|
i vsfmI
awK ieiqhfsk awK
hirmMdr
sfihb dy rfh vwl jfx vfly mrd agMmVy amr ÈhId sMq igafnI jrnYl isMG
jI Éflsf iBMzrFvfilaF ƒ kyvl ieiqhfsk nËrIey qoN hI nhIN vyiKaf jfxf
cfhIdf. AuhnF ƒ vyKx leI ivsmfdI awK dI vI ËrUrq pvygI. ivsmfdI awK
aqy ieiqhfsk awK ivc bhuq Ìrk huMdf hY. bhuq vwzf aqy bhuq zUMGf vI.
ieiqhfs sfzI rUh df sfQI nhIN. bhuqI vfr ieiqhfs ihMd-ivhUxy qwQF dI
hI pUjf krdf hY. buwDI-mMzl dI kYd Bugq rhI ieiqhfsk awK kI jfxy ik
bMd-bMd ktvf skx dy rfË iks guMm-nfm dyÈ ivcoN pqf lwgdy hn. iensfnI
akl jIvn dy arQF dI AuprlI qih qwk hI phuMc skdI hY, pr ivsmfdI awK
afqmk mMzl dy vfsIaF df shI Qhu-pqf dwsdI hY. ieQy qF ieho hI kihxf
bxdf hY- ibsm ibsm ibsm hI BeI hY, lfl gulfr rMgfrY.. khu nfnk sMqn
rsu afeI hY, ijAu cfK guMgf muskfrY..
iksy
aijhI hsqI bfry, ijs ny ieiqhfs ivc aimwt pYVF CwzIaF hox, ijs ny
kOm dI hryk prq ƒ rUh qwk JMjoV ky rwK idwqf hovy aqy jo afpxI kOm
qoN bfhr hornF lokF leI vI gMBIr aiDaYn df kyNdr bx jfey, Aus df
jIvn ilKxf koeI sOKI ijhI gwl nhIN. ieho ijhI hI mhfn qy hrmn ipafrI
hsqI sI-sMq igafnI jrnYl isMG jI Éflsf iBMzrFvfly. bhuq icr ipwCoN
iswK kOm ƒ iksy dIdfvr dy drÈn nsIb hoey sn. Zyr icr ipwCoN iek
AuWKVI kOm ny rUhfnI sfdgI ivc rMgI hoeI spwÈtqf aqy idRVHqf dy rMgF
ƒ sfkfr rUp ivc ieiqhfs dy ivhVy ivc AuqridaF dyiKaf sI.
Éflsf pMQ
dy avcyqn mn ivc suwqIaF rIJF ƒ ies gurU ipafry, gurU svfry isMG ny
kuJ ies qrHF jgfieaf ik Aus qoN ipwCoN BfvyN sfrI kOm rsmI qOr `qy
sONdI hovygI pr mn krky jfgdI hY, mn krky sucyq, sfvDfn aqy iekfgr
icq hY. Drm XuwD dy ÈurU hox qoN lY ky afpxI Èhfdq qwk dsmyÈ ipqf df
ieh nfdI puwqr afpxy ieiqhfsk qy lfsfnI kfrnfimaF rfhIN Éflsf pMQ
ivc KuÈI aqy anMd dy hMJU vhfAuNdf irhf aqy afpxI Èhfdq ipwCoN ieho
hMJU drd aqy ivCoVy dI iek Xfd bx ky rih gey. ijhVy ivdvfn
buwDI-mMzl dI kYd ivcoN inkl ky suwcy vlvilaF dy dyÈ ivc vwsdy hn,
AuhnF dy cyiqaF ivc sMq jrnYl isMG ijAuN dy iqAuN kfiem hn aqy ajy
vI AuhnF dIaF nINdrF Auqy BfrU rihMdy hn.
Èfn-ey-Éudf
sI sMq jnrYl isMG
AuhnF hI
idnF dIaF gwlF hn jdoN iek aÉbfr ny ies inrml buwD, AuWjl dIdfr,
mhFblI XoDy dI ÈÉsIaq df iËkr kridaF pihly pMny `qy ieh surKI idwqI,
‘hm qumhyN Éudf nhIN kihqy, mgr Èfn-ey-Éudf qum ho.` ieh sqrF
swcmuwc iek kOm dy idl dI afvfË sn aqy idlF ƒ hI qF luwtx afieaf sI
gurU df ieh aiq ipafrf, aiq inafrf, isMG srdfr. iek hor gwl AuhnF hI
idnF dI hY jo swjrI svyr vFg ajy vI sfzI Xfd ivc Èfml hY. iek ivdyÈI
pwqrkfr ƒ jdoN ieh puwiCaf igaf ik sMq jrnYl isMG aqy sMq hrcMd isMG
lONgovfl ivc buinafdI qOr `qy kI Ìrk hY qF Aus afËfd iÉaflF dy
pwqrkfr ny idmfg AuWqy ibnF koeI boJ pfieaf Éud hI svfl kIqf-Prk?
Prk puwCdy ho? qy iPr afp hI jvfb idwqf-sMq lONgovfl cIËF aqy GtnfvF
ƒ ‘jfxdy` hn jd ik sMq jrnYl isMG ‘mihsUs` krdy hn. sihj suBfa kIqI
ies itwpxI aMdr Aus dOr dI DVkdI iËMdgI df iek zUMGf rfË luikaf ipaf
hY. ieh itwpxI ieiqhfs dy swc dI iek mukMml gvfhI sI. jdoN ieh
dfsqfn qur hI peI hY qF jIa kr afieaf hY ik ‘jfnx` aqy ‘mihsUs` krn
dy arQF ƒ hor spwÈt aqy srl kIqf jfvy aqy iehnF ÈbdF dI gihrfeI ivc
vI Auqfiraf jfvy. asIN roË hI rfjnIqk idRÈ `qy afpxy rihbrF ƒ dyKdy
hF. Blf ieh rihbr iswKF nfl sbMDq muwidaF bfry kI nhIN jfxdy? sB kuJ
jfxdy hn. pr iPr Kflsf jI gwl iksy qx-pwqx ikAuN nhIN lwgdI? asIN
sfrf idn kohlU dy bYl vFgUM cwl ky Èfm ƒ vfr-vfr AuQy hI ikAuN afx
KloNdy hF? sfP Ëfhr hY ik iehnF rihbrF ivc ‘mihsUs` krn dI qfkq Éqm
ho geI hY. ieh sMq jrnYl isMG hI sn, ijnHF ny ‘mihsUs` krn vfly
BOiraF ƒ lwiBaf, jwQybMd kIqf aqy AuhnF ƒ AuhnF dI mhfn qfkq df
aihsfs krvfAuNidaF eyÈIaf dy iKwqy ivc mhF-ÈkqI hox df dfavf krn
vfilaF dy sfhmxy ilaf KVf kIqf.
