|
|
pMjfbI sUby dy 41 vrHy : kI Koieaf kI pfieaf?
hrbIr isMG BMvr |
|
pihlI nvMbr 1966 nUM BfÈf dy afDfr `qy pMjfbI sUby nUM hoNd ivc
afieaF 41 sfl ho gey hn.iekqflI sfl dI Aumr ivc hr bWcf Br jvfn ho
jFdf hY, pr pMjfbI sUbf Bugolk pKoN AuQy hI hY, ijWQy 41 sfl pihlF
sI.ies dI pRfpqI leI pMQ qy pMjfb dI pRqIinWD jWQybMdI df dfavf krn
vflI jWQybMdI ÈRomxI akflI dl nUM bVf lMbf sMG~rÈ krnf ipaf sI.ies
mMg dI pUrqI leI mF-bolI pMjfbI nUM ipafr krn vfly lyKkF, pWqrkfrF
qy buDIjIvIaF df pUrf smrWQn pRfpq sI.
awj 41 sfl df lMbf smF bIq jfx quy vI ieh iek aDUrf sUbf hY ijs dI
apxI rfjDfnI nhIN hY, anykF pMjfbI boldy ielfky ies qoN bfhr
hn.mF-bolI pMjfbI nMU hfly qk ies df Xog sQfn nhIN imilaf.ieh socx
vflI gl hY ik pMjfbI sUbf pRfpq kr ky pMjfbIaF ny kI hfsl kIqf hY qy
kI guafieaf hY?
ies lMby sMGWrÈ dI sB qoN vWzI pRfpqI qF ieho sI ik BfvyN iek lMgVf
sUbf hI shI, pMjfbI BfÈf dy afDfr `qy iek sUbf hoNd ivc af igaf
hY.pMjfbIaF ny ies “sUbI” nUM vI apxI myhnq qy lgn nfl iek KuÈhfl
sUbf bxf ilaf,ies ny srb-pWKI ivkfs kIqf hY.Auqr prdyÈ, ibhfr afid
gAU-pWtI dy sUibaF qy lokF leI ieh amrIkf kYnyzf hI hY, jo itWzI dl
vFg ieQy cMgy ruËgfr leI af rhy hn.
dUjI pRfpqI agly hI vrHy dsMbr 1967 ivc pMjfb ivDfn sBf ny pMjfbI
nUM ies sUby dI rfj BfÈf bxfAux leI srbsMmqI nfl iek rfj-BfÈf ibl
pfs kr idqf,jo 1968 dI ivsfKI vfly idhfVy qoN lfgU ho igaf.ieh gl
vWKrI hY ik Auh ÈkqIaF jo pMjfbI sUby dI mMg df ivroD kr rhIaF sn,
ny pMjfbI nUM aj qk vI pUrI qrHF lfgU nhIN hox idqf, aj vI srkfrI
aqy arD-srkfrI adfiraF, dÌqrF qy adflqF ivc bhuqf kMm aMgryËI ivc ho
irhf hY.iPr vI lyKk jWQybMdIaF aqy buDIjIvIaF vloN pMjfbI dy ivkfs
leI bVf kMMm ho irhf hY.pMjfbI XunIvristI pitaflf aqy gurU nfnk dyv
XunIvristI, aMimRqsr ny apxy nfl sbMDq kfljF ivc bI[ey[ qk dI pVHfeI
ivc pMjfbI nUM lfËmI ivÈf kIqf hoieaf hY.pMjfbI XunIvristI dy mOjUdf
Aup-kulpqI aYs[aYs[bopfrfey ny kUJ CotF dyx dy kiQq pMjfbI-ivroDI
PYsly ley hn,ijnHF df lyKk jWQybMdIaF vloN ivroD kIqf igaf hY.lyKk
jWQybMdIaF vloN smyN smyN pMjfb srkfr Auqy vI dbfE pfieaf jFdf irhf
hY ik pMjfbI nUM rfj pRsfÈx ivc hr pWDr `qy lfgU kIqf jfey, rfj BfÈf
aYkt ivc soD kr ky pMjfbI ivc kMm nf krn vfly aPsrF qy krmcfrIaF
ivruD kfrvfeI kIqI jfey.ipClIaF pMjfb ivDfn sBf coxF smyN sWqfDfrI
akflI dl ny afpxy cox mYnIPYsto ivc lyKk jWQybMdIaF nUM ivÈvfÈ
duafieaf sI ik pMjfbI nUM ies df ies df Xog sQfn idqf jfey gf, pr
hfly qk kuJ nhIN kIqf igaf.
