srbWq df Blf aqy zyivz eIstn df isDFq

jspfl isMG


iswK dI ardfs df iek mhWqvpUrn ihWsf hY `nfnk nfm cVdI klf qyry Bfxy srbWq df Blf’. mYN keI vfr ies nUM smJx df Xqn kIqf pr mYN iehI sMklp mn ivc bxfieaf ik hryk iswK df PrË hY ik Auh dovyN vkq ardfs ivc akfl purK aWgy srbWq dy Bly dI gWl kry pr iek ivcfr mn nUM KfeI jf irhf sI ik kI kyvl ardfs krn nfl hI srbWq df Blf sMBv hY? qF mn ivcoN afvfË afeI ik nhIN. isWK nUM aijhf kuJ krnf cfhIdf hY ijs nfl ik shI rUp ivc srbWq dy Bly vfly sMklp dI pUrqI ho sky. mYN afly duafly vwK-vwK iswK jQybMdIaF vWl Jfq mfrI qF dyiKaf ik Auh bhuq kuJ kr rhy hn aqy lMby smyN qoN kr rhy hn pr iPr vI srbWq kurlf rhI hY, Blf ikAuN nhIN ho irhf srbWq df? qF iek idn zf[ ibkrmjIq isMG dI sMgq mfxn df mOkf imilaf qF gWlF cWlIaF inGr rhy rfjnIiqk ZFcy dIaF. Auh zyivz eIstn jo ik iek pRisWD rfjnIiqk ivdvfn sI dy bfry gWlF kr rhy sn. zyivz eIstn duafrf rfjnIiqk pRxflI bfry idWqy mfzl nUM mYN vI gRYjUeyÈn ivc piVHaf sI. kuJ smyN qWk gWlF krn qoN bfd jo ivcfr myry mn ivc afey AuhnF nUM aWKrI rUp dyx df Xqn kr irhf hF. zyivz eIstn ny jo mfzl rfjnIiqk pRxflI df idWqf Aus nUM kWcf mfl muV dyx dI lUp pRikiraf ikhf jFdf hY ijs anusfr rfjnIiqk pRxflI invyÈF nUM inkfsF ivc bdlx dI pRikiraf hY. invyÈF qoN Bfv hY ik ijvyN iek KMz imWl nUM clfAuNx leI gMnf, ibjlI, qyl, pfxI afid kWcf mfl splfeI krnf pYNdf hY Ausy qrHF rfjnIiqk pRxflI nUM mMgF aqy smrQn dy rUp ivc kWcf mfl splfeI krnf pYNdf hY.

 

mMgF dy rUp ivc invyÈ cfr qrHF df huMdf hY:
1[ vsqUaF qy syvfvF dI vMz dI mMg- Auicq mjdUrIaF qy kMm df smF insicq krn dI mMg, isiKaf, sVkF, mnorMjn shUlqF dI mMg.
2[ ivvhfr nUM inXmbWD krn dI mMg- jnqk surWiKaf, inaF, mMzI-kMtrol, ishq qy sPfeI sMbMDI inXm bxfAuNx dI mMg.
3[ rfjnIiqk pRxflI ivc ihWsf lYx dI mMg- vot df aiDkfr, srvjnk ahudy pRfpq krn df aiDkfr, rfjnIiqk sMG bxfAuNx dy aiDkfr dI mMg.
4[ sMcfr aqy sUcnf dI mMg- nIqI inrmfx sMbMDI sUcnf pRfpq krn, isDFq inscq krn dI mMg.


smrQn dy rUp ivc invyÈ vI cfr qrHF df huMdf hY
1[ BOiqk smrQn- krF dI adfiegI, jnqk kfrjF leI ikrq krnI, sYink syvf ivc BrqI hoxf.
2[ kfnUMnF dI pflxf- ivakqIaF vloN kfnUMnF dI pflxf vI invyÈ smrQn hY.
3[ sihBfgI smrQn- vot pfAuNxf qy dUjIaF rfjnIiqk gqIivDIaF ivc ihWsf lYxf.
4[ iDafn qy snmfn dyAU smrQn- srkfrI sUcnf vl iDafn dyxf, jnqk sWqf, icMnHF
aqy rsmI smfrohF pRqI siqkfr pRgtfAuNxf.