ikvyN
iliKaf jfvy sMq jrnYl isMG df jIvn
sMq jrnYl
isMG df jIvn ilKx vfly ivdvfn jykr qwQF dI ivafiKaf aqy AuhnF ipwCy
luwk zUMGy arQF ƒ qwQF dI rUh nfl joV ky krdy hn, jykr Auh qrk ƒ
ivvyk jËibaF dy hfxI bxf ky cwldy hn aqy smyN qy sQfn ivc rihMdy
hoey smyN aqy sQfn qoN Aupr AuWTx df hONslf krdy hn qF Auh inÈcy hI
sMq jrnYfl isMG dI rUh dy krIb cly jfxgy. sMq jrnYl isMG dI ÈKsIaq
dy Dur aMdr iek zUMGI Jfq ikvyN pfeI jfvy aqy Aus aMdroN lukIaF ‘asl
jrnYl isMG` dIaF prqF ƒ ikvyN rOÈn kIqf jfvy, ieh afpxy afp ivc iek
suqMqr aqy idlcsp mËmUn hY aqy swc qF ieh hY ik ies dI loV vI awj sB
qoN vwD hY. pr asIN ieQy isrP AuhnF dy jIvn dy kuJ aihm pwKF ƒ hI
rOÈn krFgy. sfzI qmMnf hY ik sMqF dI Èhfdq ipwCoN nOjvfnF aqy
ividafrQIaF dI pYdf hoeI nvIN pIVHI afpxy ies nfiek ƒ nvyN nËrIey
qoN vyKy, nf ik Aus nËrIey qoN jo eIrKf, nÌrq aqy ÈrIkybfjI nfl
rMigaf hoieaf hY aqy ijs ivc Èfml hY smyN dy hfkmF dI hryk vMngI.
ies ivc Auh isafsqdfn vI Èfml hn, jo sfzy aMdr ‘sfzy afpxy` bx ky
vwsdy rhy hn, vws vI rhy hn, pr sihjy-sihjy sfƒ hI hVwp krdy jf rhy
hn. ies nËrIey ivc buwDIjIvIaF dIaF vMn-suvMnIaF iksmF dI vI Èfml hn,
ijnHF ƒ sMq jrnYl isMG jI Éflsf dy vrqfry qoN iek acyq BYa hr smyN
lwgf rihMdf hY. ies qoN ielfvf aÉbfrF, tI[vI[ cYnl, mYgËIn aqy pRcfr
dy hor sfry sfDn sMq jrnYl isMG jI ƒ Élnfiek iswD krn leI hr smyN
iqafr-br-iqafr rihMdy hn. swc qF ieh hY ik AuhnF dI Èhfdq qoN ipwCoN
do dhfky bIq jfx mgroN vI iek aijhf mfhOl bxn nhIN idwqf jf irhf,
ijQy cfr-cuPyry psrI DuMd ivcoN inkl ky sMq jrnYl isMG dy dIdfr kIqy
jf skx. iesy leI siBafcfrF dy AuqrfvF-cVHfvF ƒ brIkI nfl vyKx vfly
mhfn ieiqhfskfr afrnlz jy[tfienbI df jIvn ilKx vfly ivlIam
aYWc[mYknl ny mhfn lokF df jIvn ilKx vfly ilKfrIaF ƒ slfh idwqI sI
ik iek blvfn aqy sijMd klpnf nfl hI qusIN Aus mnuwK dI rUh qwk phuMc
skdy ho, ijs df qusIN jIvn ilKx jf rhy ho.
Éflsf
pMQ dI gUVHI CF sI Aus AuWqy
sMq jrnYl
isMG jI Éflsf bfry iek hor hkIkq ƒ nËr-aMdfË nhIN kIqf jfxf cfhIdf.
buinafdI qOr `qy Auh sMq hn, iek aijhy sMq ijnHF AuWqy ds gurU
sfihbfn, sRI gurU gRMQ sfihb jI aqy Éflsf pMQ dy ipafr dI gUVHI
sMGxI CF sI. ies leI iswK kOm dy ieh iqMny swc Èbd-gurU dy sUKm rUp
ivc sMq jrnYl isMG jI leI hr smyN Et-afsrf hn. dUjy ÈbdF ivc isafsq
df Auho rUp AuhnF ny AuBfiraf, AuGfiVaf qy inKfiraf, jo gurU sfihbfn
aqy AuhnF qoN ipwCoN Éflsf pMQ ny ieiqhfs dy vwKry-vwKry pVfvF ivc
Auqfiraf sI. ies leI sMq jrnYl isMG jI dI isafsq dy sMklp akflI
isafsq jF rsmI aqy clMq isafsq nfloN buinafdI rUp ivc iblkul vwKry
sn aqy keI hflqF ivc Ault vI. ies sMbMD ivc sMq jrnYl isMG jI dy
ivafiKafn aqy mulfkfqF ƒ bhuq hI brIkI aqy gMBIrqf nfl vyKx dI loV
pvygI. Drm aqy isafsq df AuWcf-suwcf sumyl, jo AuhnF ny ieiqhfs ivc
Auqfiraf qy inKfiraf, Gwto-Gwt vIhvIN sdI ivc Aus dI imsfl nhIN iml
skdI. ies idÈf ivc ivdvfnF aMdr ivvyk ivcfrF df adfn-pRdfn krn leI
iek sfrQk aqy suKfvF mfhOl isrjx dI awj bhuq loV hY.
inrflf
qy inafrf bcpn
sMq jrnYl
isMG df bcpn hornF lokF nfloN vwKrf vI hY, ivÈyÈ vI hY aqy inrflf vI
hY. bhuq Gwt ivdvfnF ny ies XoDy dy bcpn vwl iek zUMGI, bhupwKI aqy
Koj BrpUr Jfq mfrn df Xqn kIqf hY. swc qf ieh hY ik bhuq lok sMq
jrnYl isMG jI ƒ ievyN jfxdy hn, ijvyN AuhnF ny Drm XuwD morcy dy sÌr
dOrfn AuhnF ƒ ivcridaF vyiKaf. pr Èfied iksy ny vI ieh jfnx dI Kycl
nhIN kIqI ik ies iensfn ivc ierfdy dI idRVHqf, pyc-dr-pyc tyZy-myZy
rfhF AuWqy inrBAu aqy inrvYr ho ky cwlx dy ÈOk, smrwQf aqy hONsly
afÉr afey ikQoN? afid qoN aMq qwk inB jfx vfly ies rwqVy coly vfly
guriswK dIaF jVHF ikwQy sn ik ies bRihmMz df kMq vI Aus df hmsÌr bx
igaf sI. ipafry Éflsf jI, ieh sI sMq jrnYl isMG df bcpn, jo rozy
ipMz dIaF glIaF ivc bIiqaf. mogy dy nËdIk ies ipMz qoN QoVHI dUrI `qy
hI do ieiqhfsk ngr hn-dInf kFgV aqy mukqsr. dInf kFgV ivc dsm ipqf
ny aOrMgËyb ƒ ËPrnfmf iliKaf sI aqy mukqsr ivc bydfvf dy afey 40
isMGF ny Èhfdq df jfm pIqf sI. ieMJ iehnF pivwqr QfvF nfl juVIaF
ieiqhfsk XfdF sMqF dy mn-mMdr ivc bcpn qoN hI AuWkrIaF geIaF sn.
duinafvI
ielm ƒ alivdf
mflvy dy
ies ipMz dy pRfiemrI skUl df irkfrz sfƒ dwsdf hY ik sMq jrnYl isMG
jI df jnm 2 jUn 1947 ƒ ipMz rozy ivc hoieaf. dfÉlf rijstr ivc AuhnF
df dfÉlf nMbr 1286 dwisaf igaf hY. ieh gwl pUrI qrHF spwÈt nhIN hoeI
ik AuhnF ny pRfiemrI pfs kIqI sI jF nhIN. pr ieh gwl icwty idn vFg
rOÈn hY ik Auh AudoN qwk iËMdgI dy BFzy-mINzy skUl ivcoN ieMnf kuJ
pVH gey sn aqy Aus mMiËl vwl qyËI nfl vD rhy sn, ijQy duinafvI ielm
afpxI aihmIaq gvf bihMdy hn. iksy Èfier ny ieh lÌË Èfied sMq jrnYl
isMG leI hI ilKy hn-
hm ny Xy
jfnf Qf ik ielm sy kuC jfnyNgy,
jfnf qo
Xy jfnf ik nf jfnf kuC BI.
