klf rUh dI Kurfk hY. pdfrQ dI dOV ivc guafcy mnuwK ny aMqr-afqmy
vwloN mUMh moV ky afpxf jIvn swKxf kr ilaf hY.
iewkvIN sdI ivc pRvyÈ kr cuwky mnuwK ƒ ajoky sMcfr sfDnF ny eynf
nyVy lY aFdf hY ik ‘globl ipMz` dI gwl afm hox lwg peI hY. ies
bfhroN idwsdI msnUeI nyVqf ny aMdroN mnuwK ƒ mnuwK nfloN vDyry dUr
aqy iekwlf kfrf kr idwqf hY. ies globl cyqnf dI afV hyT pwCmI qfkqF,
pUrbI swiBafcfr aqy klfqimk amIrI ƒ Zfh lfAux dy, aidwK hmly kr
rhIaF hn. amIrF dI amIrI qy grIbF dI grIbI ivc ho rhy inrMqr vfDy ny,
ajoky mnuwK df ijAUx-cfa hI Koh ilaf hY.
gurU sfihbfn ny qF pMjfb dI Drq qoN ‘jo bRihmMzy soeI ipMzy` df
sMdyÈ idMidaF afpxI kfieaf ivcoN kfienfq pCfnx df rfh dwisaf sI. ijs
AuWpr pUrI qndyhI qy iekfgrqf nfl clidaF, iswK klf skUl dy aMiqm
icrfg BfeI igafn isMG nwkfÈ (1883-1953) ny afpf cInx df rfh klf
rfhIN cuixaf aqy inrMqr 32 vrHy sRI hirmMdr sfihb dIaF dIvfrF, CwqF,
guMbdF qy mihrfbF AuWpr nwkfÈI df kfrj iksy aMqrIv sfDnF vFg sraMjfm
idwqf. ijs bfry kvI hirMdr isMG rUp ny iliKaf sI :
imhnq guPf bxf leI
iek rs Diraf iDafn.
‘rUp` ikvyN nf rIJdf
hunrI bRhm igafn?
klf rfhIN pRfpq hoey ‘bRhm igafn` dI hunrI isKr BfeI igafn isMG
duafrf rcI ‘gurbfxI icqRfvlI` hY, ijs ivc jIvn dy byhwd jitl lmihaF
ƒ AulIkdIaF gurbfxI dIaF sqrF ivcly pRqIkF qy ibMbF ƒ ieAuN icwqr ky
Aujfgr kIqf igaf hY, ik Auh afm pfTk qy klf drÈk leI srl ho geIaF hn.
BfeI gurdfs jI dIaF pOVIaF, bfbf PrId jI dy slokF aqy gurU sfihb
vwloN rcy ÈbdF dy ies icqRIkrx ƒ AunHF dy PrjMd jI[ aYs[ sohn isMG
(1914-1999) ny hor vI inKrvyN rUp ivc agFh qoiraf.
BfeI igafn isMG ‘iswK skUl afP afrt` dy Aus jwdI klfqimk Grfxy qoN
vrosfey hoey sn ijs pirvfr dy vzyry BfeI ikhr isMG nwkfÈ ƒ mhfrfjf
rxjIq isMG drbfr dI srpRsqI hfsl sI. BfeI kyhr isMG dy do BqIjy,
BfeI ikÈn isMG qy BfeI ibÈn isMG afpxy vyly dy mÈhUr nwkfÈ/PrYsko
pyNtr hoey hn. BfeI ibÈn isMG dy awgoN do puwqr, BfeI inhfl isMG qy
BfeI jvfhr isMG hoey. ijnHF AusqfdF dy pd-icMnHF `qy clidaF hI BfeI
igafn isMG ny PrYsko-klf ivc pRbInqf hfsl kIqI qy ies klf ƒ aKMz
ibrqI nfl sRI hirmMdr sfihb dIaF dIvfrF `qy aMikq krky afpxf jIvn
sPl kIqf. ies sMq-afqmf AuWpr eynI rUhfnI bKiÈÈ sI ik jIvn dy aMqly
sfhF qwk Auh eynf mhIn klfqimk kfrj afpxI kudrqI nËr nfl hI krdy rhy.
