31 meI 1984 ƒ sI[afr[pI[aYP[ vwloN PfieirMg sRomxI gurduafrf pRbMDk
kmytI dy syvfdfrF dy kuafrtr aKfVf bRhm bUtf nyVy bxy hoey sn, ijnHF
vwl afm afvfjfeI rokx leI iemfrqI ivBfg, sRI drbfr sfihb (aMimRqsr)
vwloN dIvfr krn afey rfj imsqrI aqy mËdUrF ƒ 31 meI 1984 ƒM
sI[afr[pI[aYP dy aijhy vqIry qoN ies qrHF jfpdf sI ik ijvyN Auh
igxI-imQI sfiËÈ qihq hmlfvr bx ky afey hox. kuJ hI smyN bfad
sI[afr[pI[aYP[ vwloN sRI drbfr sfihb kMplYks vwl PfieirMg ÈurU kr
idwqI geI.
1 jUn 1984
1 jUn 1984 ƒ sI[afr[pI[aYP[ vwlo sRI drbfr sfihb vwl dupihry qkrIbn
12:40 vjy golfbfrI ÈurU hoeI. Aus smyN dÌqr ÈRomxI gu:pR: kmytI ivKy
dupihr dI rotI Kfx dI CuwtI hoeI hoeI sI. mYN aqy s[ kulbIr isMG Gr
rotI Kfx gey hoey sI. asIN jldI-jldI rotI Kf ky Ausy smyN vfps dÌqr
ivKy af gey.
Aus smyN dohF pfisaF qoN golIaF dI vfCV ho rhI sI, ijs ivc ÈRomxI
kmytI dy mulfËm ijnHF ivc s[ blbIr isMG gurduafrf ieMspYktr ÈRomxI
kmytI, jo ik lfiebRyrI sRI gurU rfmdfs jI dy nËdIk qy keI hor XfqrU
ÈhId ho cuky sn. ienHF ivc bwbr Éflsf df BfeI mihMgf isMG aqy sMq
iBMzrF vfilaF dy keI sfQI vI Èfml sI. ies dOrfn srkfr vwloN kriPAU
vI lfgU kr idwqf igaf. sfƒ dÌqr ivc hI rfq ho geI. jdoN golfbfrI kuJ
mwTI hoeI qF mYN aqy hor mulfËm afpo-afpxy GrF ƒ gey.
mYN ieQy ieh dwsxf cfhuMdf hF ik ies sfrI vfprI Gtnf dI irport s[
aibnfÈI isMG jI (pI[ey[ pRDfn sfihb) ny s[ gurcrn isMG jI tOhVf,
pRDfn ÈRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI ƒ sRI afnMdpur sfihb ivKy kr
idwqI sI.
iek jUn Èfm ƒ sMq hrcMd isMG jI lONgovfl vwloN gvrnr pMjfb aqy Aus
smyN dy rfÈtrpqI igafn ËYl isMG nfl tYlIPon rfhIN rfbqf kfiem krn dI
koiÈÈ kIqI geI, pr ieh sB koiÈÈF asPl rhIaF.
2 jUn 1984
do jUn ƒ s[ kulbIr isMG, BfeI Èyr isMG aqy dfs svyry qkrIbn 6-30 vjy
dÌqr ÈRomxI gu:pR:kmytI ivKy af gey. dÌqr kuJ ËrUrI kMm inptf ky
svyry 7:30 vjy dy krIb jdoN mYN srF sRI gurU rfmdfs jI dy kmrf nM:
40 ivc igaf, qF kI dyiKaf ik AuQy cfr-pMj lfÈF rwKIaF hoeIaF sn.
AunHF lfÈF AuWpr AunHF dIaF dsqfrF idwqIaF hoeIaF sn. ienHF lfÈF
ivcoN mYN s[ blbIr isMG gurduafrf ieMspYktr ÈRomxI kmytI dI lfÈ
pihcfx ky vfps dÌqr (ÈRomxI kmytI) af igaf. kuJ hI smyN bfad ieh
sfrIaF lfÈF post mfrtm vfsqy pulIs dI iek pUrI pfrtI lYx afeI. pr
BfeI mihMgf isMG aqy sMq jrnYl isMG jI dy sfQIaF dIaF lfÈF nhIN
idwqIaF geIaF. BfeI mihMgf isMG df sskfr mMjI sfihb dy nËdIk aqy sMq
jrnYl isMG jI dy sfQIaF df sskfr sRI gurU rfmdfs lMgr hfl dy nËdIk
hI kr idwqf igaf.