Auh afm lokF ivc rihMdy hoey vI hux lokF qoN vwKry ho rhy sn jF
ieAuN kih lvo ik Auh Éflsf pMQ nfl qwq rUp ivc juVn leI kuJ icr
vfsqy lokF qoN alwg ho gey.
ismrn
df iKiVaf bfg
bcpn qy
jvfnI dy sÌr dOrfn AuhnF dI iËMdgI ivc vfprIaF iqMn vwzIaF GtnfvF ny
AuhnF ƒ ijsm qoN rUh qwk bdl ky rwK idwqf. mOty qOr `qy asIN iehnF
GtnfvF ƒ ieh isrlyK dy skdy hF-
1[ ismrn
df iKiVaf bfg
2[ KyqI
dy ikwqy nfl gurbfxI dy ÈbdF dI guMjfr
3[ dmdmI
tksfl ivc dfÉlf
ieh iqMny
cmqkfr 16-17 sfl dI Aumr qwk hI vfpr gey. CotI Aumr ivc hI AuhnF ny
aMimRq Cwk ilaf sI. pr krfr aMimRq dy srovr ivc cuwBI lfAux qoN
pihlF hI pf ky rwKdy sn. dsmyÈ ipqf dI ies kImqI sOgfq ƒ Auh sFB-sFB
ky rwKdy sn aqy iek pl leI vI Auh gurU goibMd isMG dy ies qohÌy qoN
judf nhIN sn huMdy. kMGy do rwKdy sn. jykr iek Buwly-cuwky izwg pvy
qF dUjf KIsy ivc huMdf sI. sfdf Kfxf, sfdf pihnxf aqy sfdf jIvn
AuhnF ƒ cMgf lwgdf sI. ies ivc gurbfxI dI KuÈbo rl jfx nfl sfrf kuJ
rUhfnI sfdgI ivc plt igaf sI. Èfied ies hkIkq df pihlf Byq AuhnF dy
vwzy vIr s[vIr isMG ƒ hfsl hoieaf. sMqF qoN igafrF sfl vwzy krIb
swqr sflF ƒ puwjy s[vIr isMG jI jdoN afpxy inwky Brf dIaF XfdF
sFJIaF krdy hn qF smuwcf mfhOl kuJ plF leI AudfsIaF nfl Br jFdf hY.
ieh iek aijhf dOr sI jdoN ipMz ivc hfx dy muMizaF nfl AuhnF dI koeI
Éfs sFJ nhIN sI. AuhnF dI avsQf kuJ ies qrHF dI sI-
sfc nfmu myry mnu lfgf..
logn isAu
myrf TfTf bfgf..
Auh hwsdy
Kyzdy ËrUr sn pr BIV ivwc rih ky vI iewkly hI huMdy sn, ijvyN koeI
vwzy kMm AuhnF dI AuzIk kr rhy hox. AuNJ iksy vwzy kMm dI knsoa
AuhnF ƒ vI kdy kdy huMdI sI. pr sMq igafnI gurbcn isMG jI Éflsf aqy
sMq igafnI krqfr isMG jI dI idwb-idRÈtI ƒ afAux vfly kwlH df agfAUN
hI anumfn sI.
bcpn
qy jvfnI dy sPr dI iek pRmfixk gvfhI
sMq jrnYl
isMG jI dy vwzy Brf s[vIr isMG jI dy mUMho Aucry Èbd sfƒ swc dy
vDyry nËdIk pRqIq huMdy hn. AuhnF dy kihx anusfr ‘ikqfb bVI CyqI Xfd
kr lYNdy hn[[[inzr rihMdy sn, nf hI zrfAuNdy sn[[[[pr bhuqf smF
gMBIr hI rihMdy sn[[[[cmkIly qy qVk-bVk vfly kwpVy pfAuNdy mYN kdy
nhIN vyKy[[[[srIr dI bhuq sMBfl krdy sn[[[Kurfk bhuq pcf lYNdy sn[[[[[awDf
iklo iGAu qy guV bYTy-bYTy hI Kf jFdy sn[[[[zOilaF ivc cUMzHI BrnI
muÈikl sI[[[[[bfxI nfl EVkF df ipafr sI[[[[idn cVHdy ƒ pMj bfxIaF df
pfT ho cuwkf huMdf sI[[[[iPr jpujI sfihb dy pfTF df islislf afrMB ho
jFdf sI[[[[keI keI idn roËfnf 25 pfT jpujI sfihb dy kr lYNdy sn[[[[[mYN
ZfeI sfl qwk ieh islislf Éud vyKdf irhf hf qy ieh sB kuJ 16-17 sflF
dI Aumr qoN pihlF-pihlF hI ho igaf sI[[[.`
‘tksfl
ivc jfx qoN pihlF hI pMj gRMQI AuhnF ƒ ËubfnI Xfd sI[[[hr mhIny iek
sihj pfT df Bog pfAuNdy[[[[awDI-awDI rfq AuWTdy[[[keI keI GMty
cONkVf mfr ky vfihgurU dI Xfd ivc Bjn krdy rihMdy[[[[KyqI dy kMm ivc
kdy ipwCy nhIN sn rihMdy[[[iek hwQ hl dy muMny AuWqy, dUjy hwQ ivc
prfxI aqy muwK qoN kdy jpujI, kdy suKmnI aqy kdy ÈbdF df jfp lgfqfr
jfrI rihMdf[[[[AuNJ tksfl ivc jfx qoN ipwCoN sMq gurbcn isMG jI
hfVI-sfAuxI aqy Ìsl dI ktfeI qy ibjfeI vyly sMqF ƒ ipMz Byj idaf
krdy sn[[[[iekwly hI awDf ikwlf nrmf khI nfl guwz lYNdy[[[[ikwlf kxk
df vwZ ky aOh mfrdy[[[[keI vfr Kyq ivc hI roVF vflI DrqI AuWqy
cONkVI mfr ky sfrI-sfrI rfq vfihgurU dI Xfd ivc lMGf idMdy[[[[pr
bhuqf gupq rihMdy[[[[qy Gwt hI iksy nfl boldy.[[[[mYN jo kuJ kih
irhf hF ieh koeI bnfvtI gwl nhIN kr irhf, ieh sB kuJ mYN awKIN
vyiKaF hY.` 19 sfl dI Aumr ivc AuhnF df afnMd kfrj bIbI pRIqm kOr
spuwqrI s[suwcf isMG iblfspur vfsI nfl hoieaf. 1971 ivc pihly puwqr
s[eIÈr isMG df aqy 1975 ivc dUjy puwqr s[ieMdrjIq isMG df jnm hoieaf.
ipMz ivc bolIaF, klIaF qy gIqF dI hyk lfAux vfly awlVH nOjvfn vI (sMq)
jrnYl isMG ƒ dUroN hI afAuNidaF vyK ky afpxy sfQIaF ƒ ieMJ kihMdy,
Xfr cuwp kro, jrnYl isMG afAuNdf jy, kI afKygf.
iswK
ieiqhfs df sunihrI kFz
qy iPr
iek idn Auh kuJ vfpr igaf, ijs ny iswK ieiqhfs df iek suinhrI kFz
bxnf sI. sMq igafnI gurbcn isMG jI Éflsf dy crn ipMz rozy ivc pey.
