sfkf nIlf qfrf : bRfhmxvfdIaF vwloN iswKF ƒ ËlIl krn dI nIqI dI iek spÈt imsfl

 

ieMdrf gFDI ny bhuq icr pihlF hI afpxy nËdIkI slfhkfrF nfl rfie-mÈvrf kr ky drbfr sfihb AuWqy POjI hmlf krn df inrxf kr ilaf hoieaf sI. Aus ny BfrqI POj dy qqkflI muKI jrnl ey.aYs. vYidaf ƒ, koeI sfZy pMj mhIny pihlF, 15 jnvrI ƒ sYnf idvs dy mOky afpxy ies PYsly dI sUh dy idwqI sI. Aus qoN Jwt hI bfad pwCmI kmfn dI pYrf ibRgyz izvIËn dI Pst btflIan dy kmFzoaF ƒ ckrfqf (dyhrfdUn nyVy) qy srsfvf (shfrnpur) ivKy ivÈyÈ isKlfeI dyxI gurU kr idwqI geI sI. AunHF ƒ drbfr sfihb smUh nfl imldI-juldI nklI iemfrq iqafr krky, ies AuWqy Dfvf bolx df Aucycf aiBafs krvfieaf igaf sI. hmly dI imQI hoeI qrIk nyVy ZukidaF hI jrnl ey.aYs. vYidaf ƒ, jo Aus vyly kÈmIr aMdr CuwtIaF mnf irhf sI, POrn idwlI swd ilaf igaf.
meI dy afKrI idnF c BfrqI POj dIaF cuxvIaF tukVIaF iek-iek kr ky aMimRqsr phuMcxIaF ÈurU ho geIaF sn. pMjfb aMdr POj Byjx dy aslI mMqv ƒ CupfAux leI bfhrI pRBfv ieh idwqf igaf ik srhwd-pfr qoN GuspYT bMd krn leI POj srhwd AuWqy qYnfq krn leI ByjI jf rhI sI. pwCmI kmfn dI afhlf drjy dI qopKfnf zvIËn 30 meI ƒ hI sVk rsqy aMimRqsr phuMc geI sI. hYdrfbfd qy rFcI qoN coxvyN POjI dsiqaF ƒ hvfeI jhfËF dy ËrIey aMimRqsr qwk Zoieaf igaf. smuMdrI POj dy avwl drjy dy goqfÉor hvfeI jhfË rfhIN muMbeI qoN aMimRqsr Byjy gey. POj dy Aucycy isKfey hoey kuwqy jOrht qoN hvfeI jhfË rfhIN aMimRqsr Byjy gey. hmly dI smuwcI agvfeI pwCmI kmfn dy jnrl afiÌsr kmFizMg-ien-cIP ky. suMdrjI ƒ sONpI geI sI. pwCmI kmfn dy cIÌ afÌ stfÌ lYPtInYNt jnrl rxjIq isMG idafl ƒ sfrI Xojnf qy kfrvfeI df muwK sMcflk bxfieaf igaf sI. drbfr sfihb AuWqy POjI hwlf bol ky kbËf jmfAux dI muihMm dI agvfeI vI myjr jnrl kuldIp isMG brfV nF dy iek mony iswK ƒ sONpI geI sI. ieh pfp vwD qoN vwD igxqI ivwc iswK jrnYlF hwQoN krfAux df inrxf ihMdU hfkmF dI cfxikaf nIqI coN inkilaf sI, ijsdf mksd afpxI iPrkU Éslq ƒ lukfAuxf sI. dUjf, ies nfl iswKF ƒ dunIaf dIaF nËrF ivwc ijwc krnf sI.
2 jUn 1984 ƒ jnrl idafl ny pMjfb dy rfjpfl bI.zI. pFzy dy slfhkfr df kfrj-Bfr sMBfl ilaf. asl ivwc jnrl idafl isrÌ kihxI ƒ hI slfhkfr sI. swc ieh sI ik pMjfb ƒ pUrn qOr qy, sfry pwKF qoN, POj dy hvfl kr idwqf igaf sI aq jnrl idafl ies POjI rfj df pRmuwK numfieMdf qy krqf-Drqf sI. rfjpfl pihlF vI isrÌ idKfvy df hI rfjmuKI sI. pMjfb sbMDI vwzI qoN lY ky CotI, hr gMl df inrxf kyNdr srkfr dI pwDr qy hI kIqf jFdf sI aqy agFh ies mfmly ivwc kyNdr srkfr vI ieMdrf gFDI qy AusdI CotI ijhI slfhkfr juMzlI qwk ismt ky rih geI sI. pMjfb bfry hr gwl ies juMzlI dI pwDr qy hI ivcfrI qy lfgU kIqI jFdI sI. jnrl idafl vwloN afpxf bfkfiedf ahudf sMBfl lYx nfl pMjfb df sfry df sfrf pRbMDkI ZFcf POj dy iswDy kMtrol hyT clf igaf sI.
