|
|
iksfnF dI kMgflI ivc KyqI kriËaF dI BUimkf |
|
Bfrq ivc iksfnF dIaf afqmhwiqafvF bfdsqUr jfrI hn. pRDfn mMqrI qo
lYky sUbfeI afgUaF qwk JUTI hmdrdI idKfAux qo vwD kwuJ vI krn jogy
nhI hn. asl ivc Auh ies iBafnk sMkt ƒ tfkIaF lgfky hwl krnf cfhuMdy
hn, ijhVf ik asl ivc iqwKy nÈqr dI mMg krdf hY. dyÈ dy anykF BfgF
ivc KyqI krijaF Aupr lIk mfrn dI avfj AuWT rhI hY. kyNdr srkfr ny
dwKxI rfjF dy kuwJ BfgF ivc rfhq dyx df pKMz vI kIqf hY, ijhVf ik
asl ivc shfieqf dy nfm hyTF AuhnF ƒ hor vwD krjfeI krn dy kMm af
irhf hY. Kud kyNdrI srkfr dy aMkiVaF muqfbk hI dys Br aMdr iek lwK
qoN vwD lok krijaF dy boJ sdkf KudkuÈIaF kr cuwky hn. Bfjpf dI
agvfeI vflI sfbkf kOmI jmhUrI gwTjoV dI srkfr vwloN 2000 ivc lfgU
kIqI rfÈtrI KyqI nIqI Bfrq dy ieiqhfs ivwc iek nvF moV ibMdU hY. ieh
nIqI qyË rPqfr qknIk dy Xuwg ivwc Bfrq aMdr ho rhI ikrq-aDfrq KyqI ƒ
bykfr mMndI hY. iesdI dlIl hY ik CotI iksfnI KyqI leI loNVIdf pUMjI
invyÈ nhIN jutf skdI.dUjf KyqI AuproN Bfr GtfAux dI loV hY. ieh swc
hY ik afDuink qknflojI dI vrqoN lfËmI qOr qy pUMjI invyÈ dI mMg krdI
hY, ijhVf ik iksfn kol nhIN hY aqy nf hI srkfr kol hY. ieh imQ ilaf
igaf hY ik hux DnkubyrF ƒ hI KyqI dy ivkfs dI ijMmyvfrI EtxI cfhIdI
hY. ‘ËmIn hlvfhk dI‘ aqy BUmI suDfrF dI gwl vylf ivhf cuwkI hY. dyÈ
dy hfkmF df kOmI ajMzf sfP qy spÈt ÈbdF ivc KyqI df ingmIkrn krnf
rih igaf hY. swtf pUMjI dy ies nvyN dOr ivc KyqI leI krËf imlxf nf
kyvl dyKx ƒ sOKf lwgdf hY, sgoN idKfvy pwKoN ssqf vI hY. vpfr aqy
snaq dy mukfbly ivc KyqI leI ivafË dIaF drF ivc BfrI irafieq idKfeI
idMdI hY, lyikn ieh Aupro idsdI irafieq iewk aYsI gl-PrfhI hY, ijhVI
hkIkq ivwc qbfhI ilafAux vflI hY. bYNkF dI sQfpnf vpfr aqy snaq ƒ
krËy dyx leI kIqI geI sI. pYsy Auqy imÈrq ivafj ƒ afm vrqfry vjoN
svIkfr kr ilaf igaf hY. lyikn KyqI df ivkfs pYtrn vpfr aqy snaq dy
ivkfs nflo isÌqI qOr qy vwKrf hY . ies leI isrP sDfrn ivafË df pRbMD
hI buinafdI qOr qy jYivk suBfa vflI KyqI dy anukUl ho skdf hY .