AuNJ sMgqF dI jfxkfrI leI ieQy ieh dwsxf ËrUrI hY ik ieh mhfn qpswvI
aqy dmdmI tksfl dy Aus smyN dy muwKI ipMz rozy ivc hr Pwgx dy mhIny
afAuNdy aqy pUrf mhInf kQf-kIrqn df pRvfh cwldf. ieh pRvfh 20 sfl
cwldf irhf. sMq igafnI gurbcn isMG jI dI bfpU joigMdr isMG nfl Aus
smyN jo gwlbfq hoeI, Auh vI iesy hI ipMz ivc Pwgx dy mhIny dy smfgm
dOrfn hoeI, jo ies qrHF dwsI jFdI hY-
‘‘ikMny BJMgI hn BfeI joigMdr isMaF?``
‘‘jI, sMq.``
‘‘Pyr iek
sfƒ dy idE.``
kuJ icr
leI mfhOl ivc ÉfmoÈI Cf geI pr CyqI hI bfpU joigMdr isMG hurF ies
cuwp ƒ qoVidaF ikhf ik ijhVf mrËI lY lE. Aus smyN (sMq) jrnYl isMG
smyq bfpU joigMdr isMG jI dy iqMn puwqr sMq gurbcn isMG dy sfhmxy
KVy sn. AuhnF ny iek BrvIN dy zUMGI sd-jfgq ingfh iqMnF `qy suwtI `qy
iPr ieh ingfh ikMnf icr jrnYl isMG `qy hI itkI rhI, jo bfpU joigMdr
isMG dy sB qoN Coty puwqr sn. bws, idwb-idRÈtI, ny cox kr leI sI qy
ieMJ iswK ieiqhfs df iek anmol hIrf ‘sMq`, ‘jrnYl` aqy ‘isMG` dy
guxF ivc pRbIn hox leI aqy iswK isDFq, iswK ieiqhfs aqy sRI gurU
gRMQ sfihb jI mhfrfj dy swc dIaF guwJIaF rmËF df Byq pfAux leI hux
ipMz iBMzrF, iËlHf iProËpur vwl ho quiraf, jo Aus smyN dmdmI tksfl
df muK asQfn sI.
dmdmI
tksfl ivclf sÌr
sMq jrnYl
isMG jI 1964 ivc dmdmI tksfl ivc dfÉl hoey. pihlF sMq gurbcn isMG jI
aqy Pyr sMq krqfr isMG jI dI jQydfrI ivc pUry 12 sfl tksfl ivc rih
ky Dfrimk ividaf dIaF brIkIaF ƒ smiJaf aqy afpxy mn ivc vsfieaf sI.
sRI gurU gRMQ sfihb dy pfTI qF Auh pihlF hI sn.? 1977 ivc sMq krqfr
isMG jI qoN ipwCoN Auh tksfl dy jQydfr bx gey. AuhnF dI dsqfrbMdI
smyN hoey smfgm ivc pMQ dIaF nfmvr hsqIaF Èfml sn. dmdmI tksfl ivc
rih ky AuWc kotI dy pRcfrk bxy aqy iPr idlF ƒ DUh pfAux vfly bulfry
vI bx gey, ijnHF dy bolF ivcoN gurbfxI aqy purfqn ieiqhfs dI qfËgI
zuwlH-zuwlH pYNdI sI. nfl hI purfxy ieiqhfs dI rOÈnI ivc hI hux iek
nvF ieiqhfs isrijaf jf irhf sI aqy ieh Auh smF sI jdoN sihj-suBfa hI
smuwcI kOm ny AuhnF ƒ ies ieiqhfs dI agvfeI sONp idwqI sI. ies
ieiqhfs ivc vfpr rhIaF GtnfvF dy zUMGy qy gihr-gMBIr arQF dI nf
akflI isafsq ƒ smJ sI aqy nf hI bhu-igxqI nfl juVy isafsqdfnF aqy
ivdvfnF ƒ. ieh smJ awj vI nhIN hY.
drasl sMq
jI dy jIvn ƒ muwK qOr `qy do BfgF ivc vMizaf jf skdf hY. iek Bfg Drm
XuwD morcy qoN pihlF df aqy dUjf Bfg Drm XuwD morcy qoN afrMB huMdf
hY jo 6 jUn 1984 ƒ sRI akfl qKq sfihb `qy hoeI AuhnF dI Èhfdq nfl
smfpq huMdf hY. ivdvfnF ny dUjy Bfg `qy anykF itwpxIaF kIqIaF hn.