2 jUn dI Èfm ƒ ieMdrf gFDI ny ibnF agfAUN aYlfn kIiqaF afl ieMzIaf ryzIE qoN dyÈ dI jnqf ƒ sMboDn kIqf. Ausny jËbfqI lihjy c, iswK kOm dy sMGrÈ sdkf dyÈ dy sfhmxy pYdf hoeI nfËuk qy iBafnk siQqI dI kruxfmeI qsvIr pyÈ kIqI aqy iesdf sfrf doÈ akflI afgUaF dy isr miVHaf. iswK kOm ƒ qy iesdy afgUaF ƒ sMsfr dy lokF dIaF nËrF c doÈI sfbq krn leI, Aus ny qwQF ƒ qoV-mroV ky pyÈ krn aqy korf JUT bolx qoN rqI sMkoc nf kIqf. ies nMgy qwQ dy bfvjUd ik Auh iqMn sflF qoN akflI afgUaF dIaF smJOqy dIaF isr-qoV koiÈÈF ƒ mwkfrI nfl trkfAuNdI qy TukrfAuNdI af rhI sI aqy ajy isrÌ swq idn pihlF hI Auh akflI lIzriÈp dy smJOdy dy afÉrI qrly df byrihmI nfl Gfq krky htI sI - Aus vwloN afpxy afp ƒ swc puwqrI vjoN krn qy akflI afgUaF ƒ JUTy qy byprqIqy sfbq krn dy purËor Xqn kIqy gey. Aus vyly vI jd Ausdy iswDy hukmF AuWqy ƒ POj ny afpxI mOq-jwPI ivwc lY ilaf hoieaf sI aqy POjI hmly dI Xojnf AuWqy bkfiedf aml ÈurU ho cuwkf sI, ieMdrf ny msly ƒ gwlbfq rfhIN hwl krn dI JUTI iewCf qy pyÈkÈ df dMB krn qoN guryË nf kIqf. aKy ies aMqm GVI AuWqy vI mYN akflIaF ƒ bynqI krdI hF ik Auh afpxf aMdoln Twp kr dyx aqy sfzy duafrf suJfey gey ÈFqmeI smJOqy dy cOKty ƒ prvfn kr lYx. Auh aOrq ijsdf smuwcf rfjsI kfrobfr hI nÌrq dIaF buinafdF qy itikaf hoieaf sI, ijsny iqMn sflF qoN pMjfb ƒ lhU ivwc zobx dI koeI ksr nhIN sI CwzI aqy ijs dy mn aMdr pMjfb ivwc lhU dy hor vwzy vihx vhfAux dI kulihxI soc qy qFG mcl rhI sI, Ausny afpxy BfÈx df qoVf ienHF ÈbdF nfl JfiVaf : ÉUn mq zohlo, nÌrq iqafgo !
ieMdrf gFDI dy BfÈx df pRsfrn Éqm huMidaF hI ryzIE qoN pMjfb sbMDI kuJ ivÈyÈ aYlfn qy Purmfn pRsfrq hoxy ÈurU ho gey. pMjfb ƒ gVbV vflf ielfkf qF pihlF hI krfr idwqf jf cuwkf sI. ivÈyÈ PurmfnF rfhIN iesdy pyc hor kws idwqy gey. pMjfb aMdr qurMq sfrI ryl qy sVkI afvfjfeI Twp kr idwqI geI. POjI gwzIaF qoN ibnF bfkI hr iksm dy vfhnF AuWqy, ryiVHaF qoN lY ky sfeIklF qwk vI, sÉq pfbMdIaF afied kr idwqIaF geIaF. lokF ƒ kwcy rsiqaF qy cwlx qoN vI mnHF kr idwqf igaf. zfk-qfr aqy dUr-sMcfr syvfvF pUrn qOr qy POj dy kMtrol ivwc dy idwqIaF geIaF. pMjfb ƒ bfkI dyÈ nflo, aMimRqsr ƒ bfkI pMjfb nfloN qy drbfr sfihb ƒ bfkI Èihr nfloN, pUrI qrHF inKyV ky sIl kr idwqf igaf. sBnF ivdyÈI pwqrkfrF ƒ pMjfb qoN bfhr kwZ idwqf igaf. pMjfb AuWqy do mhIinaF leI krVf sYNsr lfgU kr idwqf igaf, ijsdy iswty vjoN pMjfb dy sfry pRmuwK aÉbfrF ny kuJ idnF leI afpxI pRkfÈnf Twp kr idwqI. aijhIaF sfh-GutvIaF pfbMdIaF pMjfb dy lokF ny ieiqhfs aMdr nf pihlF kdy dyKIaF sn, nf suxIaF sn.
