pihly pfqÈfh sRI gurU nfnk sfihb ny jd isWK Drm pRgt kIqf qF isWKI
mihl dI pihlI ieWt kurbfnI dI hI rWKI. Drm pRqI kurbfnI, blIdfn qy
Èhfdq df sMklp AunHF ny hI roÈn kIqf. ÈhIdI dy ieiqhfs ivc isWK kOm
df sQfn bhuq Au~cf qy mhfn hY. pMjvyN, nOvyN qy dsvyN jfmy ivc sRI
gurU arjn dyv jI, gurU qyg bhfdr jI qy gurU goibMd isMG jI ny afp
ÈhIdIaF dy ky ÈhIdI prMprf ƒ amIr kr idWqf. 30 meI 1606 ƒ isWK Drm
dy ÈhIdF dy isrqfj sfihb sRI gurU arjn dyv jI mhfrfj ÈhId hoey. 1621
ivc isWKF ny sRI hirgoibMdpur sfihb vflI DrqI qy pihlI jMg lVI. Aus
smyN qoN hux qIk lWKF hI isWK qlI 'qy sIs rWK kOmI axK qy aËfdI,
iensfP, hWk, sWc dy Drm leI jUJy qy ÈhId hoey hn. Èhfdq df isDFq qy
prMprf isWK ieiqhfs qy siBafcfr dI iek invyklI pihcfx hY. ÈhIdI akfl
purK dy nyVy hox df mukfm hY. ÈhIdI inzrqf dI inÈfnI hY. ieh KuddfrI
df ieËhfr hY. ÈhId sbr qy isdk df mujWsmf hY. ieh axK df aYlfnnfmf
hY. 'ÈhId' lÌË df aDfr ÈfhdI gvfhI hY, Bfv mksd, inÈfny vfsqy idRVqf
nfl KVHy ho ky imsfl bxnf hY. Ëuarq qy ÊYrq vfly lok hI afpxy asUl
qy pihrf idMdy hn.aijhy pUrn ÈhId nMU arbI ivc `as ÈhId-Aul-kfiml’
ikhf jFdf hY. pr ieiqhfs gvfhI Brdf hY ik isWK Drm ivc hoeIaf
ÈhIdIaF ny guru ky isWKF nMU afpxy akIdy, ivÈvfs, Drm vfsqy aqy julm
Ëbr dIaF DfVF dy ivruWD mYdfny jMg ivc lVn aqy hWk sWc dI punr
sQfpqI vfsqy ikRafÈIl kIqf.
pihlf mrxu kbUil jIvx kI Ciz afs«
hohu sBnf kI ryxukf qAu afAu hmfrY pfis«
isWK kOm dlyr XoiDaF, juJfrUaF, mrjIviVaF, ÈhIdF, murIdF, hTIaF,
qpIaF dI kOm hY. isWK Drm 'c isWK df dfKlf hI sIs Byt nfl hoieaf.
jdoN vI Drm dI rWiKaf leI isWK dI prK hoeI qF AudoN hI gurU dy isWK
ny afpxf sB kuJ inCfvr krky ibnF iJjk gurU mUhry ho afpxf isr hfËr
kIqf hY. ieiqhfsk hvfly dWsdy hn ik iek idn ivc hËfrF dI igxqI ivc
isWK Drm qoN kurbfn huMdy rhy hn, jMgF, XuWDF df qF ieiqhfs hI
aduWqI qy vWKrf hY. ies jËby BrpUr kOm ny kdI hfr nhIN mMnI. pirvfrF
dy pirvfr ÈhId hoey, iPr agly idn jMgy mYdfn ivc zty, BfeI bWlU-
BfeI mnI isMG, prmfr- rfjpUq pirvfr hY. ijs dy 51 qoN vWD jIa ÈhId
hoey. BfeI suKIaf mFzn rfTOr-rfjpUq pirvfr dy 26, cOhfn pirvfr dy 14
isMGF ny ÈhIdIaF idWqIaF. ienHF qoN ielfvf 20 qoN vWD bRfhmx vI gurU
Gr vfsqy kurbfn hoey. dsm pfqÈfh gurU goibMd isMG jI ny jdoN anMdpur
sfihb df iklf CWizaf qF 40 isMG aijhy sn, ijnHF ny gurU jI nfl hI
jIx mrn df pRx kIqf. ienHF ivc pMj ipafry, pMj mukqy, BfeI mnI isMG
dy pMj puWqr qy do Brf, BfeI afilm isMG nWcxf pirvfr dy do mYNbr,
GoiVaF dI syvf krn vfly do isWK, idWlI dy do isWK, iqMn bRfhmx
pirvfrF dy mYNbr qy 12 hor isrVI isdkI isWK sn.