do jUn ƒ svyry ds vjy s[ gurcrn isMG jI tohVf (pRDfn ÈRomxI kmytI)
dÌqr ÈRomxI kmytI phuMc gey sn. pRDfn sfihb jI ny rsqy ivc afeIaF
kiTnfieaF bfry sfƒ dwisaf ik jilHaF vfly bfg dy nyVHy AunHF nfl
bdslukI kIqI geI hY.AunHF ieh vI dwisaf ik jd asIN bRhm bUty dy
nËdIk phuMcy qF pulIs ny sfƒ ikhf ik qusIN sRI drbfr sfihb kMplYks
dy aMdr nhIN jf skdy qF tohVf sfihb ny ikhf ik mYN ÈRomxI kmytI df
pRDfn hF, mYN aMdr jfxf hY. byÈwk qusI (sI[afr[pI[aYP[) mYƒ golI mfr
idE. AuQoN Auh (pRDfn sfihb) Dwky nfl kMplYks aMdr dfKl ho gey.
jd pRDfn sfihb dÌqr ÈROmxI kmytI phuMcy qF bhuq Qwky hoey aqy bhuq
hI bycYn nËr af rhy sn. asIN AunHF ƒ cfh afid iplfeI. Aus qoN bfad
pRDfn sfihb jI ny zI[sI aqy aYWs[ aYWs[pI[ aMimRqsr nfl rfbqf kfiem
kr ky lfÈF sMbMDq prvfrF ƒ dyx leI ikhf. bfad dupihr jd asIN pRÈfdf
Ckx leI ikhf qF Auh gMBIr soc ivc zuwby hoey sn aqy AunHF ny axmMny
mn nfl iek hI Pulkf Cikaf.
rfq ƒ pRDfn sfihb jI ƒ Pulkf Ckf ky qkrIbn 9 vjy asIN afpxy Gr (plft
nM:64) ivc cly gey ikAuNik bfg vflI glI rfhIN Gr afieaf jf skdf sI.
ies pfsy ajy sI[afr[pI[aYP[ cOk pRfgdfs qoN awgy nhIN sI afeI.
3 jUn 1984
3 jUn 1984 ƒ ÈRI gurU arjn dyv jI df ÈhIdI gurpurb hox krky svyry Cy
vjy qoN ds vjy qk acfnk hI lwgy kriPAu ivc iZwl dy idwqI geI. svyry
sfZy Cy vjy dy krIb kriPAU ivc iZwl hox kfrn mYN dPqr ÈRomxI kmytI
ivKy af igaf. hflfq ƒ dyKdy hoey mYN afpxf kCihrf qy qOlIaf afid vI
nfl lY afieaf. myry nfl BfeI Èyr isMG aqy s[ kulbIr isMG vI af gey.
asIN sfrf idn (3 jUn) dÌqr ivKy hI rhy. bfhr ivgV rhy hflfq bfry
QoVHf:- QoVHf pqf lwg irhf sI. mYN aqy BfeI Èyr isMG ny s[ kulbIr
isMG ƒ Gr jfx vfsqy ikhf. AunHF kol kriPAU-pfs hox kfrn Auh Gr cly
gey.
mYN ieh dwsxf cfhuMdf hF ik 3 jUn 1984 ƒ sRI gurU arjn dyv jI nf
ÈhIdI joV-mylf hox kfrn aqy kriPAU ivc imlI iZwl kfrn bhuq sfrI sMgq
sRI hirmMdr sfihb drÈn-ieÈnfn krn af rhI sI. pr bfad ivc acfnk hI
srkfr vwloN sÉq hdfieqF rfhIN kriPAU muV lfgU kr idwqf igaf, ijs
kfrn drÈn-ieÈnfn krn afeI sMgq ƒ sRI drbfr sfihb kMplYks aMdr hI
rukxf pY igaf.