kyNdr srkfr dy nIm-POjI hiQafrbMd blF (bI.aYs.aYP., sI.afr.pI.aYP., afeI.tI.bI.pI. afid) ny kuJ idn pihlF hI drbfr sifhb dy ierd-igrd iemfrqF AuWqy afpxy pwky morcy bxfAuxy ÈurU kr idwqy hoey sn. pihlI jUn ƒ AunHF afpxy ienHF moricaF coN drbfr sfihb smUh AuWqy awT GMty lgfqfr aMDfDuMd golIbfrI kIqI. ies golIbfrI df AudyÈ juJfrU isMGF ƒ BYBIq krnf sI. dUjf, AunHF ƒ juafbI golfbfrI leI Auksf ky AunHF dI hkIkI qfkq df shI aMdfËf lfAuxf qy AunHF dy moricaF dI inÈfndyhI krnf sI. pr juJfrU isMG POjI ividaf qoN eyny kory nhIN sn ik duÈmx dI ies cfl ivwc Ps jFdy. BfeI jrnYl isMG iBMzrFvfly dy pVHfey qy jnrl subyg isMG dy isKfey isMGF ny duÈmx dI ies BVkfht dy juafb ivwc mukMml cuwpI sfDI rwKI. nIm POjI blF dI ies aMDfDuMd golIbfrI nfl drbfr sfihb smUh aMdr iek mfsUm bwcy qy ibrD aOrq smyq awDI drjn qoN vwD iswK ÈrDflUaF dI mOq ho geI aqy hirmMdr sfihb AuWqy 32 QfvF qy golIaF dy zUMGy inÈfn pY gey. ies golIbfrI dI Ébr suxidaF hI jQydfr gurcrn isMG tOhVf qurMq (2 jUn ƒ) drbfr sfihb phuMc gey. pr hor iksy vI vwzy akflI afgU ny, ieh ÉbrF sux lYx dy bfvjUd, hflfq dy qyvr vwl dyKidaF hoieaf drbfr sfihb phuMcxf ËrUrI jF isafxp Biraf kMm nf smiJaf.
3 jUn ƒ pMjvyN pfqÈfh df ÈhIdI purb sI. pMjfb qy nfl lgvyN rfjF qoN hËfrF dI igxqI ivwc iswK sMgqF drÈn-ieÈnfn leI drbfr sfihb phuMcIaF hoeIaF sn. 500 qoN vwD akflI vrkr morcy c igRÌqfrIaF dyx leI puwjy hoey sn. sYNkiVaF dI igxqI c bMglfdyÈI muslmfn qy aijhy hor byshfrf lok sn, ijnHF ny gurU Gr aMdr Èrn lY rwKI hoeI sI. iesqoN ielfvf ÈRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI dy sYNkVy krmcfrI qy syvfdfr sn, ijnHF coN bhuqy afpxy prvfrF smyq drbfr sfihb dy ahfqy aMdr afpxy pwky irhfieÈI itkfixaF ivwc rih rhy sn. hor ikMny hI XfqrU sn, jo rfq kwtx leI srF aMdr Tihry hoey sn. ies gwl df iksy ƒ icwq cyqf vI nhIN sI ik Bfrq srkfr ny drbfr sfihb AuWqy hmlf krn dI iek iBafnk qy KUnI iqafrI kr rwKI hoeI sI aqy ies iGnfAuxy krm leI AunHF ÈFqI dy puMj pjvyN pfqÈfh dy ÈhIdI purb df pivwqr idhfVf cux rwiKaf hoieaf sI. 3 jUn dI Èfm ƒ jd POj ny drbfr sfihb duafly mOq vrgf ksvF Gyrf Gwq ilaf aqy lokF dy GroN bfhr inklx AuWqy krVIaF bMdÈF lf idwqIaF geIaF, qF Aus vyly qk vI drbfr sfihb aMdr iGry iswK ÈrDflUaF, akflI vrkrF qy ÈRomxI kmytI dy mulfËmF/syvfdfrF ƒ ieh XkIn nhIN sI af irhf ik Auh mOq dy pMjy c Ps gey hn aqy ies coN bc ky inkl skxf AunHF leI asfn nhIN rih igaf sI.
