sfkf nIlf qfrf qoN bfad kOmI axK df punr-AuQfn aqy KVoq


pMjfb dI DrqI ƒ purfqn smyN qoN hI keI afPqF nfl do-cfr hoxf ipaf hY. pMjfbIaF ny ies ƒ bVy hI sbr nfl sihaf, Ëiraf aqy ijQoN qwk ho sikaf ies df mukfblf kIqf. afrIaf qoN lYky hux qwk BfvyN keI vfr iehnF dI nslkuÈI dy Xqn hoey aqy keI vfr ieh Kqm hox dI siQqI qwk phuMcy pr hr vfr hI duÈvfrI ny iehnF ƒ iksy nf iksy ienklfb dy svwb qwk lY ky aFdf.
gurU nfnk sfihb dI afmd qoN pihlF ieQoN hr vwzf Cotf mnuwK bRfhmxvfd dy icwkV ivwc pUrI qrHF lbryj sI. rfjf pors qoN bfad jy asIN khIey ik ieQoN axK jF svYmfx nF dI cIË nfdfrd sI qF ies ivwc koeI aiqkQnI nhIN hovygI. iesdI imsfl ipClI sdI dy mhfn Èfier zf[ iekbfl dy ies Èyar qoN vI imldI hY:-
‘kuC bfq hY ik hsqI imtqI nhIN hmfrI
side rhf hY duÈmx dOry jmF`.
ieQy ieh socx vflI gwl hY ik afKr ikhVI hsqI dI gwl kIqI geI hY, ikAuNik gurU nfnk sfihb dy afgmn qoN lgBg Cy sO sfl pihlF qwk ies DrqI dy iksy ÈÉÈ ny hmlfvrF vwl Jfkx dI vI koiÈÈ nhIN kIqI. pUry 1 hËfr sfl qwk dI gulfmI df svwb afKr ikhVI hsqI dy nf imtx df sUck hY?
AuWqr bVf hI spÈt hY-bRfhmxvfd df bFs rUpI cirwqr, jo hryk Jtky, hmly ƒ sihx dI pRoVHqf krdf hY, bjfey AuhnF JwKVF df mukfblf krn dy. ies dI gvfhI gurbfxI aqy ihMdosqfnI ieiqhfs vI Brdf hY ik ikvyN bfbr vrgy hmlfvrF df mukfblf krn dI bjfey iehnF ny mMdrF ivc twl KVkfAuxy aqy jodVIaF krnIaF ÈurU kr idwqIaF aqy iÈv jI dI qIjI awK KuwlHx df lMmf ieMqjfr krnf ÈurU kr idwqf. ijs df iswtf sI pUry 1000 sfl qwk dI gulfmI.
iPr gurU nfnk sfihb dI rihmq aqy gurU dÈmyÈ jI dy KMzy dI pfhul dI bKiÈÈ ny ies DrqI dy inmfxy inqfxy lokF ivc aYsI rUh PUkI ik AuhnF ny afpxI axK aqy svYmfn ƒ afpxf hiQafr bxf ky muglF qoN lY ky ibprF qwk ky hwilaF df jvfb bVI sUrmgqI nfl idwqf. bkOl Èfier,
‘‘AuWQy icVIaF ny bfËF ƒ Zfihaf jfpy, awKF AuGV geIaF sfry jwg dIaF,
awgV-ipCV Klogy jf pMj ipafry, pMjy mUrqF mohxIaF lwgdIaF,
‘dsvyN gurF` ny POj bxfeI ijhVI, Auhny ijwqxf ey cOhF pfisaF ƒ,
AudoN pfxI ƒ axÉ dI pfn cVHgI, KMzf Coh igaf jdoN pqfisaF nfl``.
ies axK dI cfVHI hoeI pfx ny sqfrHvIN aTfrHvIN sdI dy Juldy JwKVF ƒ bFs bxky nhIN jiraf sgoN iehnF nfl mwQf lf ky aYsf bMnH mfiraf ik awgy qoN iksy hmlfvr ny pMjfb vfly pfisAuN hmlf krn dI ihmfkq nhIN kIqI.
iesy axK df pROVH rUP ihMdosqfnI aËfdI dy sMGrÈ ivc pfey Xogdfn qoN vI imldf hY. afpxI igxqI qoN Ault jf ky 80% qoN AuWpr kurbfnIaF dy ky eys dyÈ ƒ aËfd krfAuxf qy iPr aËfdI ƒ kfiem rwKx leI smyN smyN`qy bhfdrI dy Auh jOhr ivKfAuxy ijs ƒ vyK duÈmn vI dMg rih jfvy. ies kOm dy ihwsy afAuNdf hY. pr aPsos ik buwkl dy swpF ƒ nf smJx dI ies dI kmËorI jF PrfKidlI kih lAu, ny ies ƒ zfhZI swt mfrI. ihMdosqfnI ibpr ny ies ƒ bhuq cMgI qrHF jfixaf qy pCfixaf Aus ƒ pqf hY ik ieh afpxI qkdIr df mflk Kud hY qy Aus ny iesy gwl ƒ smJ ky afpxI cODr ƒ kfiem rwKx leI ies ƒ imwTf Ëihr dy ky mfrn df islislf ÈurU kIqf. sB qoN pihlf vfr Ausny ies dI afriQkqf ƒ Kqm krn leI kIqf. ies dI ËrKyj DrqI ƒ vMizaf. kudrqI sfDn pfxI lutfieaf, hry ienklfb dy nF hyT iesdI KyqIbfVI, jo ies df aDfr hY, ies qrIky nfl XUrIaf kIt nfÈkF, ndIn nfÈkF, ÈfhF qy bYNk kriËaF dy rfh pfieaf. ijs df iswtf DrqI hyTlf Krfb pfxI, Gt rhI Auqpfdkqf, vD rhy krËy aqy afqmGfqF dy rUp ivwc sfzy sfhmxy hY.