3 jUn ƒ acfnk sfƒ ieh vI pqf lwgf ik sfrf pMjfb POj dy hvfly kr
idwqf igaf hY aqy afvfjfeI AuWpr pUrn pfbMdI lgf idwqI geI hY. ies
dOrfn sRI aMimRqsr df tYlIPon aqy ibjlI df kunYkÈn kwt idwqf igaf qF
ik aMimRqsr aMdr vfpr rhIaF GtnfvF bfry bfkI pMjfb jF dyÈ ivc pqf nf
lwg sky.
ies qrHF asIN idn vyly dÌqr df kMm inptfAuNdy rhy aqy rfq ƒ BfeI Èyr
isMG aqy dfs, s[ qyjf isMG smuMdrI hfl dy sfhmxy bxy pfrk ivc hI
suwqy. s[ Bfn isMG jI (skwqr, ÈROmxI gu:pR:kmytI) aqy s[ aibnfÈI
isMG jI (pI[ey[ pRDfn sfihb) vI rfq ƒ dPqr ivKy hI sON gey sn. pRDfn
sfihb (tohVf sfihb) vI afpxI irhfieÈI kmry ivc suwqy sn.
4 jUn ƒ sRI drbfr sfihb`qy vwzf hmlf
4 jUn 1984 ƒ svyry asIN bfg ivc suwqy hoey sI. sRI hirmMdr sfihb
ivKy isMG sfihb jI vwlo ley gey muKvfk dI mnmohxI afvfË ny sfƒ jgf
idwqf. asIN bYT ky muKvfk srvx krn lwgy. isMG sfihb jI ny muKvfk
AuprMq gurU Pqih bulfeI hI sI ik Ausy smyN imltrI aqy sI[afr[pI[aYP[
vwloN golIaF cwlx dI afvfË ny sfƒ cOkFa ky rwK idwqf. AudoN cfr vwj
ky vflI imMt df smF sI. asIN Ausy smyN dÌqr ivc suwqy s[ Bfn isMG jI
aqy s[ aibnfÈI isMG jI ƒ dwsx leI gey pr Auh sfzy phuMcx qoN pihlF
hI hYrfnI vfly hfv-Bfv pRgt kr rhy sn. Aus qoN bfad asIN pRDfn sfihb
(tohVf sfihb) pfs AunHF dy irhfieÈI kmry ivc gey. sfzy jfx qoN pihlF
Auh vI Bfvuk hoey bYTy sn. AunHF ƒ vI ho rhI PfieirMg bfry dwisaf.
sRI hirmMdr sfihb kMplYks AuWpr cfr-cuPyry qoN lgfqfr golfbfrI ho
rhI sI. ho rhI golfbfrI dOrfn bhuq sfrIaF golIaF dI buCfV s[ qyjf
isMG smuMdrI hfl vfly pfsy vI af rhI sI. ieh golIaF iekwlI Poj dIaF
nhIN sn, sgoN afpxy swjxf vwloN af rhIaF sn ikAuNik ieQy sMq hrcMd
isMG jI lONgovfl jI df irhfieÈI kmrf sI.
asIN 4 jUn ƒ cwl rhIaF golIaF qoN bc-bcfa ky sfrf idn dPqr ivc
lMgr-pfxI df pRbMD krdy rhy. pRDfn sfihb dy irhfieÈI kmry ivc jo
rfÈn sI, Aus ƒ hI iqafr kr ky AuQy mOjUd sfry swjxf ƒ Ckfieaf
ikAuNik sRI gurU rfmdfs lMgr ivc iËafdf golfbfrI hox krky jfxf sMBv
nhIN sI.
5 jUn 1984
5 jUn ƒ golfbfrI bhuq qyË ho rhI sI, ijs kfrn iksy vI pfsy
afAuxf-jfxf Éqry qoN KflI nhIN sI. tOhVf sfihb jI ny sMq hrcMd isMG
jI lONgovfl ƒ bfad dupihr sunyhf Byijaf ik sMq jI, golfbfrI bhuq ho
rhI hY, qusIN Qwly af jfvo. sMq jI, tohVf sfihb dI mno-Bfvnf dI kdr
kridaF golfbfrI qoN bc-bcfa ky afpxy sfQIaF smyq pRDfn sfihb dy
irhfieÈI kmry ivc af gey.
kuJ hI smyN bfad pRDfn sfihb jI dy kmry ivc s[ drÈn isMG eIsfpur aqy
bIbI amrjIq kOr (supqnI ÈhId BfeI POjf isMG) vI af gey, ijs smyN dfs
aqy s[ jgjIq isMG jwgI pfxI afid lYx leI bfhr inkldy qF pRDfn sfihb
sfƒ hr vfr kihMdy ik kmry qoN bfhr Gwt jfE, bfhr PfieirMg bhuq qyË
ho rhI hY. mYN pRDfn sfihb ƒ ikhf ik mrnf qF iek vfrI hY hI, BfvyN
huxy golI vwj jfvy, iPr afpF BuwKy/iqhfey ikAuN mrIey?
