koeI lwBo bfby ƒ


iek idn mYN afpxy iek imwqr nfl ‘sMq aqy ispfhI` bfry crcf kr irhf sI. asIN ieiqhfs vfc rhyN sF qy pqf lwg irhf sI ik isK pMQ ivc sMq-ispfhI nfl-nfl cwldy hn. koeI vI iekwlf sMq nhIN hoxf cfhIdf qy nf hI iekwlf ispfhI. sMq ivc ispfhI vflI ihMmq, hOslf qy ispfhI ivwc sMq vflI afqimk ÈkqI cfhIdI hY. sfzI nËr ipClI sdI ivcoN Audfhrx lwB rhI sI qy nËr iswDI gurU rfmdfs lMgr dI Cwq` qy bYTI iewk ÈKsIaq AuWqy af ky itk geI,
‘‘sMq jrnYl isMG jI iBMzrFvfly``
ipClI sdI ivwc hor vI siqkfrXog ÈKsIaqF hoeIaF ny ijhnF ivc ieh gux mOjUd sn, sMq aqr isMG jI msqUafxy vfly, BfeI rxDIr isMG jI qy sMq krqfr isMG jI iBMzrFvfly. smyN-smyN`qy lokf ny iehnF mhFpurÈF ivc sMq ispfhI dy drÈn kIqy hn.
sMq aqr isMG jI msqUafxy vfly iek vfr idwlI ivc ngr kIrqn kwZ rhy sn. sMgqF AuqÈfh nfl gurU jws gfien kr rhIaF sn. sMq aqr isMG jI vI sMgqF dy nfl-nfl Èbd gfAuNdy hoey cl rhy sn. iek QF`qy kuJ aMgryË ispfhIaF ny ngr kIrqn ƒ rok idwqf. kfrn puwCx`qy AuhnF ny ikhf ik iksy vwzy aPsr dI gwzI af rhI hY, pihlF Auh lMGfeI jfvygI qy mgroN ngr kIrqn lMGfieaf jfvygf. ieh gwl isK sMgqF dy brdfÈq qoN bfhr sI. sMq jI vI roh ivc af rhy sn, iksy iensfn dy lMGx Kfqr gurU mhfrfj dI svfrI nhIN rokI jf skdI sI. AuWDroN aPsr dI gwzI af geI. sMq jI sB qoN mUhry af gey qy aPsr dI gwzI mUhry Klo ky AuWcI-AuWcI gfAux lwgy,
‘‘koAU hir smfin nhI rfjf` ey BUpiq sB idvs cfir ky JUTy krq idvfjf«1«``
ngr kIrqn dubfr cwl ipaf. sMq jI Ausy lor ivwc gfAuNdy rhy. sB sMgqF dy lMG jfx qoN bfad sMq jI ny aMgryË aPsr ƒ ikhf, ‘‘iswK kdy iksy dI eIn nhIN mMndy, isK kdy iksy df gulfm nhIN, gurU mhfrfj dI byadbI isK kdy vI shfr nhIN skdf. awgy qoN ies gwl ƒ iDafn ivc rwiKaf jfvy, nhIN qF iesdy iswty gMBIr inklxgy``. aMgryË aPsr ny ies glqI leI muafPI mMgI qy nfl hI Brosf idvfieaf ik BivwK ivc aijhI glqI nhIN hovygI. ieh huMdI hY sMq dy nfl ispfhI dI idK. jdoN iksy`qy koeI vDIkI ho rhI hovy qF sMq df PrË hY ik Aus vDIkI dy ivruwD zt ky KV jfvy.
iesyN qrHF leI siqkfrXog ÈKsIaqF vI smyN-smyN`qy sMq rUp huMdy hoey vI ispfhI bx ky ËflmF dy ivruwD KVIaF hn. BFvy BfeI rxDIr isMG vwloN aMgryËI rfj dI ivroDqf hovy jF sMq krqfr isMG jI duafrf idwlI ivKy lwgy dIvfn ivc ieMdrf gFDI dy afAux`qy kuJ BuwlV iswKF vwloN KVy ho jfx`qy AuhnF ƒ Èryafm kIqI geI qfVnf hovy.