anMdpur qoN qlvMzI sfbo dmdmf sfihb dy rsqy qIk mfqf gujrI jI qy
chuM sfihbËfidaF smyq anykF isWK ÈhId hoey. gurbfxI df Purmfn hY 'bfbfxIaf
khfxIaF puq spuq kryin'. kOm dy vfrsF df afpxy ivrsy nfl juVy rihxf
lfËmI hY. ivrfsq dI cyqnf hI puWqr ƒ spuWqr hox dI jugiq pRdfn krdI
hY. smuWcy sMsfr dy isWKF vWloN roËfnf ardfs ivc pMjF ipafiraF, cOhF
sfihbËfidaF, cflHIaF mukiqaF, hTIaF, jpIaF, qpIaF, ijnHF nfm jipaf,
vMz Cikaf, dyg clfeI, qyg vfhI, Drm hyq sIs idWqy, bMd bMd ktfey,
KoprIaF luhfeIaF, crKVIaF 'qy cVy, afiraF nfl icrfey gey, Drm nhIN
hfiraf, isWKI kysF suafsF sMg inbfhI ƒ ÈrDFjlI Byt kIqI jFdI hY.
BfeI mnI isMG jI df smuWcf jIvn smyq pRIvfr kOm nMU smripq Bfvnf
vflf hY. BfeI mnI isMG isWK Drm qy ieiqhfs dy Kyqr ivc dlyr
mrjIviVaF dI siqkfrq sKÈIaq hn. AunHF df jIvn cirWqr mnuWKI smfj dy
iek ivÈyÈ afdrÈ nMU Aujfgr krn dI cyÈTf pYdf krn qy Ëbr-Ëulm nfl
tkrfAux, anYiqkqf vflIaF hkUmqF ivruWD Ëordfr qrIky nfl avfj AuTfAux
qy tkrfAux vflf hY. iksy ivdvfn df kQn hY ik kfier afdmI roË keI vfr
mrdf hY qy sUrbIr ieko vfr mrdy hn. BfeI mnI isMG jI ny POjF nfl
Gmsfx df XuWD krky nf qF koeI ielfikaF qy kbËf kIqf qy nf hI iskMdr,
aÈok, bfbr, ihtlr qy aOrMgËyb vFg inrdoÈ lokF df KUnI diraf vhf ky
rfj qÉq pRfpq kIqf.ÈhIdI mMnI hI Auh jFdI hY ijs df kfrn sWc dI
sQfpnf aqy jn-kilafx leI hovy. gurU arjn dyv jI, gurU qyg bhfdr jI,
Coty sfihbËfdy, bfbf bMdf isMG jI bhfdr, BfeI mnI isMG jI, BfeI qfrU
isMG jI dIaF ÈhfdqF ny ieiqhfs nMU iek nvF moV idWqf, ienHF ÈhfdqF
dy PlsrUp hI inrfrQk, zrpok qy inrbl ijMdgI bsr krn vfly BfrqI smfj
ivc ijMdfidlI qy juarq vrgI (ÈkqI) ny jnm ilaf.