pMjfbI BfÈf dy nfl hI pMjfbI siBafcfr dy ivkfs leI vI pihlI vfrI Xqn
ÈurU hoey hn.pMjfbIaF dI iek vWKrI pCfx bx geI hY.pMjfbI gfiekI ivc
BfvyN lWcrpn afieaf hY,pr ies leI vDyry kr ky sfzy gIqkfr qy gfiek
Ëumyvfr hn.ies ivruD vI afvfË AuT rhI hY.ienHF gfiekF nUM afiKaf jfx
lgf hY ik hr nvF gIq pihlF apxI jnmdfqI mF qy mF-jfeI BYx nUM
suxfAux,jy Auh ies dI prvfngI dyx qF hI ieh gIq rIkfrz krvfieaf jfey.
akflI dl ny pMjfbI sUby dI mMg kIqI sI BfvyN iZzoN Auh isWK bhu-vsoN
vflf sUbf cfhuMdy sn, pr kyNdr dI kFgrsI srkfr ny jfxy anjfxy ies
nUM iek isWK bhu-vsoN vflf sUbf bxf idqf.isafsI qOr `qy dyiKaf jfey
qF akflI ies sUby ivc iek ÈkqIÈflI ÈkqI bx ky AuBry aqy ies nvyN
sUby dy hoNd ivc afAux ipCoN pihlI vfrI iek gYr-kFgrsI srkfr
bxfeI.kFgrs ny lCmx isMG igl qoN bÊfvq krvf ky ieh srkfr igrvf idqI
aqy bfhroN smWrQn dy ky Aus dI srkfr bxvf idqI.QoVI dyr ipCoN Aus
qoN smWrQn vfps lY ilaf ijs nfl ieh srkfr vI igr peI qy rfÈtRpqI
lfgU ho igaf. aglIaF coxF ivc iPr akflI dl dI rihnmfeI hyT
gYr-kFgrsI srkfr bxI.pMjfb ivc kFgrs nUM pihlI vfrI sWqf qoN bfhr
kIqf.jdoN vI pMjfb ivc akflI srkfr hoNd ivc afeI, kyNdr dI kFgrsI
srkfr ny sMivDfn dI Dfrf 356 dI durvrqoN kridaF ies nUM brÉfsq kr
idqf qy kdI vI apxI pMj sfl dI imafd pUrI nhIN hox idqI.pihlI vfrI
pRkfÈ isMG bfdl ny 1997 qoN 2002 qk pMj sfl ies leI pUry kIqy ikEN
jo kyNdr ivc BfeIvfl Bfjpf dI rihnmfeI vflI gYr-kFgrsI srkfr sI.jd
vI pMjfb ivc akflI srkfr bxI hY, ipMzF df ivkfs hoieaf hY.nvMbr 1966
qk qF ipMzF dI axdyKI hI huMdI afeI hY, pr hr srkfr ny ipMzF dIaF
sVkF hI pWkIaF nhIN kIqIaF,sgoN glIaF qy nflIaF vgyYrf vI pWkIaF
kIqIaF,ipMzF ivc skUl apgryz kIqy qy nvyN skUÜ KolHy, hspqfl jF
izspYNsrIaF KolHIaF, afvfjfeI dy sfDxF smyq hor anykF shUlqF idqIaF
geIaF.