BfrqI iksfnF leI pihlF hkIkI sMkt, ËmIn Aupr nkd lgfn df Qoipaf jfxf
sI. ieh ieMnf iËafdf sI ik kuwl pYdfvfr df iqMn-cOQfeI jF ies qoN
vwD vI, iksfn vwloN tYks Brn leI vycxf pYxf sI . hnHyrgrdI dy ies
dOr ivwc ÈfhUkfrF ny mnmrjI dy imÈrq ivafË Qopy . aMgryjI hkUmq vyly
dy ‘kfl` kimÈnF dIaF pVqflF df incoV hI ieh sI ik ‘iksfn krËy ivwc
jMmdf hY, krËy ivc ijAuNdf hY aqy krËy ivwc mrdf hY`. ies cIË dy
byprd ho jfx nfl sfmrfjI rfj ny iksfnF ƒ krËy pRdfn krn dI iËMmyvfrI
sMBfl leI. ËmIn suDfr krËf aYkt-1883 aqy hlvfhkF leI krËf aYkt-1883
vrgy do nvyN kfƒn pfs kIqy gey. ivafË dI dr 4 PIsdI slfnf dy anusfr
sDfrn sI. ieh kfƒn awj vI ivDfn-pRxflI df ihwsf hn. KyqI ivwc invyÈ
krn aqy Aus ivwco lfB hfsl krn dI pRikiraf ƒ iek bhuq hI joÉm Biraf
aqy lMbf smf mMnky, aMgryËF ny iesy leI qkfvI kfƒnF ivwc krËf vfps
krn df smF GwtoGt 35 sflF df mMinaf sI. lyikn hux ‘‘aËfd” dyÈ dy
aijhy spÈt kfƒn ƒ vI KyqI leI krËf dyx vflIaF sMsQfvF dy pRbMDkF ny
pUrI qrHF axizwT kIqf hY. AunHF dy iKafl ivc lMby smyN dy KyqI krËy
dI vD qo vwD sImf 8-10 sfl kfPI huMdI hY. ËmIn dy suDfr, isMcfeI
afid ivwc lgfAux leI QoVHy smyN df aijhf krËf, iksfn vwloN JwlIaF
jFdIaF (kudrqI) byXkInIaF dy snmuwK afpxy afp ivwc hI Aus ƒ brbfd
krn leI kfPI hY ikAuNik invyÈ aqy Aus qoN munfÌf vsUlI df ivckfrlf
smf (jYstyÈn pIrIaz) bhuq iËafdf lMbf huMdf hY. lyikn jdoN ieh krËf
imÈrq ivafË vflf hovy qF iksfn dI brbfdI mukMml aqy ibnf iksy lwg
lpyt dy hox leI srfpI jFdI hY . ies leI iksfnF vwlo kIqIaF jFdIaF
KudkuÈIaF ikvyN vI hYrfnI df sbwb nhIN ho skdIaF. bhuigxqI iksfnF
leI KyqI iek GftyvMdf sOdf bx cuwkI hY, ikAuik dyÈ dy 80 PIsdI
iksfnF dI vfhI pMj eykVF qo Gwt hY, ijhVI ik pUMjI-prDfn KyqI dy ies
Xug ivc puwg nhI skdI. iksfnF dIaF KudkuÈIaF krËf pRbMD dy jmHf-joV
df atwl nqIjf hn. KyqI krËy leI afdrÈ kOmI nIqI iksy hwd qwk qkfvI
kfƒnF ivc CupI hoeI hY, ijhVy ik ajy vI lfgU hn. Auh spÈt qOr `qy
styt AuWpr KyqI ƒ krËy dyx dI iËMmyvfrI afied krdy hn. kfrn bVf spÈt
hY, ik vpfr aqy snaq dI mdd krn leI KVHf kIqf bYikMg pRbMD, afpxy
muwZly cirwqr ivc hI, KyqI ƒ krËy dyx dI ijMmyvfrI nhIN Et skdf.
qkfvI kfƒnF aMdr drj KyqI krËf nIqI dIaF ÈrqF ivc iqMn muwZly qwq -
imÈrq ivafË dI mnfhI, 4 PIsdI slfnf dI dr qoN Gwt vflf sfDfrn ivafË
aqy lMby smyN dy pIVHIvfr cOKty aMdr vsUlI-mOjUd hn. Bfrq dy
sfhUkfrf krËf aYkt ny 1918 ivc iesy nIqI cOKty ƒ lfgU kIqf. ieh kfƒn
sUdKorI dI pRIBfÈf nhIN idMdf, lyikn adflqF ƒ ieh ÈkqIaF idMdf hY ik
Auh hryk kys dI smuwcI hflq ƒ iDafn ivwc rwKdy hoey, ieh PYslf krn
ik ivafË dI dr jF kul rkm ikqy iËafdf qF nhIN? bhuq sfry adflqI
PYsilaF ny KyqI krËy ƒ iek ivÈyÈ vMngI vwloN mMinaf hY. sUdKorI nfl
sbMDq bhuq sfry adflqI PYsilaF ny KyqI krËy nfl ivÈyÈ slUk kIqf hY.
bhuq sfry mfmilaF ivc imÈrq ivafË ƒ ainafeIN/byloVf grdfinaf igaf hY.
sUdKorI df Kfqmf, aËfdI dI lihr df iek ainwKVvf aMg sI. sfl 1937
ivwc bhuq sfry sUibaF dIaF cuxIaF hoeIaF pihlIaF ivDfn sBfvF (smyq
pMjfb dy) aMdr, sUdKorI ivroDI kƒn pfs kIqy gey, ijhnF ivc spÈt kIqf
igaf ik ivafË dI kul dyxdfrI mUlDn qoN vwD nhIN ho skdI aqy imÈrq
ivafË dy sfry smJOqy njfieË hn aqy mUlDn qoN vfDU AugrfhI geI ivafË
dI rkm vI ÊYr kfƒnI hY. ies qoN vI vDky, iehnF DfrfvF dI AulMGxf ƒ
dMzXog aprfD bxfky, iek sfl qwk dI sËf dI ivvsQf kIqI geI. lyikn
dIvfnI jylH dI kropI anykF sUibaF, Éfs krky AuqrI Bfrq ivwc jfrI rhI.