BfeI mnI isMG jI df jnm 1701 ibkrmI idn aYqvfr, cyqr sudI 12 nMU
hoieaf. ÈhId iblfs ivc aMkq kul prMprf anusfr afp jI dy vWzy-vzyiraF
df sbMD Audy dIp bMs dy pMvfr rfjpUq Grfxy nfl sI jo mulqfn dy nyVy
alIpur dy rihx vfly sn. ies bMs df gurU-Gr nfl sbMD Cyvy pfqÈfh gurU
hirgoibMd sfihb jI dy smyN qoN hI juV jFdf hY ikAuN ik ienHF dy dfdf
BfeI bflU rfAu CyvyN pfqÈfh gurU hirgoibMd sfihb dI sYnf dy pRisWD
jrnYl sI. ieh Kfndfn gurU-Gr df pWkf ÈrDflU sI.
90 sfl dI Aumr Bogx vfly BfeI mnI isMG jI nMU gurU hirrfey, gurU
hirikRÈn, gurU qyg bhfdr aqy dsm ipqf gurU goibMd isMG jI df
afÈIrvfd pRfpq krn df mfx hfsl hoieaf. dsm ipqf dy ivÈvfspfqr BfeI
mnI isMG jI gurU gRMQ sfihb jI dy ilKfrI, kQf vfck, igafn rqnfvlI qy
isWKF dI Bgq mflf ijhIaF vWz akfrI rcnfvF dy krqf aqy sWcKMz sRI
hirmMdr sfihb dy muWK gRMQI vjoN gurU Gr nfl sbMDq rhy.
pRisWD ivdvfn zf: jsbIr isMG sfbr ny BfeI mnI isMG jI dy jIvn bfry
iek prcy ’c ivsQfrq jfxkfrI dyNidaF iliKaf hY ik “BfeI mnI isMG dy
ipqf mfeI dfs ny do ÈfdIaF kIqIaF sn ijsdI pihlI pqnI dy kuWKoN BfeI
mnI isMG smyq 7 puWqr aqy dUjI dy kuWKoN pMj puWqr pYdf hoey. BfeI
mfeI dfs ny 13 sfl dI Aumr dy BfeI mnI isMG nMU gurU hirrfey sfihb
dy drbfr Byt kr idWqf ijQy ieh muWK qOr ’qy gurU-Gr dy drbfr aqy
lMgr ivc sMgqF dy jUTy brqn sfP kridaF mn dI mYl DoNdy rhy. 15 sfl
dI Aumr ivc afp jI dI ÈfdI KYrpur dy Xfdv bMsI lKI rfie dI bytI bIbI
sIqo nfl ho geI. bIbI sIqy dy kuWKoN afp jI dy Gr 7 puWqrF ny jnm
ilaf ijMnHF dy nfm icqR isMG, bicqR isMG, Audy isMG, aink isMG, ajb
isMG, ajfieb isMG qy gurbKÈ isMG sn, ienHF ivcoN 5 dI ÈhIdI mYdfny
jMg ivc 1705 eI: ivc ho geI aqy do puWqr icqR isMG qy gurbKÈ isMG
afp dy nfl hI 1734 eI: nMU lfhOr ivc ÈhId kr idWqy gey. bfkI df
pRIvfr vI smyN-smyN Drm dI Kfqr afpxf jIvn blIdfn krdf irhf. BfeI
sfihb gurU hir rfie jI dy akfl clfxy AuprMq gurU hir ikÈn jI dy sMg
idWlI rhy aqy AuQoN hI mfqf sulWKxI jI dy nfl bfbf bkfly gurU qyg
bhfdr jI pfs phuMcy. kÈmIrI pMzqF dI Pirafd sux jdoN nOvyN gurU qyg
bhfdr jI idWlI gey qF BfeI sfihb jI dsmyÈ gurU jI pfs sRI anMdpur hI
rhy.