ienHF kuJ iek pRfpqIaF dy Ault pMjfb ny ies nvyN pMjfb jF pMjfbI
sUbf dI sQfpnf krvf ky bhuq kuJ guaf ilaf hY.pMjfbI BfÈf dI hI gl
krIey qF punrgTn qoN pihly pMjfb, ijs ivc hirafxf pRFq qy ihmfcl dy
iËlf AUnf, kFgVf, hmIrpur, kulU, kylFg, lfhOl spIqI qoN ibnf iËlf
iÈmlf,soln qy nflfgVH dy bhuqy ielfky sfiml sn,ivc pMjfbI dUjI BfÈf
vjoN pVHfeI jFdI sI.ieh ielfky ihmfxl ivc gey qF ihmfcl srkfr ny
pMjfbI dI QF AurdU nUM dUjI BfÈf df drjf dy ky skUlF ivc pVHfeI ÈurU
krvf idqI. hirafxf ny pMjfbI dI QF qfml,qYlgU vrgIaF dWKxI Bfrq dIaF
KyqrI BfÈfvF nUM dUjI BfÈf df drjf dy idqf. pMjfbI pRymIaF dy sMGWrÈ
kfrn hirafxf ivc qF pMjfbI dI pVHfeI vl Ërf ku iDafn idqf jfx lgf
hY,pr ihmfcl ivc pMjfbI hfly vI axgOlI peI hY.ieh hYrfnI vflI gl hY
ik kYnyzf dy ibRitÈ kolMbIaf sUby qy keI hor dyÈF dy kuJ ielfikaF
ivc pMjfbIaF ny apxI ihMmq nfl pMjfbI nUM dUjI BfÈf df drjf duaf
ilaf,pr guaFZI sUibaF ijQy pMjfbI bolx vfilaF dI BfrI igxqI hY,ivc
hfly pMjfbI nUM dUjI BfÈf df ruqbf nhIN idqf igaf.
pMjfb pfs hux koeI phfVI ielfkf nhIN hY.kFgVf, DrmÈflf,
pflmpur,zlhoËI, kulU, mnflI,iÈmlf, lfhOl spIqI, cYl vrgy suMdr
sYlfnI kyNdr pMjfb qoN Kus ky ihmfcl ivc cly gey.kÈmIr ivc ipCly
lgpg do dhfky qoN gVbV ho rhI hY,ijs kfrn Auprokq sfry phfVI QF
sYlfnIaF dI iKWc df kyNdr bx gey hn.ienHF phfVI ielfikaF dy nfl hI
arbF KrbF rupY dI lfgq dy jMgl ihmfcl ivc cly gey hn, ijs kfrn pMjfb
pfs iemfrqI lWkVI dI bVI hI Gft hY.
agWsq 1947 ivc dyÈ vMz ipCoN pUrbI pMjfb srhWd nyVy hox dy bhfny
ieWDr koeI vWzI snaq nf lgfeI geI, sfry vWzI iezMstrI aMbflf,
pfxIpq,sonIpq, guVgfEN,PrIdfbfd dy ielfikaF ivc lgfeI geI, jo sfry
hirafxf ivc cly gey hn.hirafxf nuM ienHF ÈihrF qoN ibWkrI
tYks,aUYksfeIË qy hor tYksF qoN arbF KrbF rupY dI afmdn ho rhI
hY.pMjfb ivc kyvl luiDafxf hI ienHF ÈihrF vrgf snaqI Èihr hY.
punrgTn qoN pihlF pMjfbI sfry (vWzy) pMjfb ivc nOkrI kr skdy sn aqy
kr rhy sn,ijQy AunHF df bol bflf vI sI.hux AunHF nUM hirafxf qy
ihmfcl ivc nOkrI lWBxI bVI aOKI hY ikEN jo dono rfj nOkrI leI apxy
apxy sUby dy vsnIkF nUM hI pihl idMdy hn.ienHF sUibaF ivc pMjfbI do
nMbr dy ÈihrI bx ky rih rhy hn.ihmfcl ivc qF pMjfbI hux ËmIn vI nhIN
KrId skdy jo BfrqI sMivDfn dI Bfvnf df AulMGx hY.nOkrI nf imlx kfrn
pMjfbI ivdyÈF nUM dOV rhy hn.AunHF dI QF ibhfr,JfrKMz,Auqr prdyÈ
vrgy ihMdI BfÈfeI sUibaF qoN lWKF hI BeIey af rhy hn,ijs kfrn pMjfb
do-BfsI sUbf bxdf jf irhf hY, pMjfbI nfloN ihMdI dy vDyry aÉbfr Cpx
lgy hn,pMjfbI dy Coty aÉbfr lVKVf rhy hn. Bfrq ivc isWK iek Gt-igxqI
ivc hn, jfxy axjfxy ieh iek isWK bhu-vsoN vflf sUbf bx igaf sI, ijQy
Auh afpxI srdfrI smJx lgy sn,pr ijs qyËI nfl lWKf dI igxqI ivc BeIey
ieQy af rhy hn,ieQy vI iek idn isWK Gt igxqI ivc rih jfx gy.