5 jUn ƒ sfzy kol lMgr afid leI koeI rsd afid nhIN sI. pr Èfm dy
qkrIbn 4 vjy gurU nfnk invfs nfl lwgdI bfg vflI glI dI sMgq ny lMgr
iqafr kIqf. sMgq ny ho rhI BfrI golfbfrI dI prvfh nf kridaF afpxy
afp ƒ Kqry ivc pf ky iqafr kIqf lMgr kMplYks ivwc puwjdf kIqf. asIN
sfiraF ny rl-iml ky iewk-iewk, do-do pRÈfdy Ck ky hI guËfrf kIqf.
5 jUn ƒ Èfm dy Cy vjy dy krIb GMtfGt vfly pfisEN ieh afvfË suxfeI
idwqI ik bfhr kriPAU ivc iZwl idwqI geI hY. iZwl idwqI nhIN sI geI,
ieh srkfr dI koeI cfl sI ik jo vI bfhr afvygf, Aus ƒ mfr ky mukf
idwqf jfvygf. dfs sfZy Cy vjy dy krIb bc-bcf ky bfg vflI glI rfhIN
Gr QoVHf ijhf suwkf duwD dyx igaf. jd mYN GroN vfps afAux lwgf qF Gr
afeI s[ amrjIq isMG suprvfeIËr trst dI sws kihx lwgI, ‘‘jsvMq isMG,
qusIN nf jfvo``. mYN AunHF ƒ ikhf, ‘‘sRI hirmMdr sfihb aqy sRI akfl
qÉq sfihb jI dI afn qy Èfn ƒ brkrfr rwKx dI Éfqr bhuq sfry myry sfQI
aMdr hn, mYN ËrUr jfvFgf``. mYN AunHF dy bolF ƒ axsuixaf krky GroN
qur ipaf.
bfg vflI glI rfhIN mYN sRI gurU rfmdfs invfs aMdr pfxI vflI tYNkI dy
nËdIk puwjf hI sI ik ieh bhuq hI ÈkqIÈflI bMb pfxI dI tYNkI ivc af
ky vwjf qy dyKdIaF hI dyKdIaF pfxI dI tYNkI tuwt ky pfxI qoN swKxI
hox lwgI. mYN Bwj ky pRDfn sfihb dy irhfieÈI kmry ivc igaf, AuQoN
rYbr lY ky kUlr ivc jmHF hoey pfxI nfl rYbr Br ilaf aqy dÌqr iljf ky
rwK idwqf. ies qoN bfad golfbfrI aYnI qyË ho cukI sI ik mYN vfps
pRDfn sfihb dy irhfieÈI kmry ivc nf jf sikaf. pRDfn sfihb kol BfeI
DMnf isMG, BfeI hrnfËr isMG aqy BfeI gurnfm isMG, jo dPqr ÈRomxI
kmytI dy gyt qoN izAUtI kr ky afey sn, Auh hI rih gey.
dÌqr ivc myry qoN ielfvf s[ Bfn isMG jI skwqr, s[ aibnfÈI isMG jI pI[
Ey[, s[ blvMq isMG rfmUvflIaf, s[ dfrf isMG aYzvokyt, s[ rfj isMG
mukqsrI, s[ idafl isMG aqy s[ gurdrÈn isMG hI rih gey sn. rYbr ivc
pfxI bhuq Gwt hox kfrn asIN sfiraF ny bhuq hI sMjm qON kMm lYNidaF
Eny hI pfxI nfl guËfrf kIqf.
