|
|
srbivafpk psfr leI iswKI nUM iswKF qoN afjLfd krfAu
hrpRIq isMG -
luiDafxf |
|
ivsLv DrmF df keI pwKoN vrgIkrn kIqf jFdf hY. iek pwK qoN kuJ Drm
aSqrmuKI rhwsmeI ( introspective-mystical)
khy jFdy hn aqy kuJ Drm ielhfm-afDfirq mSny jFdy hn. iswK mjHb
ielhfm-afDfirq mjHb hY, ijs rfhIN Drm hsqI df dYvI sMdysL, pYgMbrI
sunyhf, gurU nfnk dyv jI rfhIN ieiqhfs ivc ivakq hoieaf. ieslfm vI
ielhfm-afDfirq mjLHb hY, pr ieslfimk prMprf anusfr hjLrq muhMmd nUM
prm hsqI df iswDf sunyhf pRfpq nhIN hoieaf sgoN iek PLirsLqy (arbI
ivc ijLbrfeIl) rfhIN AunHF qwk phuMicaf jo AunHF awgoN sMsfr awgy
rwiKaf, XhUdI prMprf anusfr mOijLjL nUM dYvI afvfjL suxfeI idwqI sI,
pr prm hsqI dy KLud drsLn nhIN sn hoey. ihMdU-afrIafeI prMprf anusfr
bRihmSz ivc rm rhI Em dI DunI irsLIaF ny suxI, ijs nUM AunHF ny
vyd-mMdrF dy qOr `qy sLfbidk rUp idwqf. pr dUjy pfsy vyeIN ndI dI
sfKI spwsLt krdI hY ik gurU nfnk sfihb ny scKSz vsdy inrMkfr dy
drbfr ivc phuMc ky akfl purK qoN iswDf pYgMbrI sunyhf pRfpq kIqf.iek
hor pwK qoN kuJ Drm sMsQfqmk qswvr kIqy jFdy hn, jdik kuJ miq
sMsQfqmk Aupr-Ausfr nUM ivksq krn vl ruicq nhIN huMdy. iswK mwq
ielhfm-afDfirq (revealed
religion)
hox dy nfl nfl sMsQfqmk mjLHb vI hY. iswK miq df sMsQfqmk ivkfs gurU
nfnk dyv jI vloN sMgq-sMsQf sQfipq krn nfl afrMB huMdf hY jo 1699 dy
ivsfKI idhfVy Kflsy dy rUp ivc afpxI sMpUrxqf nUM pRfpq krdf hY.
mSjIaF, pIVHIaF, muwZlf afid isstm, sLRI akfl qKLq qy dUjy pfvn qKLq,
JMzy buMgy, afid, iswK mjLHb dy sMsQfqmk ivkfs qy vwK-vwK pVfvF vl
sMkyq krdy hn.jo mjLHb ielhfm-muKI aqy sMsQfqmk hovy, Ausdy do pihlU
mhwqvpUrx huMdy hn : srbwqrI (universal)
aqy ieiqhfsk. dUjy arQF ivc dYvI sunyhf, pYgMbrI sMdysL, BfvyN
srbwqrI huMdf hY, pr ieh afpxy afp ivc aivakq, amUrq sMklp (abstract
universal) vFg hI huMdf hY aqy afpxy sfkfr nfm-rUp ivc smUrq sMklp (concrete
universal)
vjoN ieiqhfsk idsLf ivc hI pRgt ho skdf hY. kihx df Bfv hY ik
srbwqrI aqy ieiqhfsk idsLfvF ivc ivkfs hmkdm aQvf sihmfrgI hY. ijQy
iksy mjHb df srbwqrI ikrdfr Aus dy smUh mnuwKqf leI ivsLv-ivafpI
srokfrF qwk PYilaf huMdf hY, AuQy dUjy pfsy Ausdf ieiqhfsk pRgtfa