1939 dy ibhfr dy ÈfhUkfrI kfƒn dI ajy isafhI vI nhIN suwkI sI ik
ibhfr dy gvrnr ny ieh dlIl dyky, ik ieh sMsQfvF inXmF muqfbk
vhI-Kfqy bxfky rwKdIaF hn jF iehnF bYNkF ivc ipaf pYsf afm lokF dIaF
bwcqF df huMdf hY, ieMpIarl bYNk qoN lY ky sihkfrI sBfvF qwk ƒ, ies
kfƒn dy dfiery ivcoN bfhr kr idwqf. qqkflI gvrnr vwloN kIqf aprfD
smJ ivc afAux vflf hY, ikAuik Auh sfmrfjI ihwqF df rKvflf sI. lyikn
Aus vyly dy gvrnr vwloN kIqI geI ieh kfrvfeI, ‘‘aËfd” Bfrq ivc vI
kfiem rhy, gwl jwcdI nhI. lyikn hry ienklfb dy dOr ivwc aiq
pUMjI-muwKI KyqI dI ÈurUafq nfl KyqI krËy dIaF loVF ivc byÈumfr vfDf
hoieaf hY. ies leI srkfr ny sfry hI KyqrF ivc qkfvI ËrIey iswDy KyqI
krËy dyx dI nIqI qoN lgBg hwQ bfhr iKwc ilaf. bYNkF ƒ pyNzU Kyqr ivc
kfrj krn dI hdfieq dy idwqI aqy bYikMg pRxflI aDIn, sihkfrI
qfxy-bfxy ƒ ivÈfl bxf idwqf igaf.Bfrq dy irËrv bYNk vwlo 1972 ivc
vpfrk bYNkF ƒ Byjy afpxy ÊÈqI pwqr ivc slfh idwqI geI sI ik jdoN
iksfnF koÜ pYsf mOjUd hovy AudoN hI krËy dI moVfeI dy smyN ƒ qYa
kIqf jfvy. iesdf mqlb sI ik iksfnF kol hryk Psl qo bfad pYsf huMdf
hY, ies leI krËy dI moVfeI vI Psl-dr-Psl hoxI cfhIdI hY. vsUlI nf
hox dI sUrq ivc ivafË ƒ mUlDn ivwc joiVaf jf skdf hY. kfƒnF dI
rwdobdl nfÜ styt aqy ÈfhUkfrF dI BUimkf qbdIl ho geI hY. bYNk adflq
ivc jfey qoN ibnf hI, gihxy peI jfiedfd AuWpr kbËf kr skdy hn. ieh
iËlHf mYijstryt ƒ mdd leI swd skdy hn. sfzy sfhmxy iek aijhy vpfrI
df idRÈ hY ijs dy iek hwQ ivc lfTI aqy dUsry hwQ ivc iensfÌ dI qwkVI
PVI hoeI hY. vpfrI, pulIs aqy jwj iewko bMdy ivc smfey hoey hn. ieh
Bfrq ivc iksy vyly rhy ‘‘mhfn kMpnI rfj” ƒ vI mfq pf rhy hn. hux qF
guMizaF rfhIN vI vsUlI kIqI jf skdI hY. Bfrq ivc Èfied hI koeI idn
jFdf hovy, jdoN adflqF vwloN, jbrI vsUlI dIaF kfrvfeIaF bdly
pRfeIvyt aqy srkfrI bYNkF ƒ iPtkfr nf pYNdI hovy. lyikn hflq idn
bidn ieMnI bdqr huMdI jf rhI hY ik dyÈ df sYNtrl bYNk vI guMizaF ƒ
nwQ pfAux qoN tflf vwt irhf hY. ies leI, KyqI krËy dIaF ÈrqF dy
iKlfÌ jwdojihd df inÈfnf lfËmI hI iek pwkf aqy pfeydfr hwl hoxf
cfhIdf hY. iek aijhf aml iCVnf cfhIdf hY ijhVf lokF dIaF asIm
smrwQfvF ƒ iek Ëordfr hkIkI qfkq ivc bdl skdf hovy, ijs nfÜ Auh pYsy
aqy mMzI dIaF ivkrfl qfkqF df mukfblf kr skx dy kfbl hox. kyvl aijhf
krky hI dyÈ ƒ swcImucI dI lok-jmhUrIaq ivc bdilaf jf skdf hY. Pyr vI
vkqI hwl dy qOr qy mMg krnI bxdI hY ik krËy AuWqy imÈrq ivafË
lgfAuxf bMd kIqf jfvy, KyqI krËy AuWqy ivafË dI dr 4 PIsdI sflfnf
qoN vwD nf hovy, krËy dI vfpsI dI imafd KyqI dy suBfa aqy mksd dy
muqfibk qYa hovy, KyqI krËy AuWqy lwigaf kul ivafË ies dy mUÜ nfÜoN
kdy vI vwD nf hovy, krËy aqy ËmInI lgfn dy bkfieaF dIaF dyxdfrIaF
sbMDI sfry kfƒn rwd kIqy jfx.
************************
|
|
|
|
|
iswDf kIrqn pRsfrn
vIzIAu
afzIAu inqnym
|
|