5 jUn dI rfq GMtf-Gr vflI sfeIz qoN pYdl POj sRI drbfr sfihb dy aMdr
dfKl ho cukI sI. iPr rfq dy krIb 10 vjy sfƒ pqf lwgf ik srF sRI gurU
rfmdfs jI vfly pfisEN gyt qoV ky imltrI qopF, tYNkF nfl lYs ho ky
aMdr dfKl ho cukI hY. srF dy iblkul sfhmixEN vwzy-vwzy Pfier hox dI
afvfË af rhI sI, ijnHF dI Dmk nfl kmiraF dIaF kMDF qy drvfËy kMb rhy
sn aqy roÈndfnF dy ÈIÈy tuwt rhy sn, ijs qoN ieh pRqIq ho irhf sI ik
sRI hirmMdr sfihb, sRI akfl qÉq sfihb`qy qopF, tYNkF nfl hmlf kr
idwqf igaf hY.
mYƒ Aus smyN s[ gurdrÈn isMG jI dI khI gwl Xfd hY ik jy POj afpxy
kfƒn anusfr cwlI iPr qF jfn bc skdI hY, pr sfƒ ieh nhIN sI pqf ik
POj afpxy kfƒn ƒ iCwky tMg ky aMnHyvfh PfieirMg krky sfzy pivwqr
asQfnF aqy iswK sMgq df Gfx ÈrHyafm krygI.
5 jUn qy 6 jUn 1984 dI drimafnI rfq ƒ mYN aqy hor bhuq sfry swjx jo
pRDfn sfihb dy dÌqr ivKy mOjUd sn, jd iksy ƒ ipafs lwgdI qF mYN
iglfs Do ky hr iek ƒ jl CkfAuNdf irhf. sfzy kol pfxI bhuq QoVHf rih
igaf sI. s[ blvMq isMG rfmUvflIaf kihx lwgy, ‘‘BfeI jsvMq isMG jI!
afpxy kOl pfxI bhuq QOVHf hY. qusIN Dovy nf, iesy qrHF hI sfiraF ƒ
loV pYx`qy Guwt-Guwt pfxI dyeI jfvo. ikAuNik hux afpxf sfiraF df
jnm-mrn iekwT ho cuikaf hY``.
6 jUn 1984
6 jUn 1984 ƒ svyry qkrIbn sfZy cfr vjy pRDfn sfihb qy sMq hrcMd isMG
lONgovfl dy POjI aiDkfrIaF nfl AuWcI-AuWcI bolx dI afvfË suxfeI
idwqI. pRDfn sfihb kir rhy sn ik qusIN sfƒ afËfd dyÈ dy nfgirk nhIN
smJdy, ies qrHF df vrqfAu qF ivdyÈIaF nfl vI nhIN krIdf, ijs qrHF df
qusIN sfzy nfl kr rhy ho. pr PojI aiDkfrIaF ny AunHF dI gwl ƒ
axsuixaf kr idwqf sI.
s[ aibnfÈI isMG jI ny sfƒ afiKaf ik ies qrHF lwg irhf hY, ijs qrHF
pRDfn sfihb qy sMq jI ƒ igRPqfr kr ilaf hY. hux afpF vI bfhr inklIey!
jd asIN sfry bfhr inkly qF mYN dyiKaf ik sRI akfl qKq sfihb dI
pivwqr iemfrq ƒ awg dIaF lptF ny afpxy klfvy ivc Gyiraf hoieaf sI.
awgy imltrI vfly cYikMg kr ky aqy ikrpfnF lfh ky nflIaF (Kloqy pfxI)
ivc suwtI jf rhy sn. Auh sfƒ kih rhy sn ik qsIN sfry lfeIn ivc hI
cwlo! sfƒ gurU rfmdfs srF dy brFzy ivc KVHf kr idwqf igaf. ijQy sfƒ
KVHf kIqf igaf sI, AuQy iek kmry dy bfhr imMnI qop aqy kfPI
hiQafrbMd POjI afp-afpxIaF puËIÈnF lY ky KVHy sn. kuJ smyN bfad sfƒ
pqf lwgf ik ies kmry ivc hI sMq hrcMd isMG aqy jQydfr gurcrn isMG
tOhVf ƒ zwikaf hoieaf hY. ies kmry dy awgy hiQafrbMd POj aqy CotI
qop ies qrHF iPwt kIqI hoeI sI, ijs qrHF asIN bhuq vwzy doÈI hoeIey!
