bMdf bhfdr dI kmfn hyT srihMd dI ijwq : iek Xuwg-pltfAU Gtnf

zf[ hrcMd isMG srihMdI


srihMd df nF suxidaF hI pMjfb dy ieiqhfs df iek lhU-iBwijaf kFz sfzy iËhn `c AuWBr afAuNdf hY. srihMd dI 'ÉUnI dIvfr` sfzI cyqnf df ivhVf mwl KloNdI hY-Coty sfihbËfidaF ƒ sUbf srihMd vwloN iËMdf dIvfr `c icxvfey jfx df idRÈ iekdm sfzIaF awKF sfhmxy af jFdf hY. isr isjdy `c Juk jFdf hY.[[[ iPr ies duKFq qoN Aupijaf drd, jo sfƒ pIVHI-dr-pIVHI ivrfsq `c imldf hY, iek lMmf hfAukf bx ky ihwk ƒ cIrdf hoieaf bfhr inkl jFdf hY. ies qoN bfd awKF sfhmxy qsvIr AuWBrdI hY bfbf bMdf isMG bhfdr aqy nfl hI Gmsfx vfprn lwgdf hY. ies Gmsfx `c sfkf srihMd df muwK doÈI sUbydfr vËIr ÉF mfiraf jFdf hY aqy srihMd dI 'iewt nfl iewt KVkdI` pRqIq huMdI hY. gwl kI, bMdf bhfdr vwloN srihMd dI 'iewt nfl iewt KVkfAux` dI Gtnf aqy sfkf srihMd df afps `c bVf nyVlf qy atuwt irÈqf hY ikAuNik sfkf srihMd dy pRqIkrm vjoN hI bMdf bhfdr, sUbf srihMd ƒ lohy df suhfgf bx ky twkiraf aqy Aus ƒ BoieM `c imlf idwqf. iksy kvIÈr ny ÉUb ikhf hY : ''bMdf lohy df suhfgf sUibaf, qyrI dyvygf Eie alK mukf.`` pRiswD AurdU Èfier awlHf Xfr ÉF jogI vI srihMd dI ijwq ƒ sfkf srihMd df hI iswDf pRqIkrm dwsdf hY.

iÈar mulfhËf ÌurmfE :


'jogI jI` ies (sfkf srihMd) ky bfd hUeI QoVI dyr QI.
bsqI srihMd Èihr kI, eINtoN kf Zyr QI.