sfpyKk kfrkF (historical
variables)
kfrn iksy iek nsl, iPLrky, jfq brfdrI jF ielfky dy srokfrF qwk sImq
ho jFdf hY. jykr aivakq, amUrqgq srbwqrI sMklp ieiqhfsk nfm rUp Dfrx
nhIN krdf qF ieh iksy smfjI kfrj nUM AuqpSn krn ivc asmrwQ rihMdf hY
aqy PLlsPLy df iek ivcfr bx ky hI rih jFdf hY. dUjy pfsy jykr iksy
mjLHb df srbwqrI siq ivsfr idwqf jfvy aqy iksy ivsLysL ieiqhfsk
nfm-rUp pRgtfa nUM hI vfhd ivakq rUp mSn ilaf jfvy qF aSq nUM Auh
mjLHb vI iek mq mqFq (religious
sect) bx ky
hI suMgV jFdf hY. ies leI srbwqrI aqy ieiqhfsk idsLfvF vl
ielhfm-afDfirq, sMsQfmk mjLHb df sih ivkfs iek dUjy dy pUrk vjoN
afvwsLk hY. srbwqrI sunyhy dy ieiqhfsk nfm-rUp ivkfs krn dI pRikiraf
ivc hI iek qrHF nfl Aus miq dy sImf-bwD hox dI pRikiraf rm rhI huMdI
hY. jykr ielhfm-afDfrq, sMsQfqmk mjLHb dy smyN smyN hox vfly icMqk
srbwqrI aqy ieiqhfsk pihlUaF dy gqIvfn, isrjnfqmk sMjog nUM iDafn
ivc rwKx dI smrwQf rwKdy hox qF vwK-vwK simaF ivc vwK-vwK QfvF qy
Aus mjLHb dy iek qoN vD ieiqhfsk nfm-rUp rwKx vfly smUrq ichn cwkr
pRgt huMdy hn, ijnHF dIaF (iek mUl hox dy bfvjUd) vwK-vwK pCfxF ho
skdIaF hn, ijvyN sMgqrf, mfltf, imwTf, muswmI, ikMnU df ‘‘mUl’’ iek
hY pr afpo-afpxy vwK-vwK rUp hn. ieh kudrq dI ivkfs-lIlHf hY.pr
jdooN koeI mjLHb mwTvfd df isLkfr ho jfvy qF mwTvfdI Aus mjLHb dy
vwK-vwK ieiqhfsk nfm-rUp rwKdy iBMn-iBMn smUrq pRgtfvF dy ivksq hox
ivc bfDk sfbq huMdy hn, ikAuNik Auh afpxy jfxy pCfxy ieiqhfsk
nfm-rUp nUM sdIvI, jugo-jug atwl srUp mSn bYTdy hn. jykr dUjy
ielhfm-afDfirq sMsQfqmk DrmF qy njLr mfrIey (ijvyN ik iesfeI miq,
ieslfm) qF spwsLt huMdf hY ik vwK-vwK simaF ivc vwK-vwK ielfikaF ivc
ienHF DrmF dy iBMn-iBMn srUp pRgt hoey hn. ies qrHF hI ieh
ivsLv-ivafpI Drm bxy hn. ivsv ivafpI Drm hox df arQ kyvl ieh nhIN ik
Ausdy aSdrly sunyhy ivc ivsLv ivafpI srokfrF (srbq dy Bly) df sunyhf
hovy qy Aus Drm dy ieko srUp rwKdy pYrokfr dunIaF dy vwK-vwK ihwisaF
ivc afbfd hox. pr bdiksmqI nfl iswK mjLHb nUM Auprokq dohF (sImq
arQF ivc) hI ivsLv-ivafpI Drm smJ ky asIN KusL ho jFdy hF. ieh
swcfeI sfnUM mSnxI pvygI ik eIsfeI miq, ieslfm aqy buwD Drm vFg iswK
miq ajy ivsLv-ivafpI miq nhIN bx sikaf. buwD Drm df jy iek rUp Bfrq