kuJ ikqfbF vI sfhmxy afeIaF hn, pr pihly aqy aiq aihm Bfg ƒ lgBg
nËraMdfË hI kIqf hY aqy jF iPr Aus Bfg dI aihmIaq ƒ smJx dI koiÈs hI
nhIN kIqI geI. swcI gwl qF ieh hY ik sMq jrnYl isMG jI dy jIvn df
pihlf Bfg kyvl AuhnF ivdvfnF dI pkV ivc hI af skdf hY, ijhVy
nfm-bfxI aqy ismrn dIaF brkqF ƒ ieiqhfs bxfAux, GVn qy sfjx ivc
pRmuwK QF idMdy hn. pr duwK nfl kihxf pYNdf hY ik awj dy akfdimk
mfhOl ivc iehnF cIjF ƒ aihm QF nhIN idwqI jf rhI. dUjy Bfg dI pwkI
nINh pihly Bfg `qy hI AusrdI hY. AuNJ asIN AuhnF dI jIvn Xfqrf dy
iqMn ihwsy vI kr skdy hF, ijs ivc tksfl aMdr lMGy 12 sfl iek vwKry
isrlyK hyT idwqy jf skdy hn
ismrn,
suwcI ikrq aqy dmdmI tksfl
ismrn,
suwcI ikrq aqy dmdmI tksfl dy anUTy sMgm ny sMq jrnYl isMG jI dI
ÈKsIaq ƒ mukMml KyVy ivc lY aFdf. AuhnF dy ismrn ivc gurU dI mukMml
Xfd Èfml sI. ies ivc ÉuÈk duhrfAu df nfmo-inÈfn nhIN sI. AuhnF dI
ardfs df hr bol gurU ƒ hfËr-nfËr smJ ky, mihsUs kr ky boilaf huMdf
sI. gurU hY, gurU sI, gurU hovygf, gurU jfgdf hY, gurU suxygf dy
XkIn ƒ Auh isKr `qy lY gey sI. AuhnF ny gurU ƒ kdy ipafr nfl, kdy
siqkfr nfl, kdy vYrfg nfl aqy kdy sMq jrnYl isMG dI iËMdgI dI hr
svyr iek nvyN ivgfs, nvyN KyVy, nvyN hulfry, nvyN AuqÈfh aqy nvyN
jËby nfl Èrmsfr ho jFdI sI. dmdmI tksfl ivc ÈmUlIaq ny qF sony `qy
suhfgy df kMm kIqf. ieQoN hfsl kIqI Dfrimk ividaf dy dr hux AuhnF ny
ieiqhfs vwl KuwlHdy vyKy. ieh Auh GVIaF sn jdoN AuhnF df drd pMQk
drd nfl zUMGIaF aqy ipafr BrIaF sFJF pfAux lwgf. ieAuN lwgdf hY,
ijvyN iswK ieiqhfs df purfqn ÈuwD srUp AuhnF dy aMdr jgmg-jgmg krn
lwgf aqy AuhnF ny Ausy ieiqhfs dI rOÈnI ivc vrqmfn dOr ƒ vyKxf aqy
prKxf ÈurU kIqf. AuhnF ƒ jfipaf ijvyN Éflsf pMQ dsmyÈ ipqf dy mfrg
qoN qyËI nfl lFBy hwtdf jf irhf hY. AuhnF ny afpixaF qy bygfinaF dI
hkIkq ƒ Dur aMdr qwk jfx ilaf aqy ies hflq nfl do-cfr hox leI AuhnF
dy mn ivc ivAuNqF aqy rxnIqIaF bxnIaF ÈurU ho geIaF. Éflsf pMQ AuWqy
afAux vflI Guwp hnyrI rfq AuhnF ƒ nyVy afAuNdI pRqIq ho rhI sI pr
nfl hI mMiËl vI rOÈn hox lwgI. mnuwKI jËibaF dIaF zUMGIaF vfdIaF ivc
lY jfx vfly Èfier iekbfl dIaF ieh sqrF AuhnF `qy pUrI qrHF ZuwkdIaF
sn-
imlygf
mMËly mksUd kf AusI ko surfg,
ik aMDyrI
Èb myN hY cIqy kI aFg ijs kf icrfg.
arQfq-mMiËl dy rfË kyvl AunHF ƒ hI pqf lwg skxgy, ijnHF dIaF awKF
ivwc ieho ijhI qyË cmk hovy jo kflI-bolI Guwp hnyrI rfq ivc Èyr dI
awK ivc hoieaf krdI hY. Éflsf jI, ieh gfQf gUVH apfrM hY aqy ivrly
jn hI ies ƒ smJ skdy hn. sMq jrnYl isMG jI `qy ieh bÉiÈs nfËl sI-
gfQf gUV
apfrM.. smJxM ibrlf jnfh..
(pMnf
1360)
qQY
ros jfigE
dmdmI
tksfl dy jwQydfr bxn ipwCoN sMq jrnYl isMG jI dI iËMdgI iek nvyN dOr
ivc dfÉl ho geI. ijs gwl ny AuhnF ƒ zuUMGIaF socF ivc pfieaf, Auh sI
iswK isDFq `qy ho rhy sUÉm, pRqwK aqy apRqwK hmly. AuhnF ƒ ieh spwÈt
ho igaf sI ik ieh hmly ivAuNqbwD hn aqy afAux vfilaF simaF ivc hflq
hor iBafnk ho skdI hY. ieh hmly Èbd-gurU `qy sn, sRI gurU gRMQ sfihb
`qy sn aqy Éflsf pMQ dy srUp `qy sn. ijhVf hmlf pRqwK rUp ivc sfhmxy
af irhf sI aqy ijs ivc kyNdrI hfkmF dI vI Èih sI aqy ijs df tfkrf
krn leI akflI lIzriÈp ƒ nf koeI icMqf sI, nf koeI ivAuNq aqy nf hI
gMBIrqf aqy suihrdqf, Auh sI nklI inrMkfrIaF df hmlf, jo dyhDfrI
gurU-zMm dy pKMz ƒ AudoN qwk isÉrF `qy lY gey sn. sMq jrnYl isMG jI
qoN pihlF sMq krqfr isMG jI vI bfkfiedf iehnF hmilaF df hr pwK qoN
sfhmxf kr rhy sn pr akflI lIzriÈp axmMny ZMg nfl jF mËbUrI vws hI
inrMkfrI ivroDI muihMm ivc ÈrIk sI. qFhIEN iek vwzf sfkf vfpr igaf.
isÌqI dy Gr aMimRqsr ivc hI 13 apRYl 1978 ƒ ivsfKI dy mOky
inrMkfrIaF vwloN kIqy gey iek kUV smfgm df ivroD pRgt krn leI
pur-amn ZMg nfl ros pRgt krn gey iswKF AuWqy nklI inrMkfrIaF ny
golIaF df mINh vrHfieaf, ijs ivc qyrF isMG ÈhId aqy keI ËKmI ho gey.
ies drdnfk sfky nfl iswK ieiqhfs asloN hI iek nvyN dOr ivc dfKl ho
igaf aqy sMq jrnYl isMG Éflsf pMQ dy rfjnIqk idRÈ `qy AuBr ky sfhmxy
af gey.
13 apRYl 1978 qoN lY ky 6 jUn 1984 qwk df dOr iek aijhf dOr hY, jo
qUÌfnI GtnfvF nfl Biraf ipaf hY. Éflsf pMQ hux sMGrÈ dy nvyN ids-hwdy
kfiem kr irhf sI aqy sMq jrnYl isMG ies sMGrÈ dy kyNdr-ibMdU bx rhy
sn. iswK mfniskqf df hr pihlU KMzq dOr ivcoN lMG ky iekfgr mfhOl ivc
dfKl ho irhf sI. iswK sMGrÈ dy hmfieqI, ivroDI, duÈmx, ÈrIk aqy
ieQoN qwk ÉfmoÈ qy sMBfvI duÈmx vI iswK mnF ivc irVky jf rhy sn. iek
mhF ieiqhfsk mMQn ho irhf sI, ijs df dfrÈink, rfjnIqk, mnoivigafnk,
swiBafcfrk aqy afriQk ivÈlyÈx krn leI ajy ivdvfnF ny gMBIrqf dy
mYdfn ivc Auqrnf hY. iswK jgq dy mno-ivigafnIaF, smfj ivigafnIaF,
rfjnIqk ivigafnIaF aqy arQcfry dy mfihrF leI ieh dOr iek vwzI cuxOqI
hY aqy hux smF af igaf hY ik ies dOr df ivÈlyÈx krky Éflsf pMQ leI
BivwK dy rfh AulIky jfx.
ieAuN lwgdf sI ijvyN iswK-mn ies nqIjy `qy puwj gey sn ik sB hIly
asPl hox dI sUrq ivc sRI gurU goibMd isMG jI dy mfrg ƒ nvIN rOÈnI
aqy nvyN muhfvry ivc pyÈ krn df smF af igaf hY. AuhnF dy ieh bol
Éflsf
pMQ dy mn
mMdr ivc gUMjF pf rhy hn-
cUM kfr aË hm hIlqy drguËÈq..
hlfl asq
burdn b ÈmÈIr dsq..