kuJ swjx ijnHF ivc s[ Bfn isMG, s[ aibnfÈI isMG, s[ idafl isMG, s[
rfj isMG, s[ gurdrÈn isMG aqy BfeI gurnfm isMG (syvfdfr) sfzy qoN
awgy lMG cuky sn. ienHF qoN pihlF s[ nCwqr isMG, s[ bwgf isMG (mYNbrfn
ÈROmxI kmytI) aqy s[ gurcrn isMG skwqr, ÈRomxI akflI dl vI lMG gey.
srF dy kmiraF ivc igRPqfrI dyx afeI kuJ sMgq`qy hor XfqrU sfzy qoN
pihlF hI ibTfey hoey sn. ienHF AuWpr srF dI AuprlI mMiËl qoN gRnyz
suwitaf igaf, ijs nfl qrQwlI mwc geI aqy cIk-ichfVf pY igaf. iksy ƒ
kuJ nhIN pqf sI ik koeI iks pfsy jfvy, ikAuNik AuWTx`qy POj vwloN
aMDfDuMd PfieirMg kIqI geI. ienHF ivcoN s[ idafl isMG, s[ rfj isMG,
s[ gurdrÈn isMG, BfeI mlkIq isMG aqy hor bhuq sfry lok vI PwtV ho
gey sn.
s[ nCwqr isMG Blvfn, s[ bwgf isMG mYNbr ÈRomxI kmytI, s[ gurcrn isMG
skwqr (ÈRomxI akflI dl) aqy bhuq sfry lok ËÉmF dI qfb nf Jwldy hoey
ÈhId ho gey sn. jd s[ nwCqr isMG jI dI mfqf afpxy byt ƒ qVPdf vyK ky
shfr nf skI qy Aus ƒ pfxI ipafAux lwgI qF iek PojI ny pUry Ëor nfl
bËurg mF dy rfeIPl df bwt mfiraf aqy Aus ƒ pfxI ipafAux qoN mnHF kr
idwqf. kuJ sfQI qF ËÉmF aqy ipafs kfrn hI ÈhId ho gey. BfeI mlkIq
isMG jo ik gMBIr ËÉmI sI, ny myry koloN pfxI dI mMg kIqI. mYN Aus ƒ
pfxI iplfAux df Xqn kIqf hI sI ik POjIaF ny myry aqy ËÉmI mlkIq isMG
AuWpr bwtF df mINh vrHf idwqf, hflFik Auh pfxI sfÌ nhIN sI aqy Aus
ivc ml-muqr qy ÉUn imilaf hoieaf sI. POjI nlky ƒ hwQ vI nhIN sI
lgfAux idMdy. ieQoN qk ik POjI BIK mMgx vfilaF vFg, buwk nfl vI pfxI
nhIN sI pIx idMdy.
iek Cotf ijhf bwcf ijs dI mF bMb Dmfky ivc mr cukI sI, Auh bwcf
mMmI-mMmI pukfrdf hoieaf AuWcI-AuWcI ro irhf sI. Auh ivcfrf kI jfxdf
sI ik Aus dI mMmI ies sMsfr c iËMdf nhIN rhI sI! iek POjI ny Aus
bwcy ƒ Aus dI mF AuWpr suwt ky AuWpro golIaF vrHf ky Aus ƒ sdf leI
ivrlfp krnoN rok idwqf, ijs ƒ dyK ky myry mn dI jo hflq hoeI, mYN
Aus ƒ ÈbdF rfhIN ibafn nhIN kr skdf. pr mYN ho rhy awiqafcfr ƒ dyK
ky vI kuJ nhIN sI kr skdf. Auprokq suwty gey gRnyz bfry bhuq sfry
aMdfËy lfey jf rhy sn. sfƒ kuJ vI pqf nhIN sI lwg irhf ikAuNik sfƒ
pihrf dy rhy POjIaF vwloN sÉq hdfieq hI ik afsy-pfsy nhIN dyKxf!
isrÌ POjI hI kihMdy sn ik ieh gRnyz awqvfdIaF vwloN suitaf igaf hY.
