iswK klf-ivrfsq dy pYrokfr

zf: jiqMdrpfl isMG jOlI


klf rUh dI Kurfk hY. pdfrQ dI dOV ivc guafcy mnuwK ny aMqr-afqmy vwloN mUMh moV ky afpxf jIvn swKxf kr ilaf hY.
iewkvIN sdI ivc pRvyÈ kr cuwky mnuwK ƒ ajoky sMcfr sfDnF ny eynf nyVy lY aFdf hY ik ‘globl ipMz` dI gwl afm hox lwg peI hY. ies bfhroN idwsdI msnUeI nyVqf ny aMdroN mnuwK ƒ mnuwK nfloN vDyry dUr aqy iekwlf kfrf kr idwqf hY. ies globl cyqnf dI afV hyT pwCmI qfkqF, pUrbI swiBafcfr aqy klfqimk amIrI ƒ Zfh lfAux dy, aidwK hmly kr rhIaF hn. amIrF dI amIrI qy grIbF dI grIbI ivc ho rhy inrMqr vfDy ny, ajoky mnuwK df ijAUx-cfa hI Koh ilaf hY.
gurU sfihbfn ny qF pMjfb dI Drq qoN ‘jo bRihmMzy soeI ipMzy` df sMdyÈ idMidaF afpxI kfieaf ivcoN kfienfq pCfnx df rfh dwisaf sI. ijs AuWpr pUrI qndyhI qy iekfgrqf nfl clidaF, iswK klf skUl dy aMiqm icrfg BfeI igafn isMG nwkfÈ (1883-1953) ny afpf cInx df rfh klf rfhIN cuixaf aqy inrMqr 32 vrHy sRI hirmMdr sfihb dIaF dIvfrF, CwqF, guMbdF qy mihrfbF AuWpr nwkfÈI df kfrj iksy aMqrIv sfDnF vFg sraMjfm idwqf. ijs bfry kvI hirMdr isMG rUp ny iliKaf sI :

 

imhnq guPf bxf leI
iek rs Diraf iDafn.
‘rUp` ikvyN nf rIJdf
hunrI bRhm igafn?