hr rfjnIiqk pRxflI nUM iehnF mMgF qy smrQn invyÈF dy rUp ivc kWcf mfl pRdfn kIqf jFdf hY aqy Aus nUM rfjnIiqk pRxflI PYsilaF jF nIqIaF dy rUp ivc inkfsF ivc bdldI hY. invyÈF nUM inkfsF ivc bdlx dI ies pRikiraf nUM `pirvrqn ikiraf’ ikhf jFdf hY. ieh jrUrI nhIN ik hr invyÈ nUM inkfs ivc bdl idWqf jFdf hY. ieh qF rfjnIiqk pRxflI dI soc, Xogqf qy sfDnF `qy inrBr krdf hY. ieho kfrn hY ik lokF dIaF sfrIaF mMgF kdy nhIN pRvfn kIqIaF jFdIaF. Auprokq invyÈF nUM `pirvrqn ikiraf’ rfhIN inkfsF ivc bdilaf jFdf hY. inkfs mMgF dy anukUl vI ho skdy hn aqy pRqIkUl vI. ikAuNik rfjnIiqk pRxflI kol afpxI ieWCf nUM lfgU krn vflI srv-AuWc ÈkqI huMdI hY ies leI keI vfr lokF qoN Ault glq PYsly vI ley jFdy hn. inkfsF dy rUp ivc vsqUaF qy syvfvF dI vMz dy nfl-nfl lok ivvhfr nUM inXmq krn leI kfnUMn vI bxfey jFdy hn. iehI kfrn hY ik jdoN vI koeI nvIN soc jo shI mfainaF ivc lok ihWqF dI gWl krdI hY qF Aus nUM cl rhI rfjnIiqk pRxflI dy Ault cWlxf pYNdf hY qF rfjnIiqk pRxflI ieh gWl brdfÈq nf krdI hoeI kdI rolt aYkt qy kdI tfzf vrgy kfly kfnUMn bxfAuNdI hY. rfjnIiqk pRxflI df afDfr koeI ivÈyÈ ivcfrDfrf aqy kuJ ivÈyÈ kdrF kImqF huMdIaF hn ijnHF df pRdrÈn rfjnIiqk pRxflI duafrf sMkyqF, smfrohF, nIqIaF aqy AudyÈF dy aYlfn rfhIN kIqf jFdf hY. invyÈF qy inkfsF df afps ivc gUVf sMbMD hY. inkfs dy rUp ivc rfjnIiqk pRxflI jo PYsly krdI hY Auh hI muV invyÈF leI kWcy mfl df rUp Dfrn kr lYNdy hn aqy ieh pRikiraf inrMqr cldI rihMdI hY. Auprokq ivcfrF qy isDFq qoN ieh spÈt hY ik lok jo mrËI mMgF krI jfx pr pUrIaF Auh hI hoxIaF hn jo rfjnIiqk pRxflI cfhy. nfl hI ieh gWl vI pUry ivÈvfs nfl khI jf skdI hY ik lokF dy isDFq jF nYiqkqf jF kdrF kImqF iksy rfjnIiqk pRxflI ivc koeI mWul nhIN rKfAuNdy Kfs krky vot pRxflI aDIn afAuNdIaF GWt-igxqIaF dy isDFq qy kdrF kImqF dI ijwQy by-kdrI huMdI hY AuWQy bhuigxqI df ieh pUrf jor lWgdf hY ik GWt igxqI Ausdy glby aDIn af jfvy aqy afpxf ivrsf, sWiBafcfr, bolI, kdrF-kImqF afid BuWl jfvy ikAuNik vot dI rfjnIqI qihq rfjnIiqk pRxflI df `pirvrqn ikiraf’ vflf ihWsf hmyÈf hI bhu-igxqI aDIn hI rihMdf hY. so ieh gWl