ÈsqrDfrI ÉflsfeI srUp dy iek vfr muV dIdfr hox lwgy. 19 julfeI 1982
vfly idn sMq jrnYl isMG vwloN ÈurU kIqf Drm uXuwD morcf akflI dl ny
vI afÉrkfr apxf ilaf sI aqy hr roË mMjI sfihb qoN sYNkiVaF dI igxqI
ivc isMG igRÌqfrIaF dyx lwgy. cVHdI klf vfly ies suinhrI dOr ivc
BfvyN AudfsIaF dIaF keI GVIaF vI afAuNdIaF sn pr pqf hI nhIN sI
lwgdf ik ieh AudfsIaF nvyN AuqÈfh qy nvIN pRyrnf dy sunyhy lY ky
kdoN AuWz jFdIaF hn.
nOjvfnF
nfl ipafr BrIaF sFJF
anyk
AuqrfvF cVHfvF ivc bIqy Drm XuwD dy 6 virHaF df hryk idn GtnfvF nfl
Biraf huMdf sI. iehnF sBnF df vyrvy sihq aqy itwpxIaF smyq jy iËkr
krn lwgIey qF ieh GtnfvF iek vwzI pusqk df rUp aÉiqafr kr lYxgIaF.
ieQy qF AuhnF GtnfvF df hvflf hI dyxf hY pr muwK mnorQ ieh hY ik
iehnF GtnfvF dy pRsMg ivc sMq jrnYl isMG jI dy rol, AuhnF dI inwGI
ÈKsIaq dy iBMn-iBMn pihlU, iswK msilaF pRqI AuhnF dI phuMc, idl ƒ
CUh lYx vflIaF AuhnF dIaF qkrIrF, pwqrkfrF nfl kIqIaF AuhnF dIaF
mulfkfqF ivc KuwlHIaF gwlF, nOjvfnF aqy ividafrQIaF pRqI AuhnF dy
ipafr Bry joÈIly sMdyÈ, akflI klcr pRqI AuhnF dI smJ qy nËrIaf, smyN
dI hkUmq nfl AuhnF dI iswDm-iswDI twkr dy ÉflsfeI rMgF dy inrml
pRkfÈ df iËkr kIqf jfvy qF jo asIN vyK skIey ik QoVHy ijhy smyN
dOrfn hI Auh ikvyN dunIaF dIaF hkUmqF, isafsqdfnF aqy Dfrimk hlikaF
ivc crcf df kyNdr bx gey.
ieh TIk
hY ik BfvyN Drm XuwD morcy dy izktytr sMq hrcMd isMG lONgovfl sn pr
morcy dI ijMd-jfn sMq jrnYl isMG hI sn. dunIaF Br dy pwqrkfr smuMdrI
hfl ivc bYTy sMq lONgovfl nfl rsmI mulfkfq krn ipwCoN Jtpt gurU nfnk
invfs dIaF pOVIaF cVH jFdy ijs dI AuprlI Cwq AuWqy afpxy coxvyN qy
BrosyXog isMGF dI sMgq ivc iek mMjy AuWqy bYTf ieh axKIlf jrnYl jdoN
PYzryÈn dy kfrkuMnF ƒ loVoN vwD qwqy ibafn dyx qoN iJVkdf qy guwsy
ho irhf huMdf aqy iksy vwzy kfrnfmy leI AuhnF ƒ kdy ÈfbfÈ vI dy irhf
huMdf, kdy tksfl dy afpxy hI isMGF nfl isr joV ky iksy zUMGy
ivcfr-vtFdry ivc zuwb ky AuhnF dIaF slfhF qy suJfvF ƒ bVy gOr nfl
sux irhf huMdf, kdy morcy ivc igRPqfrI leI jfx vfly gwBrU pr piqq ho
cuwky nOjvfnF koloN dsm ipqf dy sfbq sUrq isMG bxn dy vfiedY lY irhf
huMdf, kdy isafsqdfnF dy dogly Dn-aqy morcy ƒ gupq ZMg nfl PylH krn
ivc lwgy mOkf-pRsq lokF dy pVCy AuDyV irhf huMdf, kdy iswK
buwDIjIvIaF ƒ Èfsqr dy nfl Èsqr ƒ iqlFjlI dyx dy Éqrnfk iswitaF qoN
agfAUN jfxU krvf irhf huMdf, kdy sMqF mhFpurKF dIaF rUhfnI mihÌlF
ivc agMmI igafn dIaF rmËF KolH irhf huMdf, kdy iksy isMG AuWqy puils
qÈwdd kfrn ÈhId ho jfx dI Ébr AuWqy Jt pl leI AudfsI ivc zuwb jFdf
aqy iPr CyqI hI cVHdI klf dy rMgF ivc Kyzx lwg jFdf, kdy kdy dUr
durfzIaF QfvF qoN afAux vfly guriswK BrfvF ƒ awglvfVI ho ky Df ky
imldf, AuhnF nfl iewkly-iewkly kuJ ieho ijhIaF gwlF sFJIaf krdf jo
kyvl Aus bMdy ƒ pqf huMdf sI qy jF iPr sMq jrnYl isMG jI ƒ. ieMJ Byq
gupq rwKx dI klf ivc aqy ieho ijhI pRxflI isrjx ivc aqy Aus ƒ sPl
bxfAux ivc sMq jrnYl isMG jI dI pRfpqI dI ijMnI vI ÈlfGf kIqI jfvy,
AunI hI QoVHI hY. sMq jrnYl isMG ies kdr Éflsf pMQ ƒ smripq ho cuwky
sn ik AuhnF dI pqnI bIbI pRIqm kOr df kihxf hY ik mOrcy dorfn sMq jI
ƒ imlx leI Auh kdy BfeI amrIk isMG jI ƒ bynqI krdI aqy kdy bfbf
Tfhrf isMG jI ƒ. keI vfr mulfkfq leI do idn qwk dI AuzIk vI krnI
pYNdI. Éflsf jI, afpxy pirvfr ƒ Éflsf pirvfr df ihwsf smJxf hI nhIN
sgoN Aus isDFq ƒ amlI rUp ivc lfgU krnf ikMinaF ku dy ihwsy afAuNdf
hY? sMq jrnYl isMG jI ny afpxy pirvfr ƒ EnI hI aihmIaq idwqI ijMnI
dy Auh duinafvI PrËF muqfbk hwkdfr sn. AuhnF dy Gr dI pRfeIvyt qoN
pRfeIvyt gwl aqy smwisaf pMj isMGF dI hËUrI ivc hoieaf krdI sI. awj
jdoN ik puwqrF DIaF ƒ hr njfieË jfieË ZMg nfl Aucy ruqibaF AuWqy
phuMcfAux leI mnuwK Blf kI kuJ nhIN krdf? pr DMn hY Auh drvyÈ ijs ny
morcy dOrfn iekwTI lwKF kroVF dI mfieaf ivcoN iek pfeI vI kdy pirvfr
qwk nf phuMcfeI. ipMz rozy ivc kuJ sfl pihlF Auho do kwcy awD pwky
koTy vyKy jf skdy sn ijs ivc sfzf ieh isMG srdfr irhf krdf sI. jy
sfzI kOm ƒ awDI drjn vI ieho ijhy sMq ispfhI iml jfx qF kOm dI qkdIr
bdlx ivc dyr nhIN lwgygI.