sMq krqfr isMG jI qoN bfad AuhnF dI QF jrnYl isMG jI iBMzrFvfilaF ny leI. sMqF dI ispfhI dI idK qF sfrI dunIaF ny vyKI hY. sB ƒ pqf hY ik AuhnF dI mMjI sfihb ivclI kVkvIN afvfË nfl lfl iklHy dIaF kMDF kMbx lwg pYNdIaF sn. idwlI dIaF hfkmF ƒ hwQF pYrF dI pY jFdI sI. keIaF ƒ qF BwijaF ƒ rfh nhIN lwBy. ijnHF-ijnHF ny kOm`qy Ëulm kIqy sn AuhnF ƒ jvfb dyx vflf koeI jMm ipaf sI, so ËflmF dIaF nINdF AuWz geIaF sn. AuhnF df sfrf smF hux iehI socx ivc lMG irhf sI ik ikvyN eys ispfhI ƒ Kqm kIqf jfvy, ijs ny iKwlrI peI kOm ƒ muV jQybMd kr ilaf hY. hkUmqF leI aijhy iensfn hmyÈf Kqrnfk huMdy hn, ijhVy AuhnF ny ËulmF sfhmxy iek kOmI dIvfr Ausfr lYNdy hn qy hkUmq dy hr hmly df ztvF jvfb idMdy hn.
sMq jrnYl isMG jI iBMzrFvfly qy AuhnF dy sfQIaF ny vI Èfnfmwqy ieiqhfs ƒ duhrfAuNdy hoey Ëflm hkUmq nfl lohf ilaf. jUn 16 ivc lVI geI ihMd pMjfb jMg ivc muwTI Br isMGF ny 7 lwK POj nfl twkr lY ky gurdfs nMgl dy ieiqhfs ƒ duhrfieaf. aMgryË ieiqhfskfr mfrk twlI ny iliKaf hY ik “A Place between Darshni Deori and Akal Thakhat became a cremation ground of Indian Army” arQfq drÈnI izAuzI aqy akfl qKq sfihb dy ivckfrlI QF BfrqI POj df kbirsqfn bx geI. mIt Èrfb nfl rwjI BfVy dI POj df mukfblf muwT-muwT CoilaF dI Kf ky bYTy juJfrUaF nfl sI qy BfrqI POj ƒ BulyKF sI ik lVfeI 2 GMty qoN vwD nhIN cwlygI, pr 72 GMty dy Ëbrdsq mukfbly ny AhnF dy nfsIN DUMaF ilaf idwqf. iek sfbkf afeI[ey[aYs[ anusfr jy sMqF qy AuhnF dy sfQIaF kol BfrqI POj dy mukfbly dy hiQafr huMdy qF Auh BfrqI Poj ƒ jmnf pfr qwk Bjf ky afAuNdy. iek sfbkf POjI aPsr muqfibk BfrqI POj df lVfeI ivc eynF nuksfn kdy guaFZI mulk ny nhIN kIqf ijMnf eys jMg ivc hoieaf. 90-70 dy krIb isMGF ny 3700 BfrqI POjI mfr idwqy. BfrqI POj ƒ iks pfsy qoN aMdr jfx leI rfh nhIN iml rhI sI. ijs rsqy Auh aMdr jfx dI koiÈÈ krdy golIaF dI boCfV AuhnF df svfgq krdI qy POjIaF dIaF lfÈF df iek vwzf Zyr lwg jFdf. POj ny tYNk vI aMdr ilaFdf, isMGF ny Auh ƒ vI qbfh kr idwqf.……[ qy aMq jy ikqy BfrqI POj hYlIkfptr qy hor hvfeI sYnf iesqymfl nf krdI qF AuhnF ƒ jbrdsq hfr df mUMh dyKxf pYNdf.
KYr isMGF ny eys lVfeI ivc afpxy ieiqhfsk jMgI jOhr duhrfey. aMq, jdoN sfry isMG ÈhId ho gey qF ikqy jf ky BfrqI POj drbfr sfihb smUh`qy kbËf kr skI. hryk isMG afpxI aKIrlI golI qwk liVaf. ies jMg ivc sMq jrnYl isMG jI iBMzrFvfly dy ispfhI rUp dy drÈn sB ny ikqy qy iesy rUp ivc mfrIaF geIaF mwlF vI ieiqhfs dy sunihrI pwqiraF`qy drj hn. pr ispfhI hox dy nfl-nfl sMq jI ivc sMqF vfly vI sB gux mOjUd sn.
afpxy bcpn qoN Auh ÈFq suBfa dy mflk sn. kdy iksy ny AuhnF ƒ guwsy nfl AuWcI boldy nhIN suixaf sI. pOxy pMj sfl dI Aumr ivc AunHF ny sMq gurbcn isMG jI pfsoN KMzy bfty df aMimRq Ck ilaf sI. sMq jrnYl isMG jI dI Xfd ÈkqI vI kmfl dI sI. AuhnF dy dwKxI EaMkfr qy iswD goÈit dI bfxI iewk-iek idn ivc, afsf dI vfr 8 GMty ivc qy suKmnI sfihb 13 idnF ivc kMT kr ilaf sI. sMq jI hr roË pMj gRMQI dy inwqnym qoN ibnf 100 