hux pUrI qrHF spWÈt ho cuWkI hY ik ijs dy aDIn rfjnIiqk pRxflI ivclI `pirvrqn ikiraf’hovygI Auh hI sfry PYsly, nIqIaF, pRogrfm, isDFq, kdrF-kImqF lfgU krygf. ies isDFq nUM Bfrq dI rfjnIiqk pRxflI ivc lfgU kIiqaF ieh gWl sfP ho jFdI hY ik BfrqI rfjnIiqk pRxflI dI `pirvrqn ikiraf’ Aus isDFq dy aDIn cldI hY ijs isDFq ny smfj ivc vMzIaF pf ky mnuwKqf nUM cfr vrxF ivc vMz idWqf, ijsny mnuwKqf nUM sFJIvflqf df pfT pVHfAuNx vfly jgq guru sRI gurU nfnk sfihb nUM afpxIaF ilKqF ivc`anpVH-gMvfr’ qy srbMsdfnI gurU sRI gurU goibMd isMG jI nUM `BuWlV dyÈ-Bgq’ dWisaf, ijsny “mfns kI jfq sbY eykY pihcfnbo” df isDFq dyx vfly dsvyN gurU nfnk dy Coty sfihbËfidaF nUM nIhF ivc icxvf ky dm ilaf, ijsny DIaF-BYxF dI ieWËqF bcfAuNx vflI kOm nUM `Ërfiem-pyÈf’ df iKqfb idWqf, ijsny pMjfb dy nOjvfnF nUM lfvfirs-lfÈF bxf ky dirafvF ivc roiVHaf, bËurgF dI pWg nUM QfixaF ivc pYr dI Tokr mfrI, ijsny kyvl iswKI hI nhIN sgoN smuWcI mnuwKqf dy Dury sRI hirmMdr sfihb nUM golIaF nfl ClxI kIqf, ijsny pUrI dunIaF nUM srbWq dy Bly vflI isafsq df rfh drsfAuNx vfly sRI akfl qÉq sfihb nUM Zfh-ZyrI kIqf, ijsny Bfrq dy vWK-vwK ihWisaF ivc vsdy iswKF nUM kql krky AuhnF dIaF mFvF-DIaF-BYxF dI ieWËq glIaF ivc rolI, guËrfq ivc by-ksUr muslmfnF df Èryafm kqlyafm kIqf, kqlyafmF dy doÈIaF nUM bf-ieWËq brI qy hor iKqfb idWqy, ijsny kOmI kqlF df afpxy qOr `qy ihsfb cukqf krn vfilaF nUM PFsIaF qy jylH koTVIaF qy `gWdfr’ hox dy iKqfb idWqy, ijsny gurF dy nF `qy ijAuNx vfly pMjfb nUM brbfd krn ivc koeI ksr bfkI nf CWzI BfvyN mslf pMjfbI bolI df hovy, pMjfbI sWiBafcfr df hovy, pMjfb dy pfxIaF df hovy, pMjfb boldy ielfikaF df hovy, pMjfb dI rfjDfnI jF hfeIkort df hovy, pMjfb dI ikrsfnI df hovy jF nOjvfnI df. kI aijhIaF nIqIaF vflI rfjnIiqk pRxflI qoN kdI srbWq dy Bly dI AumId kIqI jf skdI hY? ijsdI`pirvrqn ikiraf’ aijhy GtIaf, iBRÈt, anYiqk, gYr-jmhUrI afidk isDFqF dy hWQF ivc hovy AuWQy hy! gurU nfnk mfrg dy pFDIE ies 21vIN sdI nUM smJo aqy kyvl lMgr lgf ky, ngr-kIrqn kWZ ky, vWzy-vWzy pMzfl lgf ky smfgm krn nfl guru nfnk pfqÈfh df isDFq dunIaf nUM dWs nI