drasl, Coty ÈihbËfidaF dI Èhfdq dI idl-kMbfAU Gtnf ny iswK mfniskqf `qy zUMGf pwC mfiraf. byÈwk gurU goibMd isMG azol rhy, pr AunHF ny doÈI ƒ Aus dy pfp dI sËf dyx df inÈcf kr ilaf sI. AuWDr, iswKF dy mnF aMdr vI smyN dI hkUmq ivruwD guwsy qy nÌrq dI awg BVk AuWTI sI. mOkf imlidaF hI, gurU sfihb ny iswKF dI rihnumfeI krn leI 3 sqMbr, 1708 ƒ nMdyV ivKy bVy nftkI ZMg nfl bMdf bhfdr dI cox kIqI. gurUu sfihb ny bMdf bhfdr (AudoN mfDo dfs) ƒ aMimRq Ckf ky, 'bhfdur` df iÉqfb dy ky, pMj ipafiraF dI agvfeI hyT pMjfb vwl kUc krn df hukm idwqf. bMdf bhfdr akqUbr, 1708 dy afs-pfs pMjfb leI rvfnf hoieaf. idwlI phuMcx qwk Aus nfl kyvl igxqI dy isMG sn. idwlI twpidaF hI, gurU sfihb dy hukmnfimaF aqy bMdf bhfdr dI cuMbkI iKwc kfrn mflvf Kyqr dy ilqfVy hoey hl-vfhk vwzI igxqI `c Aus dy JMzy hyT iekwTy ho gey. ''CyqI hI pYdl sYinkF dI igxqI 8,900 ho geI aqy aMq 40,000 qwk phuMc geI.``-zf[ gokl cMd nfrMg. GoV-svfr sYinkF dI igxqI bfry muhMmd kfsm ilKdf hY ik ''QoVHy arsy dOrfn hI bMdf bhfdr dI kmfn hyT 4,000 GoV-svfr iekwTy ho gey.`` bMdf bhfdr df isdk, joÈ, hOslf qy gqI byimsfl sI. Auh ijwDr ƒ vI ho quiraf, rsqf bxdf igaf. sonIpq, kYQl, smfxf, GuVfm, Tskf, musqÌfbfd, kpUrI, sZOrf qy bnUuV ƒ Ìiqh krn AuprMq iswK afpxy muwK inÈfny-srihMd `qy Ëordfr hwlf bolx leI kcIcIaF lYx lwgy. KrV qy bnUuV ivckfr iswKF df iek ÈkqIÈflI jQf, jo kIrqpur vwloN ijwqF pRfpq krdf af irhf sI, bMdf bhfdr dy dl nfl af rilaf. iswKF dy hOsly hor bulMd ho gey aqy sUbf srihMd nfl Aucycy qOr `qy iswJx leI AunHF ny cwpVicVI df mYdfn af mwilaf. pr bMdf bhfdr leI iek iemiqhfn dI GVI sI. hux Auh iek ÈkqIÈflI ÌOj nfl sfhmixEN twkr lY irhf sI, ijs dI kmFz iek suliJaf hoieaf pTfx jrnYl sUbydfr vËIr ÉF kr irhf sI. sUbydfr vËIr ÉF lgBg 20 hËfr pYdl/GoV-svfr sYinkF, vwzI igxqI `c qopF qy hfQI lY ky iswKF dy quÌfn ƒ rokx leI awgy viDaf. bhuq sfrIaF jMgF dy jyqU vËIr ÉF ny iek pfsy qopF bIV idwqIaF, dUjy pfsy kMD vFg hfQI KVHy kr idwqy, qIjy pfsy nvfbF dI ÌOj KVHI kr idwqI aqy cOQy pfsy afpxy afly-duafly CotIaF qopF bIV ky, afp gfËIaF dy ivckfr iek AuWcy hfQI AuWqy cVH igaf. gOrqlb hY ik bMdf bhfdr kol nf koeI qopKfnf sI aqy nf hI hfQI sn, iewQoN qwk ik cMgy GoVy vI kfÌI igxqI `c nhIN sn. isMGF kol kyvl lMby nyËy, qIr aqy qlvfrF hI sn, pr isdk AunHF dy hwzI ricaf hoieaf sI. 12 meI, 1710 ƒ srihMd qoN 12 koh dI ivwQ `qy cwpVicVI dy mYdfn `c iek ÌYslf kuMnXuwD hoieaf. jMg dy pihly pVfa `c ÈfhI ÌOjF df pwlVf BfrI irhf. bfËI jFdI vyK ky, inrlwg bYTf bMdf bhfdr Jwt afpxI sYnF dIaF mUhrlIaF kqfrF `c af igaf. pRiswD ieiqhfskfr sohx isMG anusfr-''qd bMdf bhfdr AuWiTaf, ijvyN BuwKf Èyr afpxI guÌf `coN inkilaf hovy aqy ibjlI vFg vYrI dI sYnf `qy tuwt ipaf.`` ÉUn-zolHvIN lVfeI `c sUbydfr vËIr ÉF mfiraf igaf. Aus dI mOq ikvyN qy iks hwQoN hoeI, ies bfry ieiqhfskfrF `c zUMGy mqByd hn. 14 meI, 1710 ƒ iswK, jyqUuaF dI Èkl `c srihMd `c dfÉl hoey. ÈfhI amIrF ƒ luwitaf igaf aqy doÈIaF df aijhf hfl kIqf ik Ëulm krn vflIaF pIVHIaF ƒ sdf Xfd rhygf. srihMd `qy kfbË ho jfx AuprMq bMdf bhfdr ny afpxy iek isrkwZ jrnYl BfeI bfj isMG ƒ srihMd df sUbydfr inXukq kIqf. ies qrHF iswK rfj dI sQfpnf df muwZ bMinHaf aqy swq sO sflF qoN pey gulfmI dy jUly ƒ pMjfb dy gloN lfhux dI ÈurUafq kIqI. pr iswK smfj qy ieiqhfskfrF ny bfbf bMdf isMG bhfdr nfl iensfÌ nhIN kIqf. iswK smfj pqf nhIN ikhVy roisaF ƒ PVI bYTf hY? ik iqMn sdIaF lMG jfx AuprMq vI Auh bMdf bhfdr dIaF pRfpqIaF ƒ pUrI mfnqf nhIN dy irhf. ''ho skdf hY mrXfdf BMg krn vflI gwl swcI hovy. mrXfdf dI rfKI krnI vI bxdI hY.`` ieho ijhy roisaF ƒ sdf leI pwly bMnHxf TIk nhIN[[[ bMdf bhfdr iswKI df QMmH sI.``-gulËfr isMG sMDU. pr ieh sMqoK dyx dI gwl hY ik mOjUdf dOr dy keI ivdvfnF ny afpxIaF qfËf ilKqF duafrf bMdf bhfdr bfry AusfrU qy hF-pwKI soc df psfrf kIqf hY. ies sbMD `c zf[ suKidafl isMG, kuldIp Btnfgr afeI ey aYWs, mnohr isMG cFdlf sfbkf afeI ey aYWs aqy blvMq isMG bhoVU dy nF iËkrXog hn. ienHF sqrF df lyKk vI afpxIaF quwC ijhIaF ilKqF duafrf bMdf bhfdr bfry pRcwlq Êlq-ÌihmIaF ƒU dUr krn leI ipCly lgBg do dhfikaF qoN XqnÈIl hY. myrIaF ilKqF ƒ BrvF huMgfrf AudoN imilaf jdoN ÈRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI ny hr sfl 12 meI ƒ srihMd ivKy 'srihMd Ìiqh idvs` mnfAux df XfdgfrI ÌYslf ilaf .
 

************************

 

 

iswDf kIrqn pRsfrn

vIzIAu

afprysLn nIlf qfrf

sMq jrnYl isMG jI

sLRI hrmMidr sfihb qy hmlf (1984)

BfeI qyijMdr isMG jI

kfkfr, dsqfr qy rihq

   

afzIAu inqnym

jpu jI sfihb

jfpu sfihb

qvY pRsfid svwXf

copeI sfihb

afnMd sfihb

rihrfsu sfihb

kIrqn soihlf

suKmnI sfihb

ismrn

sMq jrnYl isMG jI