qoN vwD jpu jI sfihb dy pfT Kyq ivc kMm krdy hI kr lYNdy sn. hr mhIny iek sihj pfT sMpUrn krdy sn. sMq jI bhuq imhnqI vI sn. KyqI dOrfn AuhnF ny 2-2 hËfr mx kxk vI pYdf kIqI. Auh iek sPl ikrqI iksfn vI sn. pr iek vylf aYsf vI afieaf ik Gr zMgrF ƒ pfAux leI vI pwTy nf hoey. iksy dy Kyq ivcoN vwZ ky ilaFdI kmfd dI KorI vI zMgrF ƒ pfAuxI nsIb nf hoeI. kurlI ivc peI hoeI KorI Kyr dy mflkF ny vfps mMg leI. aijhI hflq ivc hI (sMq) jrnYl isMG jI iek vfr afpxy Brf vIr isMG dI lVfeI df irÈqf krn iksy ivakqI kol gey. ieh ivakqI sMq jI dI GrogI hflq jfxdf sI. Aus ny ienkfr krdy hoey ikhf ‘‘mYN nhIN mlMgF df irÈqf lYxf``. sMq jI cuwp cfp vfps af gey. sMq krqfr isMG jI ny jdoN ieh iviQaf suxI qF AuhnF ny ikhf, dÈmyÈ ipqf df afsrf rwKIN. jy lok awj mlMg dwsdy hn smF afAux`qy qyry pYr PVngy``.
sMq gurbcn isMG jI sMq jrnYl isMG jI ƒ sMn 1965 ivc afpxy nfl lY afey. eyQy syvf ivc sMq jI sB qoN mohrI huMdy. sMq krqfr isMG jI kQf dOrfn keI vyr iksy syvf ismrn vfly isK dI Audfhrn dyx leI (sMq) jrnYl isMG ƒ hI afdrÈ isK mMndy sn.
iek vfr sMq krqfr isMG jI ny sMq jrnYl isMG jI dI izAUtI lfeI ik PrIdkOt jf ky mhfrfjy PrIdkot qoN ngr kIrqn AuWqy PuwlF dI vrKf krn vfsqy hYlIkfptr dyx dI bynqI kro. sMq jI PrIdkot BfeI gurmyl isMG (jo rfjy dy drbfr ivc kfPI rsUK rwKdy sn) pfs af gey. gurmyl isMG ƒ nfl lY ky mhfrfjy pfs jfxf sI. BfeI gurmyl isMG ny dyiKaf ik sMq jI pYrF qoN nMgy sn. AuhnF ny puwiCaf ‘‘(sMq) jrnYl isaF BfeI koeI joVf ikAuN nhIN pfieaf``.
sMq jI ny AuWqr idwqf, ‘‘joVy dI BfeI sfihb koeI svyry syvf kr igaf (cuwk ky lY igaf). sMq jI df hukm sI ik CyqI PrIdkot jfxf hY, so mYN iesy qrHF af igaf``.
‘‘pr BfeI quhfzy kol cMgy Bly pYsy hn, rsqy`coN joVf KrId lYxf sI``. BfeI gurmyl isMG ny iPr puwiCaf.
‘‘ieh pYsy qF jI pMQ dy aY, myry kol afpxf koeI pYsf nhIN``. sMq jI ny jvfb idwqf.
KYr BfeI gurmyl isMG ny afpxy GroN iek cwplF sMq jI ƒ pfAux leI dy idwqIaF. rfjy ƒ iml ky kMm pUrf krky BfeI gurmyl isMG, sMq jI ƒ bws cVHfAux leI afey. sMq jI ny BfeI gurmyl isMG ƒ ikhf, ‘‘BfeI sfihb jI qusIN afh smfn sIt`qy rwKo mYN huxy afieaf``.
jdoN BfeI gurmyl isMG bws ivc cVH gey qF sMq jI ny AuhnF dy joVy iek nuwkr ivc lfh idwqy qy bws ivc cVH ky BfeI gurmyl isMG ƒ kihx lwgy, ‘‘BfeI sfihb quhfzy joVy aOh pey hn, Xfd nfl lY jfxf``.