3 jUn dI rfq pYNidaF hI drbfr sfihb dy afly-duafly dIaF iemfrqF AuWqy nIm-POjI dsiqaF duafrf kfiem kIqy gey sfry moricaF aMdr ibhfr rYjImYNt dI bfrHvIN btflIan dy jvfnF ny poËIÈnF mwl leIaF. cfr jUn ƒ aMimRq vyly jd drbfr sfihb aMdr afsf dI vfr df kIrqn cwl irhf sI qF 4 vjy dy krIb POjI mÈIngMnF ny acfnk awg AuglxI ÈurU kr idwqI. rfq dy hnyry ivwc awgy-awgy rOÈnI dI lIk pfAuNdy cfnxI goly (tRysr bulyts) qy ipwCy-ipwCy afr.sI.aYl. dy goilaF ny asmfn aMdr lFbU lf idwqy sn. 4 jUn dI sfrI idhfVI goilaF aqy golIaF dI awg vrHdI rhI. dupihr sfZy bfrF vjy dy krIb srF vfly bMny pfxI vflI vwzI tYNkI aMdr qop dy goly nfl vwzf mGorf KuwlH igaf, ijs nfl drbfr sfihb ƒ ibjlI dI splfeI vI kwt idwqI geI. ÈRomxI kmytI df jnrytr vI golfbfrI nfl nkfrf ho igaf sI. aglI rfq qy Aus qoN aglf sfrf idn (5 jUn ƒ) lgfqfr drbfr sfihb AuWqy golIaF df mINh vrHdf irhf. Aus vyly qwk POj df muwK Ëor juJfrU isMGF dy CwqF Auprly nMgy moricaF ƒ nÈt krn AuWqy lwgf irhf. pMj jUn dI Èfm qwk POj ny tYNpl ivAU hotl, bRfhm bUtf aKfVf qy prkrmf dI GMtf Gr vflI bfhI AuWpr CwqF qy bxfey lgBg sfry morcy nÈt kr idwqy sn. aTfrHvIN sdI ivwc mhfrfjf rxjIq isMG dy rfj-kfl dOrfn Ausfry gey ieiqhfsk buMigaF dIaF tIsIaF qopF dy goilaF nfl TIkrI-TIkrI ho geIaF sn.
iswK juJfrUaF dy nMgy itkfixaF ƒ nÈt kr dyx qoN bfad POj ny 5 jUn dI rfq ƒ drbfr sfihb aMdr dfÉl ho k akfl qÉq AuWqy kbËf jmfAux dI afpxI pUrv-AulIkI Xojnf AuWqy kfrvfeI ÈurU kr idwqI. POj dy AuWc-kotI dy jrnYlF qy mfhrF duafrf zUMGI soc-ivcfr qoN bfad iqafr kIqI geI ies Xojnf anusfr POj ny afpxy awvl drjy dy kmFzoaF, ijnHF ƒ ies mksd leI ckrfqf qy ssrfvF ivKy AucycI isKlfeI idwqI geI sI, dI mdd nfl drbfr sfihb dI prkrmf aMdr iewko mOky do pfisaF qoN dfÉl hoxf sI. sB qoN AuWqm igxy jFdy 10 gfrzË (dsvIN btflIan) dy kmFzoaF ny GMtfGr vfly pfsy qoN muwK duafr rfhIN prkrmf aMdr dfÉl ho ky akfl qÉq qk phuMcx leI rfh sfÌ krnf sI. juJfrU isMGF df iDafn do QfeIN vMzx dI rxnIqI qihq mdrfs rYjmYNt dI 26vIN btflIan dy dsiqaF ƒ mMjI sfihb vfly pfsy qoN prkrmf aMdr dfÉl ho ky akfl qÉq qk phuMcx df rfh pwDrf krn dI iËMmyvfrI sONpI geI sI. gVHvfl rYjImYNt dI nOvIN btflIan ƒ dwKx vfly pfsy qoN ÈhIdF vfly gyt rfhIN prkrmf aMdr dfÉl hox leI qYnfq kIqf igaf sI. kumfAUN rYjImYNt dI nOvIN btflIan ny srF vfly smuwcy Kyqr ƒ kbËy ivwc lYxf sI. akfl qÉq AuWqy POj df kbËf ho jfx dI sUrq ivwc spYÈl PrMtIar Pors ƒ akfl qÉq aMdroN aslf qy hiQafr brfmd krn leI iqafr rwiKaf igaf sI. nvMbr 16 rsfly dy drjn qoN vwD ivjMqf tYNk 7.62 imlI mItr mÈIngMnF dy goly dfgx leI drbfr sfihb dy afly-duafly XuDnIqk itkfixaF AuWqy qYnfq kIqy gey sn. do cyqk hYlIkfptrF ƒ drbfr sfihb AuWqy nIvIaF AuzfrIaF Br ky moricaF ivcly POjI jvfnF ƒ kMtrol rUp dy ËrIey isMGF dy moricaF dI TIk-TIk jfxkfrI dyx aqy ies qrHF AunHF dI TIk inÈfina AuWqy cot krn ivwc mdd krn leI iqafr rwiKaf hoieaf sI.
