 PIsdI nhIN mMinaf. AunHF ny jfqI pRQf ƒ qoV ky iek mhfn ÈkqI pYdf kIqI sI pr ajokf Kflsf pMQ ajy vI jfq-pfqI jkV ivcoN nhIN inkilaf. jy gurU dIaF pUrn KuÈIaF lYxIaF hn qF Kflsf pMQ ƒ awj hI ‘jfqpfq qoVo-pMQ ƒ joVo` dI muihMm ÈurU kr dyxI cfhIdI hY.

 

************************

 

 

iswDf kIrqn pRsfrn

vIzIAu

afprysLn nIlf qfrf

sMq jrnYl isMG jI

sLRI hrmMidr sfihb qy hmlf (1984)

BfeI qyijMdr isMG jI

kfkfr, dsqfr qy rihq

   

afzIAu inqnym

jpu jI sfihb

jfpu sfihb

qvY pRsfid svwXf

copeI sfihb

afnMd sfihb

rihrfsu sfihb

kIrqn soihlf

suKmnI sfihb

ismrn

sMq jrnYl isMG jI