isafsI qOr qy vI nvyN pMjfb ivc bhuq Gt srkfrF siQr bxIaF
hn,gYr-kFgrsI srkfrF nUM kyNdr dI kFgrs srkfr vloN sNivDfn dI Dfrf
356 dI durvrqoN krdy hoey qoV idqf jFdf irhf hY.bhuq vfrI rfÈtRpqI
rfj lfgU hoieaf jo iek vfrI qF lgfqfr lgpg pOxy pMj sflf lfgU
irhf.rfstrpqI rfj dOrfn ivÈyÈ kr ky KfVkU lihr dOrfn jdoN bfbUÈfhI
qy aÌsrÈfhI df rfj sI, iBRÈtfcfr ny Ëor pkiVaf, jo byaMq isMG dI
srkfr dOrfn sB hWdF bMny tWp igaf.keI kFgrsI mMqrIaF ny sfrf Ëor hI
pYsf iekWTf rn qy lgfieaf.akflI-Bfjpf srkfr qy muK mMqrI pRkfÈ isMG
bfdl BfvyN iBRÈtfcfr dy muWdy qy sWqf ivc afey sn, pr iBRÈtfcfr qy
kfbU nf pf sky.ies srkfr dy vI kuJ mMqrI pYsf hUMJx ivc lgy
rhy.kYptn amirMdr isMG dI kFgrs srkfr BfvyN iBRÈtfcfr ivruD muiHhMMm
df ZMzorf iptdI rhI pr irÈvqKorI qy iBRÈtfcfr df bol bflf
irhf.mOjUdf aklI-Bfjpf srkfr nUM vI iBRÈtfcfr dy dYNq ;qy kfbU
pfAuxf aOKf jfpdf hY«
kyNdr dI kFgrsI srkfr ny lMgVf pMjfbI sUbf bxfieaf, ijs nUM mukMMml
krvfAux leI ÈRomxI akflI dl nUM muV sMGWrÈ krnf ipaf.ienHF mMgF dI
pUrqI leI hI akflI dl vloN 4 agWsq 1982 nUM Drm XuWD morcf lgfieaf
igaf sI, ijs nM sMmUh pMjfbIaF df BrvF huMgfrf imilaf.ies morcy nUM
kuclx vfsqy ieMdrf gFDI ny jUn 1984 ivc Poj nUM qopF tYNkF qy hor
afDuink hiQafrF nfl lYs krky sRI drbfr sfihb kMplYks Auqy vihÈIafxf
hmlf kr idqf ijs dy ros qy roh vjoN pMjfb ivc KfVkU lihr pYdf hoeI
aqy pMjfb dI aQfh brbfdI hoeI.hfly vI pMjfbI sUbf aDUrf hY.pMjfbI
BfÈfeI ipMzF df AujfVf kr ky pMjfb dI bxfeI geI rfjDfnI cMzIgVH nUM
gYr-pMjfbIaF nUM vsf ky pMjfbI cirqr ivgfiVaf jf irhf hY, pMjfbI
boldy ielfky hirafxf qy ihmfcl ivcoN pMjfb nUM qbdIl nhIN kIqy
gey,pMjfb df pfxI guaFZI sUibaF nUM jf irhf hY.
ienHF qWQF qoN spst hY ik BfÈf dy afDfr qy sUbf sQfpq kr ky pMjfb ny
pfieaf Gt hY pr guafieaf bhuq kuJ hY. pr ieh sB kuJ kyNdr dI qqkflI
kFgrsI srkfr dI byeImfnI kfrn hoieaf hY.BfÈf dy afDfr `qy shI arQf
ivc pMjfbI sUbf bxdf, cMzIgVH qy sfry pMjfbI BfÈfeI ielfky ies ivc
Èfiml hoxy sn.aj 41 vrHy bIq jfx qy vI ies dy mukMml hox dI koeI afs
nhIN hY.mfipaF vloN afpxy bWicaF nUM aMgryËI mfiDam vfly skUlF ivc
ividaf idvfAux dy cVHy Buq ny pMjfbI Bfsf,sfihq qy siBafcfr df df
BivWK vI dfa Auqy lgf idqf hY.bdiksmqI nUM pMjfb dI iksy vI isafsI
pfrtI nUM ieWDr Ërf vI iDafn nhIN hY, Auh qF hr hIly rfjsI sWqf
pRfpq krn dI hoV ivc hI lgIaF rihMdIaF hn.
************************
|
|
|
|
|
iswDf kIrqn pRsfrn
vIzIAu
afzIAu inqnym
|
|