kfgËF AuWqy iqafr kIqI Xojnf anusfr akfl qÉq sfihb AuWqy cOqrPf hwlf bolx dI ieh POjI kfrvfeI rfq dy 10 vjy ÈurU kIqI jfxI sI aqy rfq dy iek vjy qk afpryÈn df pihlf pVfa (juJfrU isMGF dI lVfkU ÈkqI ƒ mukMml qOr qy nkfrf kr dyx) pUrf kr lYx df inÈfnf imwiQaf igaf sI. Aus qoN bfad rfq dy hnyry ivwc hI murdf lfÈF ƒ sMBflx, ijAUNdy jIaF ƒ igRÌqfr krn aqy sfry ahfqy dI BrvIN qlfÈI lYx df aml ÈurU hoxf sI. 6 jUn df sUrj cVHn qoN pihlF-pihlF sfrf afpryÈn mukMml kr ky BfrqI POj dI ijwq dy jÈn mnfey jfxy sn.
POjI idRÈtI qoN dyiKaF, ieh twkr srfsr bymycI sI. nPrI dy ihsfb nfl aqy asly qy hiQafrF dI kuafltI pwKoN koeI mukfblf nhIN sI. iek pfsy dunIaf dIaF ÈkqIÈflI POjF c igxI jFdI BfrqI POj sI, ijs kol tYNk, bÉqrbMd gwzIaF, hvfeI jhfË, hYlkfptr aqy BfrI BfrI qopKfnf sI. BfrqI POj dIaF kul imlf ky 7 zvIËnF ƒ lVfeI leI lfmbMd kIqf igaf sI. iekwly drbfr sfihb AuWqy hmly dI kfrvfeI ivwc hI Gwto-Gwt 15 hËfr POjI jvfn iswDf ihwsf lY rhy sn.
ËmInI lÈkr dI mdd leI smuMdrI qy hvfeI POj dy vI kuJ aMg hrkq ivwc ilaFdy gey sn. BfrqI POj kol AuWqm asly qy hiQafrF qoN ielfvf afhlf drjy dy sfDy hoey jrnYl sn. vfDy dI gwl ieh ik smuwcI srkfrI mÈInrI POj dI syvf ivwc hfËr sI. dUjy pfsy igxqI dy juJfrU isMG sn (ijnHF dI nPrI iksy vI qrHF zyZ sYNkVy qoN vwD nhIN sI) aqy AunHF kol AuNglF qy igxn jogIaF hlkIaF mÈIngMnF sn. drimafnI jF BfrI mÈIngMn iek vI nhIN sI. nF-mfqr rfkt lFcr sn. bfkI sDfrn iksm dIaF rfeIPlF qy hwQ-goilaF (gRnyz) qoN ibnF AunHF kol hor koeI hiQafr nhIN sn.
pr ies POjI pwK dI kmËorI dI qulnf ivwc juJfrU isMGF dy nYiqk pwK vflf plVf ikqy vwD vËndfr sI. BfrqI POj kihx ƒ BfvyN dyÈ dy ihwqF dI rwiKaf dI lVfeI lV rhI sI pr aslIaq ivwc Auh dyÈ dy nhIN, dyÈ dy iDMgfxy hfkmF dy pwK dI lVfeI lV rhI sI. ieh pwK puwj ky JUTf qy byinafeIN sI. iesdI qulnf ivwc iswK juJfrU ijs kfj leI lV rhy sn, Auh swcf qy inafeIN sI. Auh afpxy Drm qy siBafcfr dI rfKI leI lV rhy sn, iksy dy Drm qy siBafcfr ƒ AujfVn leI nhIN. Auh afpxy hwkF dI rfKI leI lV rhy sn, iksy dy hwkF ƒ ilqfVn leI nhIN. AunHF aMdr lVn df inÈkfm jËbf sI, jUJ mrn df idRVH inÈcf sI aqy afpxy gurU dy crnF ivwc ÈhId ho jfx df inrml cfAu sI. ies krky isMGF ny afpxI mUloN hI QoVI nÌrI qy mfVy hiQafrF dy bfvjUd BfrqI POj dy hwly ƒ burI qrHF pCfV ky rwK idwqf.