klf rfhIN pRfpq hoey ‘bRhm igafn` dI hunrI isKr BfeI igafn isMG duafrf rcI ‘gurbfxI icqRfvlI` hY, ijs ivc jIvn dy byhwd jitl lmihaF ƒ AulIkdIaF gurbfxI dIaF sqrF ivcly pRqIkF qy ibMbF ƒ ieAuN icwqr ky Aujfgr kIqf igaf hY, ik Auh afm pfTk qy klf drÈk leI srl ho geIaF hn. BfeI gurdfs jI dIaF pOVIaF, bfbf PrId jI dy slokF aqy gurU sfihb vwloN rcy ÈbdF dy ies icqRIkrx ƒ AunHF dy PrjMd jI[ aYs[ sohn isMG (1914-1999) ny hor vI inKrvyN rUp ivc agFh qoiraf.
BfeI igafn isMG ‘iswK skUl afP afrt` dy Aus jwdI klfqimk Grfxy qoN vrosfey hoey sn ijs pirvfr dy vzyry BfeI ikhr isMG nwkfÈ ƒ mhfrfjf rxjIq isMG drbfr dI srpRsqI hfsl sI. BfeI kyhr isMG dy do BqIjy, BfeI ikÈn isMG qy BfeI ibÈn isMG afpxy vyly dy mÈhUr nwkfÈ/PrYsko pyNtr hoey hn. BfeI ibÈn isMG dy awgoN do puwqr, BfeI inhfl isMG qy BfeI jvfhr isMG hoey. ijnHF AusqfdF dy pd-icMnHF `qy clidaF hI BfeI igafn isMG ny PrYsko-klf ivc pRbInqf hfsl kIqI qy ies klf ƒ aKMz ibrqI nfl sRI hirmMdr sfihb dIaF dIvfrF `qy aMikq krky afpxf jIvn sPl kIqf. ies sMq-afqmf AuWpr eynI rUhfnI bKiÈÈ sI ik jIvn dy aMqly sfhF qwk Auh eynf mhIn klfqimk kfrj afpxI kudrqI nËr nfl hI krdy rhy. AunHF duafrf isrjy kMD-icwqrF ivc koeI 300 dy krIb PuwlF dy iBMn-iBMn nmUny, awD iKlIaF klIaF `qy mMzrfAuNdy iqwqlIaF-BOry, iDafn mgn XogIaF dy isrF duafly AuWkry asmfnI rMgy hfly Aupr sunihrI Gyry ivcoN AuWGVdy guldsqy aqy mfnvI akfrF dy hyTF AunHF dy qfibaf ivcrdy anykF KUMKfr Èyr, cIqy, hfQI, ajgr, cUMgIaF Brdy ihrn, klolF krdy hMs qy anykF hor pMCIaF dy icwqrF dI klfqimk nrmfeI ivcoN, AunHF dI rUhfnI AuzfrI vI mihsUs kIqI jf skdI hY qy AunHF dIaF zrfieMgF ƒ afDfr bxf ky sMgmrmr ivc AuWkrIaF byjoV mhIn ryKfvF ivcoN klf dI AuWqmqfeI dy byjoV sMgIq ƒ awj vI mfixaf jf skdf hY. vYtIkn istI ivcly issiqnf cYpl iclIaF mfeIklYjo, burnInI qy rfPyl dIaF klfikRqF ƒ slfhuMdy klf-pfrKUaF ƒ asl ivc sRI hirmMdr sfihb ivclf ieh klfqimk kfrj vyKx df mOkf hI nhIN imilaf vrnf ieh klf Aus nfloN iksy qrHF vI Gwt slfhuxXog nhIN.
sRI drbfr sfihb qoN irtfier hox ipwCoN BfeI igafn isMG ny afpxy puwqr sohn isMG nfl iml ky afpxy klfqimk kfrjF ƒ 1931 qoN 1946 qwk nvIN idÈf vwl qoiraf. 1947 `c hoeI dyÈ-vMz dy rOilaF nfl AunHF dy jIvn ivc vI AuQl-puQl hoeI pr 1953 ivc ipqf dy cVHfeI kr jfx AuprMq jI[ aYs[ sohn isMG ny ipqf dy aduwqI klfqimk kfrj ƒ sMBflx leI ‘igafn icqRfvlI` 1956 ivc pRkfiÈq krvfeI. ijs dI pRkfÈnf vyly rMgIn icwqrF dI Auicq CpfeI ny blfk GfVq ivc muhfrq hfsl krn df mOkf idwqf. ijs ƒ awgy cwl ky AunHF dy vwzy spuwqr s: suirMdr isMG ny lfeIn blfk dy nfl-nfl monokRom qy tRfeI-klr hfP-ton blfkF dI mfstrI nfl joiVaf. kYmrf PotogRfPI dI Auicq CpfeI leI ieh bVI kfrgr qknIk sI, ijs ivc pMjfb Br ivc suirMdr isMG ny iek Ausqfd vjoN nFa pYdf kIqf. bfad ivc ÈRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI aqy idwlI iswK gurduafrf pRbMDk kmytI ny AunHF dIaF syvfvF lY ky sRI gurU gRMQ sfihb dI AuWqm CpfeI dy nfl-nfl afDuink qknIk nfl rMgIn kYlMzr aqy zfierIaF afid pRkfiÈq krn ivc pihlkdmI kIqI.
