jUn cVHidaF hI 1984 ivc Bfrq POj vloN drbfr sfihb`qy hoey hmly aqy
ZwTy akfl qKq sfihb df idRÈ awKF awgy af jFdf hY. pMjfb ivc iek
dhfky qoN vwD cwlI mOq dI hnyrI aqy Aus dI Byt cVHy ZfeI lwK krIb
nojvfn, brbfd hoey Gr vI idmfg ivc cqr rUp ivc GuMm jFdy hn. ies
swBy kfsy df kfrn kI sI? mIzIey aqy srkfrI eyjYNsIaF ny rwj ky iswKF
bfry BMzI prcfr kr ky sfbq krn dI koiÈÈ kIqI ik iswK dyÈ ƒ qoVnf
cfhuMdy hn. dyÈ dy gdfr hn. ies pRfpygMzy ƒ pMjfb vloN pfs kIqy
afnMdpur sfihb dy mqy dy mOiZaF qy lwd ky sfry Bfrq vfsIaF ƒ
ivKfieaf igaf aqy anMdpur sfihb dy mqy ƒ Kfilsqfn df sqf kihky
pRcfiraF igaf aqy ies dI afV ivc hI nIly qfry ƒ shI TihrfAux df
Auprflf kIqf igaf. ies hfdsy leI muwK qOr`qy do cIËF ijMmyvfr hn:-
1. Bfrq srkfr df votF dI rfjnIqI Kfqr iswKF ƒ ihMdU bhu-igxqI dI
ingfh ivc hAUaf sfbq krnf.
2. iswK afgUaF dI afpsI Puwt kfrn iek dUsry ƒ iTwbI lfAux dI privrqI
dy cwlidaF hr iksy ny pUrf qfx, afpxy ivroDIaF df sPfieaf krn ivc
lgfieaf. iksy ny vI Bfrq dI bhuigxqI ƒ anMdpur sfihb dy mqy dI
jfxkfrI dyx dI koiÈÈ hI nhIN kIqI jdik ies nfl imldy juldy mqy Bfrq
dy Cy qoN vwD rfj pfs kr cuky hn. afAu awj ieh vyKIey ik anMdpur dy
mqy ivc kI hY? muwK qOr`qy ienHF miqaF ƒ pMj BfgF ivc vMizaf igaf sI
isDFq:
1. ÈRomxI akflI dl iswK Drm dIaF ieCfvF ƒ pRgtfAux df ieko iek vsIlf
hY. ies ƒ Drm dI numfieMdgI krn df pUrf pUrf aiDkfr hY.
2. ieh isDFq iswKF dy bfnI ÈRI gurU nfnk sfihb dy iqMn AupdyÈ nfm
jpo, ikrq kro aqy vMz ky Cko`qy afDfirq hY.
AudyÈ:
1. mUl mMqr df pRcfr krnf aqy nfsiqkqf qy mUVH mq df Éfqmf krnf.
2. iswKF ivc Dfrmk suqMqrqf dy jËby dI joq jgfeI rwKxf aqy Dfrmk
suqMqrqf ƒ siQr rwKxf aqy Byd Bfv vflI nIqI ƒ Éqm krn leI Xqn krny.
3. grIb aqy byroËgfr lokF ƒ afsrf dyx df Xqn krnf. inaF dy Auicq
sfDnF ƒ siQr rwKxf aqy Byd Bfv vflI nIqI ƒ Éqm krn leI Xqn krny.
4. gurU sfihb dy kQn anusfr CUq Cfq aqy jfq pfq dy Byd Bfv ƒ dUr
krnf.
5. ibmfr lokF dy ielfj leI sfDn pYdf krnf.
anMdpur sfihb pRsqfv dy pihly Bfg ivc ikhf igaf hY ik iswKF ivc
Dfrimk Bfvnf pYdf krnf aqy AunHF ivc iswK hox pRqI mfx pYdf krnf
sROmxI akflI dr df muwK ÌrË hY aqy ies AudyÈ dI pUrqI leI akflI dl
hyT ilKy kdm cukygf:
1. vfihgurU df nf jpxf qy gurbfxI df pRcfr krnf. gurU gRMQ sfihb ivc
idRVH inÈcf pYdf krnf aqy AunHF dy isDFqF ƒ afpxy roËfnf jIvn ivc
apxfAuxf.