POjI jrnYl ijs lVfeI ƒ do jF hwd iqMn GMitaF dy aMdr smyt dyx dI KuÈPihmI pflI bYTy sn, Auh AumId nfloN ikqy vwD lmkvIN qy joKm BrI sfbq hoeI. jnrl kuldIp isMG brfV ny isMGF dy hONsly qoVn qy morcy nÈt krn leI keI bdlvIaF pYNqVF cflF cwlIaF. pr juJfrU isMGF dI kihr vrsfAuNdI juafbI golfbfrI AuWqy kfbU pfAux dI pUrv-AulIkI jF bdlvIN koeI vI cfl asrdfr sfbq nf hoeI. POjI kmFzoaF dIaF ckrfqf ivKy mhIinaF bwDI kIqIaF mÈkF AuWkf hI byPfiedf bx ky rih geIaF. do GMitaF dy aMdr-aMdr akfl qÉq AuWqy kbËf kr lYx df tIcf qF dUr irhf, do GMitaF qk PMny KF khy jFdy 10 gfrzË dy kmFzo prkrmf dy aMdr kdm Drn ivwc vI sPl nf ho sky. muwK duafr dIaF pOVIaF hI AunHF leI mOq df KUh bx ky rih geIaF. hlkIaF/BfrIaF sB mÈIngMnF qy qopF goly vrsf-vrsf ky hMB geIaF. drbfr sfihb AuWqy nIvIaF AuzfrIaF Br ky POjI jvfnF ƒ isMGF dy moricaF dIaF sUhF dy rhy cyqk hYlIkfptr vI iCwQy pY gey. pr POjI tukVIaF dI akfl qÉq vwl vDx dI koeI koiÈÈ sPl nf ho skI. jnrl brfV df ivcfr sI ik Auh ËmIn qy asmfn ƒ kFbf CyV dyx vfly styn gRnyzF nfl juJfrU isMGF dy idlF aMdr hOl pf dyvygf. pr isMGF ny ienHF styn gRnyzF ƒ dIvflI dy ptfikaF qoN vwD nhIN jfixaf. CyaF GMitaF dIaF jIa-qoV koiÈÈF dy bfvjUd aqy klpnf nfloN ikqy vwD jfnI nuksfn krf bYTx qoN bfad vI POj df akfl qÉq vwl vDxf muhfl bixaf irhf.
koeI Cy GMty bIq jfx qoN bfad jd POjI jrnYlF ƒ phu Put jfx df aqy idn dy icwty cfnx ivwc afpxI nfkfmI dy jwg-Ëfhr ho jfx df zrfAuxf iÉafl sqfAux lwgf qF AunHF 6 jUn dI loa pftx qoN pihlF svyr dy 4 vjy mMjI sfihb vfly pfisEN iek bÉqrbMd gwzI (skft E.tI. 64) prkrmf aMdr AuqfrI. AunHF ƒ pwkf XkIn sI ik isMG ies gwzI ƒ dyKidaF hI BYa-BIq ho AuTxgy aqy ies bÉqrbMd gwzI df Auh vfl vI ivMgf nhIN kr skxgy. pr bÉqrbMd gwzI ajy prkrmf dy awD ivwc ÈhIdF vfly gyt dy sfhmxy hI phuMcI sI ik isMGF vwloN inÈfnf syD ky dfgy gey rfkt lFcr ny ies QfeyN nkfrf kr idwqf. POjI jrnYlF ny aijhI pCfV qF supny ivwc nhIN icqvI sI. ies krky ies nfl AunHF aMdr iekdm Gbrfht PYl geI. pUrv AulIkIaF sfrIaF XojnfvF ƒ QfeyN CwzidaF hoieaF AunHF, BfrI kfhlI qy Gbrfht ivwc, AuqlI pwDr qy PurqI nfl slfh-mÈvry krky, akfl qÉq AuWqy iswDf tYNkF nfl hwlf bolx df inrxf kr ilaf.
imMtF dy aMdr hI Cy ivjyqf tYNk srF vfly pfsy dI ivckfrlI sVk AuWqy af prgt hoey. pihlF iek tYNk ƒ prkrmf aMdrf Auqfiraf igaf. pr rwb-sbwbI ieh tYNk bfbf dIp isMG jI dy sIs Byt asQfn kol jf ky ËmIn aMdr Ds igaf. iPr iek hor tYNk ilaFdf igaf. iqwKI ilÈkor nfl isMGF dIaF awKF ƒ nkfrf kr dyx dI soc nfl akfl qÉq AuWqy tYNkF dIaF aqI qyj rOÈnIaF (src lfeItF) mfrIaF geIaF. jd ies nfl vI akfl qÉq ivwcoN afAuNdI golIaF dI buCfV nf QMmHI qF akfl qÉq AuWqy awQrU gYs dy byQfh goly suwty gey. pr awQrU gYs vI afpxf koeI asr nf idKf skI.