AunHF duafrf isrjy kMD-icwqrF ivc koeI 300 dy krIb PuwlF dy
iBMn-iBMn nmUny, awD iKlIaF klIaF `qy mMzrfAuNdy iqwqlIaF-BOry,
iDafn mgn XogIaF dy isrF duafly AuWkry asmfnI rMgy hfly Aupr sunihrI
Gyry ivcoN AuWGVdy guldsqy aqy mfnvI akfrF dy hyTF AunHF dy qfibaf
ivcrdy anykF KUMKfr Èyr, cIqy, hfQI, ajgr, cUMgIaF Brdy ihrn, klolF
krdy hMs qy anykF hor pMCIaF dy icwqrF dI klfqimk nrmfeI ivcoN,
AunHF dI rUhfnI AuzfrI vI mihsUs kIqI jf skdI hY qy AunHF dIaF
zrfieMgF ƒ afDfr bxf ky sMgmrmr ivc AuWkrIaF byjoV mhIn ryKfvF ivcoN
klf dI AuWqmqfeI dy byjoV sMgIq ƒ awj vI mfixaf jf skdf hY. vYtIkn
istI ivcly issiqnf cYpl iclIaF mfeIklYjo, burnInI qy rfPyl dIaF
klfikRqF ƒ slfhuMdy klf-pfrKUaF ƒ asl ivc sRI hirmMdr sfihb ivclf
ieh klfqimk kfrj vyKx df mOkf hI nhIN imilaf vrnf ieh klf Aus nfloN
iksy qrHF vI Gwt slfhuxXog nhIN.
sRI drbfr sfihb qoN irtfier hox ipwCoN BfeI igafn isMG ny afpxy
puwqr sohn isMG nfl iml ky afpxy klfqimk kfrjF ƒ 1931 qoN 1946 qwk
nvIN idÈf vwl qoiraf. 1947 `c hoeI dyÈ-vMz dy rOilaF nfl AunHF dy
jIvn ivc vI AuQl-puQl hoeI pr 1953 ivc ipqf dy cVHfeI kr jfx AuprMq
jI[ aYs[ sohn isMG ny ipqf dy aduwqI klfqimk kfrj ƒ sMBflx leI
‘igafn icqRfvlI` 1956 ivc pRkfiÈq krvfeI. ijs dI pRkfÈnf vyly rMgIn
icwqrF dI Auicq CpfeI ny blfk GfVq ivc muhfrq hfsl krn df mOkf idwqf.
ijs ƒ awgy cwl ky AunHF dy vwzy spuwqr s: suirMdr isMG ny lfeIn blfk
dy nfl-nfl monokRom qy tRfeI-klr hfP-ton blfkF dI mfstrI nfl joiVaf.
kYmrf PotogRfPI dI Auicq CpfeI leI ieh bVI kfrgr qknIk sI, ijs ivc
pMjfb Br ivc suirMdr isMG ny iek Ausqfd vjoN nFa pYdf kIqf. bfad ivc
ÈRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI aqy idwlI iswK gurduafrf pRbMDk kmytI
ny AunHF dIaF syvfvF lY ky sRI gurU gRMQ sfihb dI AuWqm CpfeI dy
nfl-nfl afDuink qknIk nfl rMgIn kYlMzr aqy zfierIaF afid pRkfiÈq krn
ivc pihlkdmI kIqI.
ies smyN dOrfn s: suirMdr isMG dy Coty Brfqf s: sqpfl isMG dfinÈ
bqOr Poto jrnilst dunIaf Br ivc cMgf nfmxf Kwt cuwky sn. sRI hirmMdr
sfihb, sRI akfl qÉq dI nwkfÈI aqy vwK-vwK konF qoN kIqI AunHF dI
klfqimk PotogRfPI dunIaf Br dy vwzy aKbfrF, rsfilaF ny pRkfiÈq kIqI.