ies qoN bfad mYƒ qy hor swjxF ƒ ijQy-ijQy vI Auh mOjUd sn, AuQy-AuQy
hI bMd kr idwqf igaf aqy kuJ ku swjxF ƒ gurU rfmdfs invfs dy kmiraF
qy brFizaF ivc ibTf ky sÉq pihrf lgf idwqf igaf. asIN jo iËMdf bc
gey sI, qVpdy ËÉmIaF aqy iKwlrIaF mnuwKI lfÈF`c hI bYTy sF. BfrqI
POjI bydrd aqy Ëflmfnf ZMg nfl bygunfh lokF dy ÉUn nfl holI Kyz rhy
sn. Cy aqy swq jUn dI drimafnI rfq qoN agly idn dy dupihr qk sfƒ
pfxI pIxf vI nsIb nf hoieaf. bfad dupihr qkrIbn ZfeI vjy rYWz krfs (hYlQ)
vfly iek twb pfxI df aqy kuJ Coly lY ky sfzy nËdIk phuMcy. AunHF dy
nfl s[ apfr isMG (zI[aYs[pI[ sRI aMimRqsr) mOjUd sn. asIN iksy ny
buwk nfl pfxI pIqf, iksy ny kwpVf igwlf kr ky buwlF AuWpr Pyr ky
guËfrf kIqf aqy keIaF ny afpxIaF juwqIaF ivc pfxI pvf ky pIqf qF ik
pfxI Qwly zuwlH ky byarQ nf clf jfvy. ieQoN qk ik ijQy lMgr dy BFzy
Doqy jFdy sn, Aus hOj ivc keI idnF df buwisaf pfxI vI lokF ny pI-pI
ky Éqm kr idwqf.
imltrI vwloN sfzI sfiraF dI puwC-igwC kIqI jf rhI sI. jd myrI vfrI
afeI qF iek POjI mYƒ puwCx lwgf ik iBMzrI vflf (sMq iBMzrf vfly) khF
hY? lfhOr (pfiksqfn) ko surMg khF sy jfqI hY? mYN AunFH ƒ ikhf ik
jnfb, mYƒ ies bfry koeI jfxkfrI nhIN hY. iek POjI kihx lwgf, Xh aYsy
nhIN bqfeygf, ies ko afgy ly jfE! ijs jgHf`qy mYƒ lY ky gey, Aus
jgHf`qy pihlF hI iqMn nojvfn lVky lfeIn ivc KVHy kIqy hoey sn. mYN
vI AunHF dy ipwCy jf ky KVHf ho igaf aqy vfihgurU df jfp krnf ÈurU
kr idwqf. ikAuNik mYƒ mihsUs ho irhf sI ik hux ieh sfƒ mfr dyxgy.
kuJ hI smyN qoN bfad POjIaF dy mn ivc pqf nhIN kI afieaf ik sfƒ iek
pfsy ho jfx leI ikhf. ies qoN bfad POj df iek krnl aqy s[ blvMq isMG
rfmUvflIaf myry pfs afey. Auh mYƒ s[ qyjf isMG smuMdrI hfl vfly pfsy
lY gey.
6 jUn 1984 dI dupihr dy do vjy dy krIb iek POjI tukVI ijs ivc iqMn
pMjfbI sn, AunHF ny sMq jI (hrcMd isMG lONgovfl) aqy pRDfn sfihb s[
gurcrn isMG tohVf ƒ ikhf ik asIN quhfƒ lYx leI afey hF. Aus smyN sMq
jI qy pRDfn sfihb sfQIaF smyq AunHF nfl qurn lwgy qF PYzryÈn vfly s[
mnjIq isMG (BfeI), s[ rijMdr isMG mihqf, s[ hrimMdr isMG (sMDU) aqy
s[ hrimMdr isMG (igwl) KVHy ho gey aqy sMq jI qy pRDfn sfihb ƒ kihx
lwgy ik qusIN ies krnl ƒ kih dyvo ik ieh sfzy mulfËm hn, ienHF df
Ërf iDafn rwKxf! ienHF ivc ÈRomxI kmytI dy mulfËmf isrP s[ mnjIq
isMG (BfeI) mIq mYnyjr qy s[ rijMdr isMG (mihqf) klrk sn. pr pRDfn
sfihb ny sfiraF dy bcfa leI kih idwqf ik ieh sfzy bwcy hn, ienHF df
iKafl rwKxf! pr jykr imltrI vfilaF ƒ pqf lwg jFdf ik ieh sfry
PYzryÈn dy srgrm kfrkuMn hn qF pqf nhIN imltrI vfly ienHF nfl iks
qrHF df vrqfAu krdy.