ies qoN bfad iCwQy gey jnrl brfV ny akfl qÉq aMdr sI.aYs. nF dI ËihrIlI gYs, kOmFqrI kfƒnF anusfr ijsdI jMg aMdr vrqoN vrijq krfr idwqI geI hY, dy kinsqr suwtx dI cfl aËmfAux df inrxf kr ilaf. pr isMGF ny duÈmx dI hr cfl ƒ pCfVidaF hoieaF POj ƒ akfl qÉq vwl vDx qoN lgfqfr zwkf lfeI rwiKaf. aKIr ivwc tYNkF ny hor nyVy ho ky akfl qÉq dy drÈnI iqAuZI AuWqy iswDy goly vrsfAuxy ÈurU kr idwqy. pihlF aËmfieÈ dy qOr qy tYNk dI mÈIngMn dy goly dfgy gey. iPr tYNk dI muwK qop (105 aYm.aYm.) ivwcoN hYWÈ dy nF nfl jfxy jFdy aqy ÈkqIÈflI goilaF ny kihr vrsfAuxf ÈurU kr idwqf. ienHF goilaF ny akfl qÉq qy drÈnI iqAuZI dy zfZy-qkVy ZFicaF aMdr vwzy mGory KolH idwqy. QoVy hI icr ivwc ieh ieiqhfsk iemfrqF burI qrHF nÈt ho geIaF. pr ies dy bfvjUd akfl qÉq aMdr zty igxqI dy isMG BfrqI POj df bhfdrI nfl mukfblf krdy rhy. kmFzoaF ny prkrmf dIaF AuWqrI qy dwKxI, donoN bfhIaF qoN akfl qÉq vwl vDx dIaF keI jFbfË koiÈÈF kIqIaF pr hr vfr akfl qÉq dy sfhmxy vflf ivhVf AunHF leI mOq df Kyqr bxdf irhf. bfad c jnrl brfV ny ieh gwl inJwk mMnI ik ieh QF AunHF leI muwK kqlgfh sfbq hoeI. jnrl idafl ƒ vI isMGF dy lVfkU jËby qy bhfdrI df ieh kihMidaF hoieaF lohf mMnxf ipaf ik mYN afpxy POjI jIvn dy qIh virHaF aMdr ies qrHF dI Pfier pfvr nhIN dyKI- pfiksqfn nfl jMg dy dOrfn vI nhIN.
AudoN vI, jdoN akfl qÉq dy ZFcy ivwc KuwlHy vwzy mGoiraF rfhIN BfrqI POj mxF-mUMhIN bfrUd aMdr suwt rhI sI qy akfl qÉq dIaF AuWprlIaF mMËlF awg qy DUMeyN dI lpyt ivwc afeIaF hoeIaF sn, akfl qÉq dI hyTlI mMiËl ivwc zty juJfrU isMGF ny lgfqfr jcvIN twkr dyxI jfrI rwKI. 6 jUn ƒ vwzf idn cVH pYx qwk tYNkF dIaF qopF akfl qÉq sfihb AuWqy ibnF sfh ley goly suwtdIaF rhIaF. prMqU lgBg Qyh bx cuwky akfl qÉq dy aMdr BfeI jrnYl isMG qy AunHF dy igxqI dy lVfkU isMG iswKI dy gOrvÈflI ivrsy qy rvfieqF dI lfj pfldy hoey isdk-idlI nfl mukfbly qy zty rhy. jnrl brfV dI BfeI iBMzrFvfly koloN do GMitaF dy aMdr-aMdr afqm-smrpx krvf lYx dI hoCI PVH Aus leI aMqF dI nmoÈI qy ÈrimMdgI df kfrn bx rhI sI. AuNglF qy igxn jogy isMGF ƒ POj dy BfrI lÈkr nfl mukfblf kridaF 50 GMty qoN vwD smF bIq cuwkf sI. tYNkF dy goilaF ny akfl qÉq ƒ hfloN byhfl kr ky rwK idwqf hoieaf sI. akfl qÉq qy hirmMdr sifhb dI aËmq dI rfKI krdy bhuq isMG ÈhId ho cuwky sn.