BfeI gurmyl isMG jo hux knyzf rihMdy hn, ny dwisaf ik Aus vyly myrIaF awKF ivc pfxI af igaf qy ies Gtnf ƒ Xfd krky awj vI myrIaF awKF Br afAuNdIaF hn. mYN keI vfr socdf hF ik sfzy ivc keI aijhy sMq pRcwlq ho cuwky hn ijnHF ny kOMm leI kwK vI nhIN kIqf, vwD qoN vwD BoiraF ivc bYTy hn, qy ijnHF dIaF juwqIaF awj kwlH AunHF Boiraf ivc rwKIaF hoeIaF hn, iqwlydfr, sonyrMgI kZfeI vflIaF qy lok AunhF juwqIaF ƒ hI mwQy tykI jFdy hn. qy iewDr iek aijhf sMq hY ‘‘sMq jrnYl isMG`` ijs ƒ jdoN koeI syvf imldI sI qF Auh juwqI pfAux dI vI prvfh nhIN krdf sI. ieh sI aslI ‘‘sMq``, ijs ƒ srkfr awqvfdI kih ky BMzdI rhI ipafrf isMG inrCl ny bVf sohxf iliKaf hY,
‘‘afKy iswKF ƒ isKI ivr rho pUry, jy Auh isMG sjfey qF awqvfdI,
iek iek idn ivc keI hËfrF qfeIN, jy Auh aMimRq Ckfey qF awqvfdI,
ijhVy bymuK gurU qoN ho rhy ny, gurU vfly bxfey qF awqvfdI,
kohV kOMm ƒ lwgf Èrfb vflf, jy Auh kohV htfey qF awqvfdI,
ieh kOm krn vflf jy hY awqvfdI, ieh kMm krn leI pwky Tx jfeIey,
aMimRq Ck ky gurU dÈmyÈ vflf, afE sfry awqvfdI bx jfeIey``
jgrfAuN qoN iek siqkfrXog bËurg, ijhnF nfl sMq jI dI bhuq nyVqf sI, ny dwisaf ik sMq jI ny kdy vI pRÈfdf mMigaf nhIN sI, jy iksy ny ilaf ky PVf idwqf qF Cwk lYNdy nhIN qF……. ieMJ lgdf sI ijvyN BuwK AuhnF ƒ lwgdI hI nhIN sI. kdy AuhnF ny lMgr ivc (awj dy sfDF vFg) koeI nGoc nhIN kwiZaf sI, nf hI kdy vysx dIaF rotIaF mMgIaF sn qy nf hI kdy bYTx lwgy hyTF qOlIaF ivCfAuNdy sn. poc-poc ky dsqfr sjfAuxI qF AuhnF ƒ afAuNdI hI nhIN sI, ikAuNik AuhnF ƒ hor bQyry kMm sn. awj kwl dy sMqF ivc qF sohxy bxn dI hoV lwgI hoeI hY, sfry ivhly hn nf, srkfrF dy khy anusfr cwldy hn, bs vwD qoN vwD dIvfn lfAuNdy hn qy afpxy pYrIN hwQ lvfAuNdy hn. pr sMq jrnYl isMG jI aijhy nhIN sn, jy koeI pYrIN hwQ lfAux lwgdf qF pfsy ho jFdy qy kihMdy BfeI iswK ƒ hukm aY ik iswK isr isrP ‘sRI gurU gRMQ sfihb` mhfrfj ƒ Jukfvy, aYvyN iksy dy pYrF ‘c nf izwigaf kro mYN qF sMgq df cOkIdfr aY ijMnI syvf ho skI krFgf, qusIN vI sfry qkVy hovy aqy afpxy hwkF leI lVo.
bhuq sfdy, imhnqI, inzr, kihxI qy krnI dy sUry qy kOm dy inDVk jrnYl sn, ‘‘sMq jrnYÜ isMG iBMzrFvfly``. AuhnF vrgf AuhnF qoN bfad koeI nhIN imilaf. pr awj kOm ƒ iPr AuhnF dI lOV hY. nojfvnI, ijnHF dIaf awKF ivc bs sMq jI dI qsvIr hY AuhnF ƒ sMq jI dI agvfeI dI loV hY. pRmfqmf kry Auh muV sfzI kOm ivc jnm lY lYx.
‘‘awj dyhDfrIaF muV ky, kOm qyrI ƒ pfieaf Gyrf,
iehnF igwdVF ƒ BjfAux leI af ky dhfV jf bwbr Èyrf,
iksy ‘PojF isMG` jhy XoDy ƒ iehnF dy nfl tkrf jf,
bfbf iBMzrFvfilaf afjf muV suwqI kOm jgf jf,
ikwdF ËflmF nfl lVIdf af ky sfƒ ieh isKfjf``

 

************************

 

 

iswDf kIrqn pRsfrn

vIzIAu

afprysLn nIlf qfrf

sMq jrnYl isMG jI

sLRI hrmMidr sfihb qy hmlf (1984)

BfeI qyijMdr isMG jI

kfkfr, dsqfr qy rihq

   

afzIAu inqnym

jpu jI sfihb

jfpu sfihb

qvY pRsfid svwXf

copeI sfihb

afnMd sfihb

rihrfsu sfihb

kIrqn soihlf

suKmnI sfihb

ismrn

sMq jrnYl isMG jI