iswKF
ivruwD Ëihr Auglx vflI iek aÉbfr dy sMpfdk lflf jgq nfrfiex dy kql
kys ivc vI jdoN sMq jrnYl isMG jI ƒ igRPqfr kIqf igaf qF mihqf ivKy
AuhnF dI igRPqfrI smyN lwKF lokF df iekwT ieh drsfAuNdf sI ik Élkq
AuhnF ƒ ikMnf ipafr krdI sI. iswK stUzYNts ÌYzryÈn df iswkf jy Aus
smyN cmkx lwgf aqy puwC pRqIq sqHf dy gilafiraF qwk phuMc geI sI qF
Auh vI sMq jrnYl isMG jI krky sI. AuhnF dI igRÌqfrI ivruwD ros pRgt
krn leI do vfr isMGF ny jhfË agvf kIqy. morcy ivc lwKF qoN Aupr
isMGF ny igRÌqfrIaF idwqIaF. nvMbr 1982 ivc eyÈIan KyzF ivc iswKF ƒ
jfx qoN rokx leI hirafxf puils ny QF QF nfky lfey aqy nfmvr hsqIaF ƒ
ies mOky ËlIl kIqf igaf, ijnHF ivc iswK jwj, sfbkf POjI aPsr aqy hor
AuWGy ivakqI Èfml sn. jdoN sMq jrnYl isMG ƒ mihsUs hoieaf ik BfrqI
POË iksy smyN vI iswKF dy ies pivwqr sQfn ivc dfKl ho skdI hY qF
bMglf dyÈ bxfAux ivc aqy BfrqI POËF ƒ ijwq idvfAux ivc muwK BUimkf
inBfAux vflf Èbyg isMG vrgf jrnYl vI sMqF df sYink slfhkfr bx igaf.
sMqF ƒ mfrn dIaF sfijÈF vI keI vfr GVIaF geIaF pr gurU ikrpf sdkf sB
nfkfm rhIaF.
sMq jrnYl
isMG jI dy lflf jgq nfrfiex kql kys ivc hoeI puwC-igwC dOrfn ijvyN
svflF dy jvfb idwqy, Aus qoN pqf lwgdf hY ik scfeI ƒ qrk dy nfl pyÈ
krn ivc gurU nfnk sfihb dy Gr ivcoN AuhnF ƒ ivvyk buwD dy ikMny vwzy
KËfny imly hoey hn. gurbfxI AuWqy Ausry ies qrHF dy qrk bfry qF sMqF
ƒ nmo hI kIqf jf skdf hY. KuÌIaf eyjMsIaF vwloN puwCy kuJ svfl qy
AuhnF dy sMqF vwloN jvfb hfËr hn-
svfl-inrMkfrI kys ivc quhfzy jQy dy ikhVy ikhVy mYNbrF dy vfrMt hn?
sMq
jI-vfrMt jfrI krn vfilaF ƒ pqf hAU.
svfl-quhfzy mwq df kI imÈn hY?
sMq
jI-myrf inwjI koeI mwq nhIN hY. gurU goibMd isMg jI dy imÈn ƒ isMGF
ivc PYlfAuxf, isMGF ƒ aMimRq CkfAuxf, sRI gurU gRMQ sfihb jI dy lV
lfAuxf, sfry niÈaF ieQoN qwk ik cfh afid df vI iqafg krvfAuxf.
svfl-aMimRqsr ikAuN gey.
sMq jI-ieÈnfn krn igaf sI.
svfl-mihqf ikhVy rfh puwjy?
sMq jI-ijsy rsqy gurU goibMd isMG jI lY gey.
svfl-quhfzy pYrokfr ikMny hn?
sMq jI-myrf koeI pYrokfr nhIN, sRI gurU gRMQ sfihb jI dy pYrokfr hn.
svfl-quhfzy kol hiQafr hn? kfrbfeInF hn?
sMq jI-hF,
pr myry nF koeI nhIN
svfl-ikMnIaF kfrbfeInF hn?
sMq
jI-ijMnIaF dy qusIN lfeIsYNs bxfey hn, sfrIaF sfzIaF hn, asIN ijs
qoN mMg leIey, koeI nFh nhIN krdf.
svfl-quhfzy ipMz dy ikMny bMdy pwky qOr `qy jwQy nfl hn?
sMq
jI-pwky qOr `qy koeI vI nhIN.
svfl-pRcfr dy sMbMD ivc pMjfb ivc ikQy ikQy jFdy ho?
sMq
jI-hryk ipMz ivc ijQy sMgqF bulf lYx, jFdf hF.
svfl-Érc
pfxI kOx krdf hY?
sMq
jI-gurU kI sMgq.
svfl-qusIN aÉbfrF ivc afpxy ivcfr iks qrHF CpfAuNdy ho?
sMq
jI-myry vwloN styj AuWqy pRcfr krn smyN aÉbfrF vfly not kr lYNdy
hoxgy.