Èfm dy cfr vjy dy krIb sfƒ sfiraF ƒ gurU rfmdfs invfs dy brFizaF ivc
iekwqr kr ky iqMn-iqMn dI lfeIn ivc ibTf idwqf. ies smyN sfzy ivc
BfeI qfrf isMG syvfdfr (jo bfad c hlkf atfrI qON ivDfiek vI cuxy gey
sn) qy s[ Bfn isMG jI skwqr, ÈRomxI kmytI vI mOjUd sn. AunFH ny
sfzy`qy iek PojI (ispfhI) dI izAUtI lgf idwqI ijs ny sfƒ sfiraF ƒ
sMboDn hudy hoey afiKaf ik ieDr-AuDr iksy ny nhIN dyKxf. AuQy bYiTaF,
ijQoN qk sfzI nËr phuMc skdI sI asIN dyiKaf ik lfÈF nfl Bry kmiraF
ivcoN KUn vg ky sfzy bYiTaF dy hyTF af irhf sI. BuMjy bYiTaF grmI
nfl sfzI sfiraF dI ipwT qoN mfs gl ky Auqr irhf sI. asIN rfq dy
igafrHF vjy qk iesy qrHF BuwKx-Bfxy bYTy rhy.
ieQy mYN afp jI ƒ dwsxf cfhuMdf hF ik Auprokq bMd kFz qoN bfad
imltrI vfilaF ƒ golIaF clfAuxIaF aOKIaF lwg rhIaF sn. imltrI vfly
bcy hoey lokF ƒ ijQy-ijQy vI Auh kmiraF aMdr sn, AunHF Awpr gRnyz
suwt ky kmiraF aMdr hI mfrI jf rhy sn. lokF df cIk-ichfVf idl dihlf
dyx vflf sI.
ieQy iek hor gwl dI iDafn dyx vflI hY. Auh ieh ik sfzI BfrqI POj aqy
srkfr ny kfrigl dI lVfeI smyN sfzy gvFZI dyÈ (pfiksqfn) dy POjI jo
ik BfrqI ielfky aMdr GuspYT kr gey sn,AunHF ƒ 13 julfeI 1999 qoN 16
julfeI 1999 qk cfr idn df smF asly smyq ielfkf KflI krn leI srwiKaq
rsqf idwqf. pr afpxy hI dyÈ aMdr, afpxy hI dyÈ dI POj ny sRI drbfr
sifhb kMplYks aMdr iGrI sMgq ƒ 4 jUn 1984 qoN 6 jUn 1984 qk 5 imMt
df vI smF bfhr surwiKaq bc inklx leI nhIN idwqf. BfvyN POj anfAuNs
krdI sI ik kriPAU ivc iZwl dy idwqI geI hY, pr jo XfqrU bfhr inkldy,
AunHF dy hwQ ipwCy bMnH ky golIaF nfl BuMn idwqy jFdy sn. jykr koeI
bc jFdf qF Aus dy hwQ-pYr aqy awKF bMnH ky PojI kYNp ivc Byj idwqf
jFdf sI.
6 jUn dI rfq 11 vjy dy krIb sfƒ imltrI kYNp ivc iljfieaf igaf. sfzy
phuMcx qoN QoVHy smyN bfad hI golIaF cwlx dI afvfË suxfeI idwqI.
asIN sfry vfihgurU-vfihgurU krn lwg pey. asIN sfry hI ieho soc rhy
sI ik kMplYks aMdr qF bc gey sI, pr hux nhIN bcdy! pr dUjy idn 7 jUn
svyry pqf lwgf ik jo nOjvfn kMD twp rhy sn, AunHF ƒ golIaF mfr ky
mfr idwqf igaf hY. jd mYN aqy s[ Bfn isMG (skwqr ÈROmxI kmytI) kYNp
ivc phuMcy qF AuQy pRDfn sfihb, sMq hrcMd isMG jI aqy hor swjx mOjUd
sn. AunHF ƒ ÈfmIN cfr vjy iljfieaf igaf sI. sfƒ qF ieh KdÈf sI ik
AunHF ƒ mfrn leI lY gey hn aqy jd sfƒ kYNp ivc iljfx lwgy qF asIN vI
ieho smiJaf ik hux sfzI vfrI af geI hY pr AunHF ƒ dyK ky asIN afpxy
afp ƒ surwiKaq smiJaf ik hux asIN iksy surwiKaq QF`qy phuMc gey hF.