ivc hY qF iBMn-iBMn rUp jfpfn, iqwbq, sLRIlMkf afid dysLF ivc ivkisq
hoey, arQfq ijQy ijQy vI buwD miq df sunyhf phuMicaf, Aus sunyhy ny
AuQy AuQy dy ieiqhfsk, siBafcfrk, smfjk, BUgoilk lwCx apxf ky nvIaF
nvIaF pCfxF, nvyN nvyN srUp, ivkisq kIqy, jo BfvyN mUl rUp ivc iek
hI hn.ies pRsMg ivc sB qoN mhwqvpUrx kfrk sMpRjfqIaq (ethnicities)
df huMdf hY. iesfeI miq XhUdI miq vjoN XhUdI sMdrB ivc XhUdI lokF
aSdr pYdf hoieaf sI. iesdf pRfrMBk sMpRjfqI ikrdfr XhUdI (Jewish
ethnicity)
sI. pr iesfeI Drm dy mhfn sMq, syNtpfl ny, iesfeI Drm nUM XhUdI
pirpyK, XhUdI sMpRjfqIaq qoN awgy iljf ky gLYr-XhUdI sMpRjfqIaf qwk
PYlfieaf aqy ies qrHF iesfeI Drm dy shI arQF ivc ivsLv-ivafpIkrx ivc
ieiqhfsk Xogdfn pfieaf.ies sMdrB ivc vyiKaF ieh pRqwK huMdf hY ik
gurU nfnk dyv jI ny sMgqF sQfipq krn vyly afpxy nvyN pSQ, nvyN mfrg
nUM kyvl iksy iek nsl, iPrky, jfq brfdrI jF ielfky qwk mihdUd nhIN
sI rwiKaf. Kflsf pSQ dI isrjxf vyly asIN, ‘‘pSj ipafiraF’’ nUM
icqvdy hoieaF ies gwl `qy qF jLor dyNdy hF ik Auh Bfrq dy vwK-vwK
ielfikaF nfl sbMDq sn aqy pSjF ivcoN iqMn jfqF ivcoN sn ijnHF nUM
nIvF smiJaf jFdf sI, iek drimafnI (jwt) pwDr df sI aqy kyvl iek ‘‘ipafrf’’
hI KLqrI sI, ijs nUM AucI jfq smiJaf sI, pr asIN ies gwl nUM kdy
ivcfiraf nhIN ik ienHF ‘‘pSj ipafiraF’’ dy sMpRjfqI ikrdfr, arQfq
sMpRjfqIaq vI iBMn iviBMn sn. dUjy sLbdF ivc KLflsf pSQ nUM iksy
BUgoilk iKwqy ivc pYdf hoeI sMpRjfqIaq (ethnicity)
nfl sMpUrx aqy aSqm qOr `qy iek-imwk krky (vfhd rUp ivc) sImq nhIN
kIqf jfxf cfhIdf, pr bdiksmqI nfl ieh Bfxf vfpr igaf hY.pSjfbI nsl
rfhIN iswKmiq : aQvf KLflsf pSQ df pRgtfvf (Punjabi ethnicized
Sikhism) kyvl iek ieiqhfsk rUp hY. pr kyvl iesy ieiqhfsk rUp nUM,
arQfq iswKmiq nUM, pSjfbI sMpRjfqIaq dy cOKty ivc mVH dyxf, jF Kflsf
pSQ nUM pSjfbIaq dy ZFcy ivc Zfl ky, ies sFcfbwD rUp nUM vfhd aqy
jugo jug atwl rUp smJ lYxf Auicq nhIN, pSjfbIaq aQvf pSjfbI
sMpRjfqIaq qoN awgy jf ky vI iswKmiq dy, ieiqhfsk idsLf ivc, keI hor
rUp pRgt ho skdy hn.ijs qrHF iesfeI Drm, ieslfm aqy buwD Drm dy
vwK-vwK dysLF ivc vwK-vwK sMpRjfqIaF anusfr iBMn-iBMn rUp pRgt hoey.