qy iPr
EVk ƒ Auh idn af igaf, ijnHF bfry sMq jrnYl isMG Éud vI smyN smyN
BivwKbfxI kiraf krdy sn. afp dI jMJ vwloN 3 jUn 1984 ƒ pivwqr
hrimMdr sfihb AuWqy Dfvf bol idwqf. pMj sdIaF qoN AuWpr df smF
hoieaf jdoN pfp dI jMJ kfbl qoN cwl ky afeI sI. pr pfp dI ieh jMJ
idwlI qoN cwl ky afeI sI. cmkOr dI gVHI dI jMg ipwCoN sMsfr dI ieh
dUjI byjoV jMg sI, ijQy iek psy sn 100 dy krIb isrlwQ isMG qy dUjy
pfsy lwK qoN AuWpr ÌOj. ijnHF kol tYNk sn, qopF sn, mÈIngMnF sn aqy
nf muwkx vflI ÌOjI sfËo-sfmfn dI splfeI df iek nf tuwtx vflf aqy nf
muwkx vflf islislf. bulMd hONsilaF qy AuWcy ieÉlfk ivc rihMdy isMG
sUrimaF ny CyvyN pfqÈfh sRI gurU hirgoibMd sfihb dy qÉq df Et afsrf
lY ky sMq jrnYl isMG dI agvfeI ivc BfrqI ÌOjIaF ƒ ijvyN nwk QfxIN
cxy cbfey, Aus df swc Éud ÌOjI jrnYlF dy isr cVH ky boldf hY. jnrl
ky[aYWs[brfV mukfblf kr rhy isMGF pRqI isr qoN lY ky pYrF qk nÌrq dy
icwkV ivc KuiBaf hoieaf vI afpxI pusqk ‘apryÈn bilAU stfr-rIal storI`
ivc Aulty pfisE ËmIr dy snmuwK huMdf hY aqy kihMdf hY ik,
‘iBMzrFvflf pUrI qrHF zitaf hoieaf sI.[[[Auh sfƒ aMdr hI nhIN sn vVn
idMdy[[[[[hfl hI ivc lVIaF lVfeIaF ivc ieh iek Ëordfr lVfeI sI[[[[Èbyg
isMG ny morcf-bMdI krn ivc mhfn klf qy pRbInqf df pRdrÈn kIqf[[[[ijs
idRVHqf nfl KfVkU mukfbly ivc zty, ijs isrVI sUrbIrqf nfl AuhnF ny
lVfeI lVI aqy ijs Auc drjy df AuhnF ny ivÈvfs jqfieaf, Auh pRsMsf
aqy mfnqf df hwkdfr hY[[[[iBMzrFvfly rfqo rfq iek nfiek bx gey sn[[[[[AuhnF
leI vI ijhVy Aus dy hIey ƒ nÌrq krdy sn aqy Aus dy pihly amlF ƒ
iGrxf dI nËr nfl dyKdy rhy sn.`
jnrl brfV
afpxy iGrxf Bry aMdfË ivc ieh mMndf hY ik ‘sMq jrnYl isMG iBMzrFvfly
df jfdUeI pRBfv sI. Auh Auc dumflVI pYÊMbrI iksm dI ÈKsIaq sI. Auh
kfiel krn vfly ZMg ivc boldf sI. swK jnqf ivc Auh pRiswDI dI iÈKr `qy
phuMc cuwkf sI. Auh Éflsy dIaF mhfn irvfieqF `qy pihrf dyx, dfVHI
kys rwKx, qMbfkU, Èrfb nf pIx aqy nÈIlIaF vsqF qoN dUr rihx dI
iswiKaf idMdf sI. Aus ny ipMz ipMz iPr ky hËfrF iesqrIaF aqy mrdF ƒ
aMimRq Ckfieaf. buwDImfn aqy bhuq sfry iswK qF Aus ƒ siqkfr nf vyKx
lwg pey, ijvyN Auh koeI dYvI pYgfm lY ky afey hox.`
sfzy kol
lVfeI dy mukMml vyrvy ajy nhIN imly, pr duÈmxF vwloN isMGF duafrf
bhfdrI nfl kIqy mukfbly dI puÈtI qy pRsMsf nfl sfzf isr mfx nfl
AuWcf ho jFdf hY. ieh sMq jrnYl isMG dI agvfeI hI sI ik isMG ies
mukfm qk puwj sky. jnrl brfV dwsdf hY ik akfl qÉq vwl vDxf sfzy leI
phfV ijMnI muÈkl sI. sfƒ nuksfn krvf ky vfr-vfr afpxy pYNqiVaF qoN
vfps muVnf pYNdf. sfƒ klpnf vI nhIN sI ik KfVkU ies qrHF mukfblf
krngy. afiÉrkfr 6 jUn 1984 ƒ jdoN srI akfl qÉq sfihb dI pfvn iemfrq
tYNkF nfl nÈt kr idwqI geI qF sMq jrnYl isMG jI afpxy sfQIaF smyq
idn buwDvfr 6 jUn ƒ lgwpg svyry 8-45 imMt qy sRI akfl qÉq sfihb ivco
inkly qy Aus KuwlHI QF Auqy duÈmx nfl mukfblf krn lwgy jo drÈnI
izAuVI dy aYn ivckfr pYNdI hY. ikhf jFdf hY ik BfeI amrIk isMG vI
ieQy hI ÈhId hoey jd ik jnrl subyg isMG pihlF hI ÈhId ho cuwky sn.
sMq jrnYl isMG jUJdy hoey akfl qÉq dy crnF ivc ÈhId hoey aqy ieMJ
AuhnF ny sMsfr ƒ ieh dws idwqf ik sRI hirmMdr sfihb dI rfKI Kflsy df
prm Drm irhf hY aqy rhygf.
ngn ÌkIr
srmwd ny sUlI `qy cVHn qoN pihlF ikhf sI icr hoieaf lok mnjUr dI
ÈhIdI ƒ Buwl gey sn, mYN sUlI `qy cVH ky afpxy pRIqm dy dIdfr krFgf.
bfbf bMdf isMG bhfdr, bfbf dIp isMG ÈhId aqy BfeI mnI isMG vrigaF
dIaF ÈhfdqF vI iswK ycyiqaF ivwcoN ivsrdIaF jf rhIaF hn. pr sMq
krnYl isMG jI ny Èhfdq df jfp pI ky iek vfr iPr sfzy purfqn ÈhIdF dI
Xfd df diraf vgf idwqf.
hux jdoN
ieh sqrF ilKIaF jf rhIaF hn qF idl ivc iÉafl afieaf ik jUn 1984 qoN
ipwCoN jnm lYx vfly iswK bwcy jo awj jvfn ho cuwky hn jF ijnHF ny
sMq jrnYl isMG nfl koeI iekrfr vI nhIN sI kIqf, sMq jrnYl isMG AuhnF
ƒ nINdrF ivc af af ky ikAuN jgfAuNdy rihMdy hn aqy ikAuN sfƒ sB ƒ hr
smyN AuhnF dI AuzIk rihMdI hY.
nf koeI
vfiedf Qf Aun sy, nf koeI pfbMdI,
qmfm Aumr
mgr Aun kf ieMqËfr Qf.
pr kdy
kdy ÊYb dy dyÈ ivcoN ies df jvfb imldf hY ik ijhVy lok afpxy mihbUb
qoN hËfrF mIl dUr bYTy huMdy hn, Auh bhuqI vfrI afpxy mihbUb dI
Èfhrg qoN vI nyVy huMdy hn. AuhnF lwKF KfmoÈ vIrF qy BYxF ƒ pRxfm hY
jo dUr rih ky vI sMq jrnYl isMG dy nyVy hn, bhuq nyVy hn. aMq ivc
kih skdy hF ik sMq jrnYl isMG-isMG sn, jrnYl sn, sMq sn, sMq-ispfhI
sn, ivdvfn sn, dfinÈvr sn, iqafgI sn. afÉr afqmf kihMdI hY ik Auh kI
nhIN sn? sB kuJ sn.
dsqfr
dI shI kImq pfAux vflf gurU kf lfl
ies dunIaF ivwc keIaF ny
dsqfrF bwDIaF, keIaF ny bMnHvfeIaF pr AuhnF qoN dsqfr dI pUrI kImq
mfpI nf jf skI. sMq igafnI krqfr isMG jI Éflsf dy swcKMz gmn AuprMq
jQy df hr iek isMG ieh Bfr cuwkx dI asmrwQqf pRgt krdf sI. jQy sMgq
dy mjbUr krn qy gurU pMQ qy sRI gurU gRMQ sfihb jI df vfsqf pf ky
dmdmI tksfl dI jwQydfrI dI dsqfr isr `qy sjf dsqfr df muwl isr dy ky,
kOm ƒ dsqfr dI kImq qoN jfxU krvf idwqf.
************************
|