Kflsf rfj bfry jQydfr vydFqI dI ibafnbfËI aqy akflI lIzriÈp

pRo: blivMdrpfl isMG


akfl qÉq sfihb d muwK jQdfr igafnI joigMdr isMG vdFqI pihlF AunÉF n inAUXfrk d iek pMQk smfgm dOrfn Kfilsqfn d hwk ivwc ibafnbfËI kIqI, iPr pMjfb af k bfdl dI GurkI qoN BYa KFidaF afKx lwg ik AunÉF n Kfilsqfn dI nhIN, Kflsf sMklp dI gwl kIqI sI. hflF ik ies d sbUq amrIkf dI sMgq kol mOjUd hn ik jQdfr vdFqI n iswK homlYNz dI hmfieq kIqI hY. pr jQdfr vdFqI vloN isafsI dbfa kfrx afpx bcnF qoN mukrnf gurmiq q mIrI pIrI d sMklp ƒ ipwT idKfAuxf hY. iewQ iËkrXog hY ik inAUXfrk dI iek pMQk sMsQf vwloN jQdfr vdFqI ƒ iek smfgm `q swdf idwqf igaf sI. AuWQ BfÈx idMd smN jQdfr vdFqI n Kfilsqfn dI hmfieq kridaF ikhf sI ik sMsfr dIaF bfkI kOmF dI qrÉF iswK homlYNz vI hoxf cfhIdf hY, ijs `c Auh aËfd hox.
ieh gwl swc hY ik BfvN Bfrq `c Kfilsqfn dI lihr kmËor pY geI hY pr ivdÈF `c Kfs krk pwCmI dÈF `c iswK BfeIcfr `c ieh mMg aj vI iks nf iks rUp `c mOjUd hY. amrIkf d kYlIPornIaf vrg sUb `c ijwQ iswKF dI BrvIN abfdI hY. bhuq gurduafiraF `c pMjfb d KfVkUaF dIaF qsvIrF lwgIaF hoeIaF hn. AuWQoN d kQfvfck vI smN-smN Kfilsqfn pwKI itwpxIaF krd rihMd hn. kYnzf `c kuwJ gurduafiraF `c ËrUr kuwJ lokF n Kfilsqfn dI mMg df ivroD kIqf pr AuWQ vI bhuq gurduafiraF `c Kfilsqfn dI lihr df cMgf pRBfv hox kfrn AunÉF lokF dI dfl nhIN glI.
ies muwd `q Bfrq d muqwsbI mIzIe n jQdfr vdFqI dI enI krVI aflocnf krk rfhI df phfV bxf idwqf ik ijvN jQdfr vdFqI `q ies ibafn nfl Bfrq ivwc qUÌfn af igaf hov. ies mIzIe q muqwsbI isafsqdfnF ƒ ieh igafn nhIN ik iswK pMQ ardfs ivwc ‘rfj krgf Éflsf` sMklp duhrfAuNdf hY. Aus `q pfbMdI ikvN lwg skdI hY, ikAuNik ieh iswK Drm df ihwsf bx cuwkf hY. vYs vI suprIm kort ƒ Kfilsqfn Èbd `q ieqrfË nhIN, iPr aijhf vfvrolf ikAuN mcfieaf igaf? hrk iswK d mn ivwc gurmiq anusfr rfj d sMklp df cfh ikq nf ikq ipaf hoieaf hY. gurU gRMQ sfihb ivwc hlmI rfj, bgmpur d sMklp df iËkr afAuNdf hY, ijwQ sB suKI vsx, ijwQ iks df apmfn nf hov, koeI Êm nf hov, mnuwKI aiDkfrF df siqkfr hov. ieho ijh rfj dI hrk iswK kfmnf krdf hY. iswK ieiqhfs ƒ vI iswK mfniskqf qoN alwg nhIN kIqf jf skdf. ieiqhfs ivwc iËkr afAuNdf hY ik 18vIN sdI dOrfn isMGF n bfbf bGl isMG dI agvfeI ivwc idwlI qÉq `q ksrI inÈfn sfihb lihrf idwqf q mugl rfj df Kfqmf krk ieh aYlfn kr idwqf ik ‘idwlI qÉq pr bhgI, afp gurU kI ÌOj Cqr JulNg sIs pr bVI krgI mOj`. ieh rfj pUr ihMdosqfn `q 6 mhIn cilaf. ikhf jFdf hY ik ijs df idwlI `q kbËf ho jFdf sI, Aus df pUr ihMdosqfn `q kbËf ho jFdf sI. ies qoN pihlF bfbf bMdf isMG bhfdr aq bfad ivwc mhfrfjf rxjIq isMG d rfj ƒ kOx Buwilaf hY. Éflsf rfj d iswk hfl vI iswK ajfieb Gr ivwc pe hoe hn. BfvN mhfrfjf rxjIq isMG d akfl clfx qoN bfad iswKF ivwc peI Puwt df Pfiedf AuTf k aMgRËF n Éflsf rfj `q kbËf kr ilaf. pr Éflsf pMQ, hfrn qoN bfad vI Éflsf rfj leI Gwto-Gwt 8 sfl bfbf Èfm isMG atfrI, bfbf mhfrfj isMG q bfbf ibkrmf isMG bdI dI agvfeI ivwc jUJdf irhf. Aus qoN bfad Éflsf rfj dI lihr nfmDfrI bfbf rfm isMG dI agvfeI ivwc cwldI rhI. jdoN aMgRËF n Bfrq Cwizaf qF iswKF n Aus smN vI Éflsf rfj dI mMg kIqI sI, pr aMgRËF dI kUtnIqI kfrx iswKF ƒ rfj nhIN iml sikaf. pr rfj d supn hux qwk iswK mfniskqf ivwc mOjUd hn. afËfdI qoN pihlF gFDI nihrU n iswK lIzrF mfstr qfrf isMG nfl vfad kIq sn ik iswKF ƒ Bfrq ivwc aijhf iKwqf idwqf jfvgf ijs ivwc afËfdI df inwG mfx skx. pr gFDI, nihrU n iswK kOm ƒ Bfrq afËfd hox qoN bfad DoKf d idwqf. afiKaf ik ieh hux gujr ge smN dI gwl hY. ies qoN bfad afËfd Bfrq ivwc iswKF `q awiqafcfr df dOr cwl ipaf. iswKF ƒ Bfrq nfl iksmq joVn df ienfm Aus smN d muqwsbI sfÈkF n ieh kih ik idwqf ik ‘iswKs afr kRImInl tRfeIb`. ieh awj vI gRih mMqrfilaF dI PfeIlF ivwc drj hY. izptI kimÈnr ƒ Aus smN aiDkfr idwq ge ik Auh ies iksm df kfƒn bxf skd hn, ijs nfl jrfiem pÈf lokF ƒ nwQ pfeI jf sk.
ieh hY BfrqI hfkmF dI bvPfeIaF dI khfxI. Aus smN vI ‘iswK homlYNz` dI gwl AuBrI, mfstr qfrf isMG n ies sMbMDI afvfË bulMd kIqI q jlÉ Xfqrf vI kIqI. pMjfbI sUb dOrfn muqwsbI isafsqdfnF n iswK kOm nfl DoKf vI kIqf q Ëulm vI kIqf. ankF kurbfnIaF qoN bfad iswKF ƒ pMjfbI sUb dI QF, pMjfbI sUbI idwqI geI q pMjfbI bold ielfikaF ƒ hirafxf, ihmfcl nfl joV idwqf igaf.
pr ies d bfvjUd iswKF n afpxI ihMmq nfl nvF ieiqhfs isrijaf. cVÉdI klf vwl ƒ muhfrF moVIaF, dÈ d aMnÉ BMzfr Br idwq. 1962, 65, 71 afid dIaF BfrqI muqwsbI sfÈkF vloN dÈ AuWpr QopIaF geIaF lVfeIaF iswKF n afpxf KUn zolÉ k ijwqIaF. pr idwlI d muqwsbI isafsqdfnF n pMjfb dI afriQk luwt, sfmrfjvfdIaF vFg jfrI rwKI. ies dI rfjDfnI, ibjlI, pfxI, zYm, hfeIkort aq ank pRbMDkI ZFc afpx aDIn kr le. kwc mfl d pwk mfl d KrIdx vcx ivc kImqF d asfvN pYNqV isrj k iswKF smq pMjfb dI vsoN dI aMnI luwt kIqI. ijs ihMdosqfn d aMdr ipCl lgBg 61 sfl qoN iswKF dI nslkuÈI Aus pYmfn `q kIqI geI ijs ƒ dK k nfËI, ihtlr q aOrMgËb vI ÈrimMdf hY. jUn `84 q sRI drbfr sfihb `q hoieaf hmlf, pMjfb dIaF hwkI mMgF nf