dUjI swt ies DrqI dy PlsPy, ivcfrDfrf dy nuksfn dy rUp ivc mfrI. pMjfb dI DrqI`qy nklI inrMkfiraF dy rUp ivc ByKIaF df kbËf krvfieaf igaf. iswty vjoN jdoN afriQk aqy Dfrimkqf dy sumyl Aujfgr rUp ivc Kqrf mihsUs hoieaf qF dÈmyÈ dI Aumwq clfk ibprF dI mfrU nIqI afBfs hox lwgI. pMjfb dIaF hwkI mMgF aqy Drm XuwD morcy ny aËfdI dy QpyiVaF duafrf inrijMd kr idwqI isK mfniskqf ivc iek nvF joÈ Biraf. Drm XuwD morcy dI sPlqf qoN bOKlfey ibpr ny ies kOm ƒ sbk isKfAux df pwkf ierfdf kIqf aqy aMgryËF qoN bfad iehnF AuWpr DfVvI bx ky hwlf bol idwqf. BfvyN jUn 84 dy GwlUGfry ivc drbfr sfihb smUh ivc lVn vfly isMG QoVy sn pr AuhnF dI bhfdrI aqy sMq jrnYl isMG iBMzrFvfilaf dI kQnI aqy krnI dI sumylqf ny BfrqI ibprvfdIaF ƒ ieh cMgI qrHF smJf idqf ik iswK afpxf Gr qF sVdf vyK skdf hY pr afpxy gurDfmF dI byadbI nhIN shfr skdf. sfkf nIlf qfrf ny ijwQy smuwcI kOm ƒ iek nf muwkx vflf drd idwqf AuWQy nfl hI ies drd ny kOmI axK aqy svYmfx dI imwTI cIs vI bKÈI. nhIN qF koeI kfrn nhIN sI ik afpxy AuWpr hoey acfnk ies hwly nfl ZyrI Zfh lYx dI bjfey sMGrÈ dy rfh qoiraf. ieh Auh smF sI jdoN hr pfsy inrfÈf df aflm sI kOm dy Èyr jrnYl jF qF ÈhfdqF pf cuwky sn jF jylHIN zwky qsIhy Jwl rhy sn aqy gwdfr nyqf rYst hfAUs rUpI jylHF ivc srkfrI KfiqrdfrI df anMd mfx rhy sn. ibpr dI mfr aqy afpixaF dI ÊwdfrI dy zUMGy Pwt sih ky vI jy iswK kOm mukfbly df rfh cuxdI hY qF ieh koeI sDfrn vfikaf nhIN. asl ivc sfkf nIlf qfrf ny kOmI axK aqy gYrq dy punr AuQfn ivc mhwqvpUrn ihwsf pfieaf. BfvyN ik dUjf pwK duKdfeI hY pr jy axK svYmfx dI jfigRqI dI gwl krIey qF afpxy afp`qy mfx mihsUs huMdf hY. kOm ny ieh gwl BlI BFq smJ leI ik isK jF qF bfdÈfh hY qy jF bfgI. bfdÈfhI qF kdoN dI Kus cuwkI sI qy rhI bfgI bxn dI gwl, Auh kOm ny apxf leI. nhIN qF koeI kfrx nhIN sI ik axK aqy svYmfx dI pYdf hoeI ies lihr Kqm krn leI ibpr vloN ies DrqI`qy afpRyÈn vuzroË aqy blYk QMzr ijhy iGnfAuxy kfrnfimaF ƒ vI aMËfm idwqf igaf. iswK nOjvfnI ny Kfs qOr`qy ieh snJ ilaf ik ÈRI akfl qKq sfihb qy hmlf kyvl sMq iBMzrFvfilaF jF AuhnF dy pYrokfrF`qy hI hmlf nhIN sgoN smuwcI kOm dI axK aqy afbrU`qy hmlf hY.