21vIN sdI dy duafr `qy phuMcidaF iswKmiq dy shI arQF ivc
ivsLv-ivafpIkrx dI afvwsLkqf hY. ijs leI ies mjHb nUM gLYr-pSjfbI,
arQfq pSjfbIaq jF pSjfbI sMpRjfqIaq qoN awgy iljf ky hornF siBafcfrk
DrqIaF ivc iesdI pyNd lfeI jfvy. iswKI dy vrqmfn pSjfbI rUp nUM ies
mjLHb df ieiqhfsk idsLf ivc hmysLf - hmysLf leI vfhd pRgtfa-rUp nhIN
smJ lYxf cfhIdf. ienHF arQF ivc mYN ‘‘iswKI nUM iswKF qoN afjLfd
krfAux’’ df sMklp pRsquq kr irhf hF ; arQfq vrqmfn pSjfbI sFcy ivc
Zl cuwkI iswKI nUM iBMn-iviBMn siBafcfrk mfiDamF rfhIN pRgtfAux dI
loV qy bl dy irhf hF. jykr iswKI nUM pSjfb aSdr pSjfbI iswKF qwk hI
mihdUd rwiKaf igaf qF iswK mjHb shI arQF ivc ivsLv ivafpI nhIN bx
skygf aqy BfrqI qy KLfs kr pSjfbI, iswKF dy vkqI srokfr iswK miq dy
ivsLv-ivafpI srokfrF AuWpr hfvI rihxgy aqy ivsLv-ivafpI srokfr kyvl
ardfs df ihwsf hI bx ky rih jfxgy. isrdfr kpUr isMG anusfr jdoN zf[
aSbydkr ny afpxy iek kroV qoN vwD pYrokfrF (ijnHF nUM aCUq smiJaf
jFdf sI) smyq iswK Drm gRihx krn dI bynqI kIqI qF mfstr qfrf isMG jI
ny sLurU ivc iesdf inwGf svfgq kIqf bfad ivc igafnI krqfr isMG ny
smJfieaf ik jykr zf[ aSbydkr ieMnI vwzI igxqI ivc afpxy pYrokfrF nUM
nfl lY ky iswK Drm ivc pRvysL kr gey qF igxqI-afDfirq lokqMqrI
pRxflI anusfr qF zf[ aSbydkr hI iswKF dy pRqIinD qswvr hoxgy. ieh
gwl sux ky s[ kpUr isMG anusfr mfstr qfrf isMG ny Jtpt afpxf rvweIaf
bdl ilaf. ijs AuprMq zf[ aSbydkr ny afpxy isLsLF smyq buwD Drm nUM
apxf ilaf. zf[ aSbydkr aqy Aus dy pYrokfrF dy iswK Drm gRihx krn nfl
iswKmiq df iek nvF sMpRjfqI rUp (ethnic
form) AuBr
skdf sI, pr isafsI qkfijLaF ny aijhf hoox nhIN idwqf. XogI hrBjn
isMG jI amrIkf ivKy kuJ dhfikaF qoN iek nvF pRXog kr rhy hn, amrIknF
nUM AunHF iswK bxfieaf hY qy isMG sjfieaf hY. iek nvyN swiBafcfrk
sMdrB, nvyN vfqfvrx ivc, iek nvIN sMpRjfqIaq dy aSqrgq iswKmiq df
iek nvF rUp AuBr skdf hY, ijsdI ‘‘pSjfbI iswK pCfx’’ vFg iek nvIN
vwKrI ‘‘amrIkI iswK’’ pCfx ivkisq ho skdI hY, jykr XogI hrBjn isMG
dy AupdysL sdkf iswK bx rhy aqy isMG sj rhy amrIkn lok ‘‘pSjfbI-iswK’’
pCfx nUM hI iswKI dI ieko iek vfhd pCfx qswvr nf kr lYx aqy ies nUM
afpxf mfzl mSn lYx dI Buwl nf krn. mYN ieh nhIN kih skdf ik XogI jI
dy amrIkn iswK afpxI invyklI iswK pCfx ivkisq krn bfry sucyq hn jF
nhIN. afpxI invyklI ‘‘amrIkI-iswK pCfx’’ AuBfrx leI imQIkrx dI
pRikRaf ivc amrIkI, jF ivsLfl arQF ivc pwCmI siBafcfr dy ibMbF,
ieiqhfsk-imiQhfsk pRqIkF, BUgoilk aqy vfqfvrixk guxF nUM iswKmiq dy
ieiqhfs-imiQhfs arQfq ivrfsq nfl Eq-pRoq krnf jLrUr hovygf. Auprokq
arQF ivc iswKmiq dy shI ivsLv-ivafpIkrx dI loV ies krky vI hY ik
iswK mjHb dy ivsLv-ivafpI srokfrF nUM hux kyNdrI eyjMzf bxfieaf jfxf
cfhIdf hY, jo pSjfb ivc vsdy iswKF leI koeI qrjIh nhIN rwKdy ikAuNik
ieQoN dy iswKF df insLfnf pSjfb df rfj-Bfg aqy idwlI ivc rfjnIiqk
BfeIvfl qoN vwD kuJ vI nhIN rih igaf lwgdf.
************************
|
|
|
|
|
iswDf kIrqn pRsfrn
vIzIAu
afzIAu inqnym
|
|