6 jUn dI svyr ƒ BfeI jrnYl isMG ny afpxy igxqI dy bcy hoey XoiDaF ƒ akfl qÉq sfihb dy Bory aMdr iekwiTaF krky sfry hflfq, jo sfiraF ƒ spÈt sn, qoN jfxUM krvfieaf aqy drbfr sfihb AuWqy POjI hmly dI sUrq ivwc BfrqI POj ƒ lohy dy cxy cbvfAux dy afpxy pRx AuWqy sMquÈtI Ëfhr kridaF hoieaF gurU dy crnF ivwc Èhfdq df jfm pIx dI sulwKxI GVI dy af phuMcx df aYlfn kIqf. kuJ isMGF ny BfeI jrnYl isMG ƒ iswK kOm dI aËfdI dy sMGrÈ ƒ suXog agvfeI dyx leI duÈmx dy Gyry coN bc ky inkl jfx dI bynqI kIqI. Gyry coN bc ky inkl jfx dy rfh ajy vI KuwlHy sn (ikhf jFdf hY ik kuJ isMG sFJI rËf nfl Gyry coN inkl vI gey sn) pr Bfe jrnYl isMG ny isMGF dI ies bynqI ƒ ipafr qy idRVHqf nfl Tukrfa idwqf aqy gurU dy crnF ivwc sIs vfrn dI afpxI azol iewCf ƒ AunHF dy aMqm PYsly vjoN prvfn krn leI ikhf. ies qoN bfad isMGF ny iehI bynqI BfeI amrIk isMG awgy duhrfeI pr BfeI sfihb hurF scKMz qwk BfeI jrnYl isMG df sfQ inBfAux dI afpxI qIbr iewCf qy pRx qoN iksy vI sUrq ipCFh nf htx df idRVH PYslf suxfAuNidaF hoieaF ÈhIdI kmrkwsy krny ÈurU kr idwqy.
sMq jrnYl isMG smyq akfl qÉq dy Bory aMdr mOjUd do drjn dy krIb DrmI XoiDaF dy hwQ muV afpo-afpx hiQafrF dy muwiTaF ƒ jf juVy. awgy-awgy BfeI jrnYl isMG qy ipwCy AunHF dy isdkI isMG jYkfry guMjfAuNdy sfhmxy ivhVy ivwc inkl afey. ies kOqk ƒ dyK ky iek vfr qF duÈmx dy pYrF QwilEN ËmIn iKsk geI. kuJ hI plF bfad cuPyirEN golIaF qy gRnyzF dI Ëordfr buCfV afeI aqy mrd agMmVy BfeI jrnYl isMG iBMzrFvfly iswK ivrsy dI lfj pfldy qy afpxf ikhf hoieaf vcn inBfAuNdy hoey inÈfn sfihbfn qoN kuJ hI Put dI dUrI AuWqy ÈhId ho gey. mgry hI BfeI amrIk isMG qy hor isMG vI gurU Gr dI rwiKaf krdy hoey gurU Gr ƒ ipafry ho gey. jnrl subyg isMG dI imRqk dyh akfl qÉq sfihb dy Bory coN brfmd hoeI dwsI geI. kuJ pwqrkfrF dIaF irportF muqfbk jnrl subyg isMG dy gutF AuWqy rwsy dy inÈfn sn. smiJaf jFdf hY ik POj dy axicqvy BfrI jfnI nuksfn sdkf kRoD ivwc afey POjI jrnYlF ny afpxf ivhU lfhux leI jnrl subyg isMG ƒ sÉq ËÉmI hflq ivwc gutF qoN rwsIaF bMnH ky GVIisaf aqy iPr golIaF mfr ky ÈhId kr idwqf.
agly idn 7 jUn dI Èfm ƒ BfeI jrnYl isMG qy BfeI amrIk isMG dy imRqk srIrF df POj dI krVI ingrfnI hyT ngrpfilkf dy cftIivMz ÈmÈfn Gft ivKy dfh sMskfr kr idwqf igaf. ies qrHF BfeI jrnYl isMG iBMzrFvfly dI ies Èhfdq nfl iswK sMGrÈ dy iek dOr dI smfpqI ho geI. pr iesdy nfl hI iek nvF hoxI BrpUr dOr arMB ho igaf.

 

************************

 

 

iswDf kIrqn pRsfrn

vIzIAu

afprysLn nIlf qfrf

sMq jrnYl isMG jI

sLRI hrmMidr sfihb qy hmlf (1984)

BfeI qyijMdr isMG jI

kfkfr, dsqfr qy rihq

   

afzIAu inqnym

jpu jI sfihb

jfpu sfihb

qvY pRsfid svwXf

copeI sfihb

afnMd sfihb

rihrfsu sfihb

kIrqn soihlf

suKmnI sfihb

ismrn

sMq jrnYl isMG jI