2. gurU sfihbfn dy AupdyÈ df pRcfr krnf.
3. vwzy pYmfny`qy aMimRq sMcfr krnf.
4. dsvMD dI pRQf ƒ muV jIvn krn leI iswKF ƒ pRyirq krnf.
5. gurduafiraF dy pRbMD ƒ vDyry sucwjf bxfAuxf. gurdvfiraF dy
krmcfiraF ƒ isKlfeI dyx df Auicq pRbMD krnf`qy gurduafiraF dIaF
iemfrqF dI surwiKaf ƒ XkInI bxfAuxf.
6. smuwcy sMsfr dy smUh gurduafiraF aqy gurDfmF ƒ ijnHF ƒ iswK pMQ
qoN ivCoiVaf igaf hY, AunHF dy drÈnF df aiDkfr ibnF iksy rok tok dy
smUh sMgqF ƒ dyxf.
rfjnIiqk AudyÈ:
rfjsI AudyÈF dI pUrqI leI hyT ilKy Xqn krny:
1. jo pMjfbI bolx vfly ielfky pMjfb qoN kr ky dUjy rfjF ivc imlfey
gey hn ijvyN ik aMbflf, cMzIgVH, ipMjOr, kflkf, zlhOËI, krnfl ijlHy
df Èfhbfd blfk ihsfr iËlHy dy kuJ Bfg, ienHF sfiraF ƒ muV pMjfb ivc
Èfml krn dy Xqn krny.
2. rfjF ivc kyNdr df dÉl isrÌ dyÈ dI rwiKaf, zfk qfr, ryl qy krMsI
qk hI sIimq krnf aqy dUjy sfry ivBfg pMjfb dy aiDkfr Kyqr aDIn
krvfAuxf.
3. pMjfb qoN bfhr rihx vflI iswK vwsoN dI surwiKaf df pUrf pRbMD
krnf qF jo iksy iksm df ivqkrf nf ho sky.
4. kyNdr aqy pRFqF dy iswK qy dUjy DrmF dy lokF ƒ inaF dvfAux leI,
AunHF nfl hox vfly aiqafcfrF ivruwD afvfË cuwkxf.
5. hr iek mrd aqy aOrq ƒ ijs ƒ adflq vloN sËf nf idqI geI hovy, Coty
hiQafr bMdUk, ipsqOl, irvflvr rfeIÌl afid rwKx dI pUrI afËfdI pRdfn
krnf.
6. Èrfb qy dUjIaF nÈIlIaF vsqF dI mnfhI leI pRXqn krky aqy qMbfkU dy
pRXog`qy pfbMdI lgfAuxI.
afrQk AudyÈ:
1. rfj ivc KyqIbfVI dI AunqI leI Xqn krny.
2. amIr aqy grIb ivc aMqr GtfAux leI aqy KyqI dI Aupj vDfAux leI
BUmI suDfr krny. PflqU srkfrI BUmI ƒ grIbF ivc vMzxf.
3. KyqI dy afDuinkIkrn leI Xqn krny.
4. pyNzU KyqrF ivc sihkfrI sMsQfvF bxfAux ƒ AuqÈfh dyxf.
5. vwzy pYmfny dy AudXogF ƒ pRoqsfhn dyxf aqy Coty AudXogF dI AunqI
leI Xqn krny.
6. AudXoigk aqy KyqI bfVI ikwiqaF leI loV anusfr qnÉfh inÈicq
krvfAuxI.
7. dyÈ ivc anfj ƒ iek QF qoN dUjI QF iljfx ivc afAux vflIaF rokF ƒ
htfAuxf.
anMdpur sfihb pRsqfv ivc byruËgfrI dUr krn aqy isiKaf aqy siBafcfr
dy pRsfr dy kdm ies pRsqfv rfhI akflI dl ny byruËgfrI dUr krn leI
kuwJ mhwqvpUrn kdm cuwkx leI ikhf hY:
1. byruËgfrI dUr krn leI ikqweI pRiÈkÈn sMsQfvF KolHIaF jfx.
2. nOjvfn ƒ svY ruËgfr apnfAux leI AuqÈfihq kIqf jfvy aqy KulHy idl
nfl krËy idqy jfx.