hoxf, ajy qWk dunIaF nUM guru nfnk dy iswK dI pihcfx vI cMgI qrHF nhIN hoeI aqy ibgfny kdy ieh cfhuMxgy vI nhIN ik iswK dI pihcfx , Ausdf ivrsf, Ausdy bRihmMzI isDFq dunIaF nUM pqf vI lWgy. aWj iswKF dy sfhmxy sB qoN vWzf kMm hY `pirvrqn ikiraf’ `qy kfbË hox dI, Aus qoN ibnF nf qF iksy kOm dI hoNd bcI hY aqy nf hI bcygI. `pirvrqn ikiraf’ `qy kfbË hox leI iqMn qrF dy muhfË Kolxy pYxgy aqy AuhnF ivc inrMqr qflmyl rWKxf sB qoN vWzI muZlI loV hovygI. 1[ syvf pMQI--ÈMGrÈ dOrfn ÈhId hoey pirvfrF dI sFB-sMBfl aqy afm lokF dIaF inWq dIaF smWisafvF leI Aupcfr vgYrf krn leI ijvy ik inGr rhy ishq, isWiKaf qy inaF pRbMD dy bdlvyN pRbMD. ies nUM mnuwKI aiDkfrF leI kMm krn vflI jQybMdI vI ikhf jf skdf hY, ies ivc ivdvqf dy pWDr `qy vI kOm nUM iek plytPfrm dyx df Xqn krnf pvygf. 2-isafsI ipV—ies rfhIN lok rfey nUM afpxy hWk ivc krn leI pRogrfm AulIky jfxgy aqy cldy pRbMD dy aDIn hI sMivDfink qrIikaF nfl pRogrfm clfey jfxgy. ies dy numfieMdy `pirvrqn ikiraf’ ivc vot dI rfjnIqI rfhIN vI phMcx df Xqn krngy. ies rfhIN isafsI qOr `qy aMqr-rfÈtrI pWDr `qy kOmI inÈfny rWKy jfxgy aqy hor sMGrÈ-ÈIl kOmF dIaF isafsI iDrF nfl sFJ pfeI jfvygI. 3[ qIjy muhfË dy rUp ivc 18vIN sdI dy kOmI sMGrÈ dI qrË `qy juJfrU pWK nUM vI iqafr krnf pvygf ikAuNik ies qoN ibnF koeI vI kOm afpxf Gr lYx ivc kfmXfb nhIN ho skdI pr ies leI bhuq hI suXog qy idRV lIzriÈp dI loV hY. jdoN iswK kOm ny iehnF iqMnF muhfjF nUM shI qrIky nfl lVIbWD kr ilaf qF iswK dI ardfs ivc `nfnk nfm cVdI klf qyry Bfxy srbWq df Blf’ df sMklp kyvl kihx qWk nf rih ky amlI rUp ivc lfgU krn vWl rfh KWulH jfxgy. qF iPr afE afpF iswK kOm rl ky aWj hI ies pfsy socxf, ivcfrnf, mMnxf aqy krnf ÈurU krn vWl Xqn krIey…ikAuNik…

“ijsdy kfËI AusdI bfËI”
 

************************

 

 

iswDf kIrqn pRsfrn

vIzIAu

afprysLn nIlf qfrf

sMq jrnYl isMG jI

sLRI hrmMidr sfihb qy hmlf (1984)

BfeI qyijMdr isMG jI

kfkfr, dsqfr qy rihq

   

afzIAu inqnym

jpu jI sfihb

jfpu sfihb

qvY pRsfid svwXf

copeI sfihb

afnMd sfihb

rihrfsu sfihb

kIrqn soihlf

suKmnI sfihb

ismrn

sMq jrnYl isMG jI