ies smyN dOrfn s: suirMdr isMG dy Coty Brfqf s: sqpfl isMG dfinÈ bqOr Poto jrnilst dunIaf Br ivc cMgf nfmxf Kwt cuwky sn. sRI hirmMdr sfihb, sRI akfl qÉq dI nwkfÈI aqy vwK-vwK konF qoN kIqI AunHF dI klfqimk PotogRfPI dunIaf Br dy vwzy aKbfrF, rsfilaF ny pRkfiÈq kIqI. ieMtrnYÈnl inAUË eyjMsI ‘ey[ aYP[ bI[ aqy tYlIgRfP ny AunHF ƒ pMjfb pRqIinD vjoN mfnqf idwqI. bilAU stfr afpRyÈn qoN pihlF aqy bfad dy sfry mhwqvpUrn pl AunHF ny kYmry dI awK rfhIN dunIaf ƒ ivKfey. aMqF dI srgrmI AuprMq iek idn ieh mihsUs kridaF ik ajokI rfjnIqI dIaF kUtnIqk cflbfËIaF ivc klfqimkqf dy ÈoÈx ƒ jy roikaf nhIN jf skdf qF Gwto Gwt swc ƒ bcfeI rwKx leI afpxf afpf qF smripq kIqf hI jf skdf hY. so kYmry dy nfl-nfl AunHF ny ipqf-purKI burÈ qy kYnvs ƒ Zfl bxf ky ajokI pdfrQk mfniskqf dy iKlfÌ klfqmk jMg ivwZ idwqI. hux qwk AunHF ny ds gurU sfihbfn, pMdrF BgqF, mhwqvpUrn ieiqhfsk pyNitMgF dIaF punr-ikrqF rcx qoN ielfvf iswK sMqF, pMQk nyqfvF aqy isrdfr kpUr isMG ijhy icMqkF dy pRotRyt rcy hn. AunHF dIaF klf-ikRqF ƒ kyNdrI iswK ajfieb Gr qoN ielfvf bfbf dIp isMG vflI pyitMg ƒ sRI hirmMdr sfihb dI pirkrmf ivcly gu: bfbf dIp isMG ivKy suÈoiBq kIqf igaf hY. XogI hrBjn isMG Kflsf ny AunHF dy keI icwqr aYspynolf (amrIkf) ivcly klf Gr leI rfKvyN kIqy. gurU nfnk dyv XUnIvristI ny mhfrfjf rxjIq isMG Bvn dy pRvyÈ duafr leI sqpfl dfinÈ qoN mhfrfjy dI vwz-afkfrI pyNitMg iqafr krvfeI. dyÈ-ivdyÈ dIaF mhwqvpUrn iswK sMsQfvF ny AunHF dI klfqimk sUJ df lfhf ilaf hY.
nvIN pIVHI ny nvyN ZMg nfl ies kfrj ƒ agFh qoiraf hY. swqpfl dfinÈ dy spuwqr hrdIp isMG ny kMipAUtr mfstr vjoN 22 sfl dI Aumr ivc hI puKqf kfrj kr ivKfey hn. Aus ny afpxy qfieaf s: suirMdr isMG afritst dy puwqr pRo: hrpRIq pfl isMG dy sihXog nfl nvIaF idÈfvF vwl kdm puwtxy afrMB idwqy hn. afpxy puriKaF dy klfqimk ivrsy ƒ www.art_heritage.com vYbsfeIt rfhIN dunIaf dy hryk kony ivc phuMcf idwqf hY. purfqn qsvIrF skYn krky, AunHF ƒ kYnvs, glyËz aqy mYt pypr rfhIN ieMnI pRbInqf nfl rIpRoizAUs kIqf hY ik Auh asl icwqrF nfloN vI vDyry afkrÈk hox kfrn, dunIaf Br dy klfqmk ihridaF dI mMg bx rhIaF hn.
ies iswK klfqimk ivrsy dI ieMglYNz qy hor XUrpI mulkF ivc pRdrÈnI kr cuwky ies pirvfr df tIcf hY ik Auh ‘jI[ aYs[ sohn isMG XfdgfrI trwst` rfhIN aMimRqsr ivc iek invyklf afDuink qknflojI vflf klf Bvn Ausfr ky, BivwK dIaF pIVHIaF ivc klfqimk cyqnf dI joq jgfeI rwKx. byÈwk ajy qwk iksy srkfrI/gYr-srkfrI adfry ny hF-muKI huMgfrf nhIN idwqf pr AunHF df XkIn hY ik gurU nfnk-nfm lyvf kdy nf kdy afpxy aduwqI ivrsy pRqI sucyq ho ky ies trwst ƒ sihXog dyxgy qF ik sdIaF dI swcI Gflxf ivcoN Aupijaf ieh klfqimk ivrsf aMJfeIN nf clf jfvy.
 

************************

 

 

iswDf kIrqn pRsfrn

vIzIAu

afprysLn nIlf qfrf

sMq jrnYl isMG jI

sLRI hrmMidr sfihb qy hmlf (1984)

BfeI qyijMdr isMG jI

kfkfr, dsqfr qy rihq

   

afzIAu inqnym

jpu jI sfihb

jfpu sfihb

qvY pRsfid svwXf

copeI sfihb

afnMd sfihb

rihrfsu sfihb

kIrqn soihlf

suKmnI sfihb

ismrn

sMq jrnYl isMG jI