3. byruËgfr ƒ byruËgfr Bwqf idqf jfvy, ijs dI rkm hyT ilKy anusfr
hovy.
1. mYitRk pfs aqy isiKaq kfrIgrF ƒ 50 rupey mhInf.
2. bI[ey pVHy iliKaF ƒ 75 rupey mhInf.
3. aYm[ey[ pVHy iliKaf ƒ 100 rupey mhInf.
ies pRsqfv ivc ieh ikhf igaf hY ik akflI dl ƒ iswiKaf aqy siBafcfr
dy pRsfr leI hyT ilKy kdm cukxy cfhIdy hn:
1. iswK jfqI dy aiDafpkF, lyKkF, ivdvfnF, dfrÈinkF, klfkfrF afid ƒ
ies jfqI dI vwzmuwlI sMpqI smJdy hoey ienHF ƒ smfj ivc ivÈyÈ ieËq
mfx dyxf cfhIdf hY.
2. dsvIN ÈRyxI qk smUihk, lfËmI aqy muÌq isiKaf dyx dy pRbMD krny
cfhIdy hn.
3. pyNzU aqy ipCVy vrgF dy ividafrQIaF ƒ ivÈyÈ shUlqF aqy vËIPy dyxy
cfhIdy hn.
4. dsvIN ÈRyxI qk sB skUlF ivc pMjfbI dI pVHfeI lfËmI bxfeI jfxI
cfhIdI hY.
5. ivigafink aqy qknIkI isiKaf dyx leI ivÈyÈ pRbMD kIqy jfxy cfhIdy
hn.
6. KyzF df pwDr AuWcf krn leI aMqr rfÈtrI pwDr dy iKzfrI iqafr kIqy
jfxy cfhIdy hn.
rfjnIqk AudyÈ ivcoN dUsry mqy ƒ Cwz ky bfkI sfry mqy roËfnf clMq
msilHaF nfl sbMDq hn aqy ienHF ƒ pUiraF krnf hI akflI dl df ÌrË hY.
ienHF ƒ anMdpur sfihb dy mqy ivc QF dyxf srfsr boloVf sI, kyNdr
srkfr ƒ Aus dI iËafdqI bfry Xfd krvfAux leI, rfjnIqk AudyÈ dIaF
pihlIaF do mwdF hI kfPI sn, ijnHF ƒ Bfrq dy lok afsfnI nfl smJ ky
afpxf pwK rwK skdy hn. byloVf qUl dy ky pUry mqy ƒ hI BMbl Busy ivc
pfAux dI gwl sI, ijs dy lMmy cOVy akfr qoN hI Bfrq vfsI Aus bfry
jfxy bgYr hI ies ƒ Kfilsqfn df mqf imwQ bYTy aqy kyNdr ƒ votF dI
rfjnIqI krn df mOkf imilaf. ies ƒ cMgI qrHF piVHaF smJ afAuNdI hY ik
iek qF ies ivc kyNdr srkfr vloN kIqy gey glq PYsly bfry jfxkfrI idqI
geI hY aqy dUsrf kyNdr vloN vfr vfr huMdy Dwky ƒ rokx leI suJfa sI.
ienHF dovF qoN ielfvf kyNdr df afnMdpur sfihb mqy dI iksy mwd nfl vI
koeI sbMD nhIN hY aqy ies dIaF mwdF vI aijhIaF nhIN hn ijnHF ƒ muwdf
bxf ky akflIaF ƒ jF iswKF ƒ bdnfm kIqf jf skdf. XkInn BfrqI POjF
vloN drbfr sfihb`qy hmly dy ipCy kuwJ hor kfrn sn, jo hOlI hOlI
sfmHxy afAuNdy jFdy hn. 1984 mgroN hr pfrtI, hr iPrkf, kyNdr srkfr
ivc BfeIvfl bixaf pr iksy ny vI aijhI iGnfAuxI hrkq leI aÌsos dy do
lÌË pfs nhIN kIqy. ies df mqlb sfÌ pfs nhIN kIqy. ies df mqlb sfÌ hY
ik ZwkI hoeI qOVI ivc jo kuwJ vI irwJ irhf hY Aus ivc akflI dl smyq
sfrIaF pfrtIaF df ihwsf hY aqy iehI iswKF leI icMqf df ivÈf hY.