sRI anMdpur sfihb ivc `msq hfQI’ nfl XuWD krn vflf BfeI bicWqr isMG,
BfeI mnI isMG jI df hI bytf sI. cmkOr dI gVHI ivc ÈhId hox vfly
isMGF ivc BfeI sfihb dy pMj puWqr vI Èfml sn. zf: sfbr anusfr “dsmyÈ
ipqf gurU goibMd isMG jI dy 1708 eI: ivc joqI joiq-smfAux AuprMq
bfbf bMdf isMG bhfdr dI dust-dmn lihr ny ijQy vYrIaF dI nINd hrfm kr
idqI AuQy Kflsy dI Pyr jY jYkfr hox lWg peI. dsm gurU jI ny isWK Drm
ivc dyhDfrI gurU dI pRQf smfpq kridaF gurgWdI `sRI gurU gRMQ sfihb
nMU sONp idqI aqy Kflsy nMU eysy `pRgt gurF kI dyh’ mMnx df afdyÈ
kIqf. bfbf bMdf isMG bhfdr dy ijAuNdy jIa qF Kflsf pMQ iek muT irhf
pr 1773 ib: nMU afp jI dI Èhfdq AuprMq pMQ ivc do DVy bx gey. mfqf
suMdrI aqy BfeI mnI isMG jI ny sUJ-bUJ qoN kMm lYNidaF pRym ipafr dI
jugq nfl dovF DiVaF nMU iek krkky Kflsf pMQ dI ÈkqI nMU muV iek kr
idWqf”. pMQ dI ies eykqf aqy jn-sfDfrn ivc svYmfn nfl jIvn ijAux dI
Bfvnf aqy ijQy mIixaF aqy hor pMQ ivroDI qfkqF dI nINd hrfm kr idWqI
AuQy lfhOr aqy idWlI drbfr vI ies vDdI qfkq dI lihr nMU afpxI hoNd
leI Kqry dI GMtI smJx lWg ipaf. BfeI mnI isMG jI byÈWk 90 sfl dI
afXU nMU puj cuky sn pr Pyr vI smuWcf Kflsf pMQ aqy jn-sfDfrn AunHF
nMU afpxf siqkfrq afgU pRvfn krdf sI. 1790 ib: df dIvflI df purb
nyVy af irhf sI aqy sMgqF dI qIbr ieWCf sI ik ies vfr ieh purb
DUmDfm nfl mnfieaf jfvy. ies mksd leI BfeI mnI isMG jI ny BfeI sUrq
isMG qy subyg isMG dI mdd nfl lfhOr dy sUbydfr pfsoN iejfjq pRfpq kr
leI aqy ievËfny vjoN myly ipCoN 10 hËfr rupY jËIey vjoN dyxy pRvfn
kr ley. pr mIixaF, pMQ ivroDI qfkqF aqy lfhOr drbfr ny idWlI dy qÉq
dI Èih nfl iek zUMGI sfijÈ aDIn isMGF nMU Kqm krn df pRogrfm
AulIikaF, jo BfeI mnI isMG nMU vyly isr pqf lWg jfx kfrn isry n cVH
sikaf. ies sfijÈ nMU nfkfm krn bdly BfeI sfihb ny kOm nMU afpxI
sUJ-bUJ nfl bcf ilaf. pr BfeI sfihb pRvfn kIqf hoieaf jËIaf lfhOr
drbfr nMU nf dy sky ikAuNik BfeI sfihb vloN Byjy gupq snyihaF Kfqr
sMgqF ies purb Auqy bhuq GWt igxqI ivc iekWqr hoeIaF sn. pr hkUmq
nMU bhfnf cfhIdf sI,mhfn dUr-aMdyÈI qy dUly mrjIvVy BfeI mnI isMG jI
nMU ÈhId krn df. ies qrHF BfeI mnI isMG jI nMU sfQIaF smyq igRPqr
krky akih qy asih kÈt idMidaF 1734 eI: nMU lfhOr dy inKfs cONk ivc
ÈhId kr idWqf igaf ijQy aWjkWl gurduafrf ÈhId gMj bixaf hoieaf hY.