mMinaf jfxf, afnMdpur mq ƒ vwKvfdI mqf kihxf, iswKF ƒ awqvfdI kihxf, nvMbr `84 dOrfn vwz pYmfn `q iswKF df kqlafm krnf aq pMjfb ivwc bgunfh iswKF dI nslkuÈI krnf, ijAUNdf jfgdf sbUq hY ik iswKF nfl Dwkf kIqf igaf hY q AunÉF ƒ brfbr df ÈihrI nhIN smiJaf igaf. ies duKFq ivcoN Kfilsqfn dI lihr AuBrI sI. jkr iswKF nfl shI sk kIqf huMdf qF ieh kuJ nhIN sI vfprnf.
Bfrq d hfkmF ƒ muV k afpxIaF glqIaF vwl JfqI mfrnI cfhIdI hY. jkr jQdfr vdFqI ies gwl d leI Bfvuk ho skd hn qF smJ lYxf cfhIdf hY ik iswKF nfl iensfÌ nhIN ho irhf. ijwQoN qwk pRkfÈ isMØG bfdl q ÈRomxI kmtI d pRDfn s[ avqfr isMG mwkV, jQdfr vdFqI dI aflocnf kr rh hn, Aus nfl ies smwisaF qoN mukqI nhIN pfeI jf skdI. jQdfr avqfr isMG mwkV vloN ieh ikhf jfxf ik jQdfr vdFqI qoN ‘iswK homlYNz` d mfml bfr spwÈtIkrn mMigaf jfvgf, Aus ƒ iswK jgq ivwc cMgf nhIN smiJaf igaf, BfvN iswK Kfilsqfn pwKI hox jF nf hox. Auh ieh socd hn ik akfl qÉq d AuWc ahuwd dI rvfieq ƒ ÈRomxI akflI dl vloN nuksfn phuMcfieaf jf irhf hY. ies nfl bfdl ƒ isafsI pwDr `q nuksfn ho skdf hY. Bfjpf awg hI aijh muwidaF dI qlfÈ ivwc hY, Aus n hux pMjfb d ipMzF ivwc afpx afDfr jmfAuxf ÈurU kr idwqf hY. Bfjpf vloN iswKF dI kflI sUcI Éqm krn dI mMg krnf, 1984 dOrfn DrmI ÌOjIaF dI hwk ivwc afvfË bulMd krnf ies gupq ejMz df ihwsf hY ik bfdl akflI dl df pMjfb ivcoN afDfr Éqm kIqf jf sk. bfdl akflI dl d pMQk soc qoN dUr hox krk pMjfb d duÈmxF d hONsl bulMd ho rh hn, ijs nfl pMQk jmfq ÈRomxI akflI dl ƒ Zfh lwg rhI hY. jQdfr vdFqI ƒ vI nhIN cfhIdf ik Auh afpx ibafnF qoN mukrd, ikAuNik ies nfl sRI akfl qÉq sfihb vrgI sMsQf ƒ Zfh lwgdI hY, jkr Auh iËMmvfrI nhIN inBf skd aq isafsI aVcnF qoN AunÉF ƒ BYa afAuNdf hY qF AunÉF ƒ ies iËMmvfrI qoN vI mukq ho jfxf cfhIdf hY. jQdfr vdFqI ƒ igafn hoxf cfhIdf hY ik AunÉF df df sfrf BfÈx amrIkf d isMGF n irkfrz kIqf hoieaf hY. jQdfr vdFqI vwloN Aus qoN mukrnf muÈkl hY. jkr Auh afpx BfÈx `q pihrf nhIN sn d skd qF AunÉF ƒ ieho ijh nfhr lgfAux dI ËrUrq nhIN sI. ies nfl akfl qÉq sfihb dI prMprf ƒ Zfh lwgI hY. jQdfr vdFqI ƒ akflI PUlf isMG vFg idRRV ierfd vflf hoxf cfhIdf.

 

************************

 

 

iswDf kIrqn pRsfrn

vIzIAu

afprysLn nIlf qfrf

sMq jrnYl isMG jI

sLRI hrmMidr sfihb qy hmlf (1984)

BfeI qyijMdr isMG jI

kfkfr, dsqfr qy rihq

   

afzIAu inqnym

jpu jI sfihb

jfpu sfihb

qvY pRsfid svwXf

copeI sfihb

afnMd sfihb

rihrfsu sfihb

kIrqn soihlf

suKmnI sfihb

ismrn

sMq jrnYl isMG jI