ieMtrnYÈnl inAUË eyjMsI ‘ey[ aYP[ bI[ aqy tYlIgRfP ny AunHF ƒ pMjfb
pRqIinD vjoN mfnqf idwqI. bilAU stfr afpRyÈn qoN pihlF aqy bfad dy
sfry mhwqvpUrn pl AunHF ny kYmry dI awK rfhIN dunIaf ƒ ivKfey. aMqF
dI srgrmI AuprMq iek idn ieh mihsUs kridaF ik ajokI rfjnIqI dIaF
kUtnIqk cflbfËIaF ivc klfqimkqf dy ÈoÈx ƒ jy roikaf nhIN jf skdf qF
Gwto Gwt swc ƒ bcfeI rwKx leI afpxf afpf qF smripq kIqf hI jf skdf
hY. so kYmry dy nfl-nfl AunHF ny ipqf-purKI burÈ qy kYnvs ƒ Zfl bxf
ky ajokI pdfrQk mfniskqf dy iKlfÌ klfqmk jMg ivwZ idwqI. hux qwk
AunHF ny ds gurU sfihbfn, pMdrF BgqF, mhwqvpUrn ieiqhfsk pyNitMgF
dIaF punr-ikrqF rcx qoN ielfvf iswK sMqF, pMQk nyqfvF aqy isrdfr
kpUr isMG ijhy icMqkF dy pRotRyt rcy hn. AunHF dIaF klf-ikRqF ƒ
kyNdrI iswK ajfieb Gr qoN ielfvf bfbf dIp isMG vflI pyitMg ƒ sRI
hirmMdr sfihb dI pirkrmf ivcly gu: bfbf dIp isMG ivKy suÈoiBq kIqf
igaf hY. XogI hrBjn isMG Kflsf ny AunHF dy keI icwqr aYspynolf (amrIkf)
ivcly klf Gr leI rfKvyN kIqy. gurU nfnk dyv XUnIvristI ny mhfrfjf
rxjIq isMG Bvn dy pRvyÈ duafr leI sqpfl dfinÈ qoN mhfrfjy dI
vwz-afkfrI pyNitMg iqafr krvfeI. dyÈ-ivdyÈ dIaF mhwqvpUrn iswK
sMsQfvF ny AunHF dI klfqimk sUJ df lfhf ilaf hY.
nvIN pIVHI ny nvyN ZMg nfl ies kfrj ƒ agFh qoiraf hY. swqpfl dfinÈ
dy spuwqr hrdIp isMG ny kMipAUtr mfstr vjoN 22 sfl dI Aumr ivc hI
puKqf kfrj kr ivKfey hn. Aus ny afpxy qfieaf s: suirMdr isMG afritst
dy puwqr pRo: hrpRIq pfl isMG dy sihXog nfl nvIaF idÈfvF vwl kdm
puwtxy afrMB idwqy hn. afpxy puriKaF dy klfqimk ivrsy ƒ
www.art_heritage.com vYbsfeIt rfhIN dunIaf dy hryk kony ivc phuMcf
idwqf hY. purfqn qsvIrF skYn krky, AunHF ƒ kYnvs, glyËz aqy mYt pypr
rfhIN ieMnI pRbInqf nfl rIpRoizAUs kIqf hY ik Auh asl icwqrF nfloN
vI vDyry afkrÈk hox kfrn, dunIaf Br dy klfqmk ihridaF dI mMg bx
rhIaF hn.
ies iswK klfqimk ivrsy dI ieMglYNz qy hor XUrpI mulkF ivc pRdrÈnI kr
cuwky ies pirvfr df tIcf hY ik Auh ‘jI[ aYs[ sohn isMG XfdgfrI trwst`
rfhIN aMimRqsr ivc iek invyklf afDuink qknflojI vflf klf Bvn Ausfr
ky, BivwK dIaF pIVHIaF ivc klfqimk cyqnf dI joq jgfeI rwKx. byÈwk
ajy qwk iksy srkfrI/gYr-srkfrI adfry ny hF-muKI huMgfrf nhIN idwqf
pr AunHF df XkIn hY ik gurU nfnk-nfm lyvf kdy nf kdy afpxy aduwqI
ivrsy pRqI sucyq ho ky ies trwst ƒ sihXog dyxgy qF ik sdIaF dI swcI
Gflxf ivcoN Aupijaf ieh klfqimk ivrsf aMJfeIN nf clf jfvy.