sfkf nIlf qfrf qoN bfad cwly sMGrÈ dOrfn ijs qrHF nfl kOmI aËfdI df aYlfnnfmf hoieaf aqy ijs qrIky nfl afm jn-sDfrn ny ies ƒ mdd idwqI, Ausy df hI iswtf sI ik iek vfr qF pMjfb dI DrqI`qy sMGrÈÈIl iDrF df bolbflf ho igaf sI. pMjfb dy skUlF ivc jn-gn-mn dI QF`qy ‘‘dyih iÈvf br moih iehY`` piVHaf jfxf, vridaF df bdly jfxf, dfj aqy ivafh dI PjUl ÉrcI df bMd ho jfxf afid aijhIaF AudfhrxF hn jo ieh iswD krdIaF hn ik sfkf nIlf qfrf ny isK kOm aqy pMjfbI jIvn jFc dy sucfrU pwKF df punr AuQfn krnf ÈurU kr idwqf sI. ies gwl ny ibpr ƒ ibpr ny vI svIkfr kr ilaf sI, Ausny ies sMGrÈ ƒ afm lokF qoN prHy krn leI aqy afm lokF dI soc ƒ bdlx leI nvyN qrIky ieËfd krny ÈurU kr idwqy. sB qoN sPl ZMg vriqaf igaf ‘blYk kYts` jF ‘kflIaF ibwlIaF` df. iehnF dIaF sMGrÈÈIl iDrF ivc GuspYT krvf ky ijQy afm lokF sMGrÈI iDrF qoN dUr krn dI sPl Kyz KyzI geI AuWQy nfl hI sMGrÈI iDrF ivc duPyV aqy asl inÈfny dI spÈtqf ƒ vI DuMdlf kr idwqf. luwtF, KohF, kqlF, zfikaF, blfqkfrF rfhIN ijwQy sfkf nIlf qfrf qoN bfad AupjI komI axÉ dI jfigRq lihr ƒ qfropIzf kIqf igaf, AuWQy nfl hI iswK nOjvfnI ivcoN axÉ aqy svYmfx dI Bfvnf puwTf gyVf dy ky aKOqI siBafcfr aqy nÈy dI mfrU hiQafrF nfl Kqm krn dI sPl koiÈÈ ÈurU kIqI geI. kOmI axÉ ƒ isrÌ jwtpuxy qwk sImq krky, hYNkV aqy PokI Èfn qwk Gtf ky, pMjfb dI DrqI df aijhf swiBafcfr pyÈ kIqf igaf ijsdf dUr pRBfvI iswtf ieh inkilaf ik awj pMjfb df nOjvfn nÈweI qy BMgVf pfAux qwk hI ismt ky rih igaf hY. Aus dI bhfdrI kuVIaF ipwCy lVn qwk hI sIimq ho geI hY. AusdI muwC df svfl isrP sfihbF ƒ kwZ ky iljfxf hI rih igaf hY. AuWDroN niÈaF dy hVH ny pMjfb dy nOjvfn ÈrfbI, smYkIey vrgy lkb idvf idwqy hn. ieh sB kuJ koeI sihj vrqfrf nhIN smJxXog vrqfrf hY. sfkf nIlf qfrf qON bfad pYdf hoeI kOmI cyqnf, svY mfx aqy axK dI icMgfrI ƒ mwTf krnf aihMsk isDFq hY.
ibnF Èwk awj hflfq iblkul vwKry hn. BfvyN kOmI axK, ÊYrq nF dI cIË sfzI ajokI pIVHI dI mfniskqf ivcoN mnPI ho cuwkI hY, pr mrI nhIN. hfr jfxf qy hfr mMn lYxf do vwK-vwK gwlF hn. BfvyN kOm sMGrÈ hfr geI hY pr ajy hfr mMnI nhIN. kOmI axK gYrq Kqm nhIN hoeI, iek vkqI KVoq ËrUr af geI hY. smJx vflI gwl ieh hY ik ieh kOmI ÊYrq, axK, hovygI vI nhIN, iesdy ipwCy mhfn PlsPf, ivcfrDfrf, isDFq aqy ieiqhfs KVf hY jo smyN smyN`qy afpxI hoNd Ëfhr krdf rihMdf hY. Auh jËbf awj vI pMjfbI kOm dy lhU ivc mOjUd hY. iek bkOl Èfier kihMdf hY,
‘‘hws KoprI luhf ky khy mYN ijwq igaf, bMd bMd ktvf ky khy mYN ijwq igaf, buwcy sUlI`qy tMgf ky kgy mYN ijwq igaf, vwt muwC df nHI kdy lwbdf jnfb df, rhy juwgo juwg ijAuNdf gwBrU pMjfb df``.
awj loV hY ies jËby ƒ nvF rUp dyx dI, ies soc ivc afeI KVoq qoVn dI, kOmI axK aqy ÊYrq sfkfrfqmk soc rfhIN punr surjIq krn dI, iswK mnF aMdr ieh soc pYdf krn dI ik asIN koeI nÈweI, DfVvI jF iPr kyvl lVfky lok hI nhIN sgoN asIN ies dyÈ dI iksmq GVn vfly, BuwiKaF df iZz Brn vfly, afpxI iksmq dy afp mflk hF. sfƒ iksy dIaF bKÈIaF lIzrIaF, pRDfngIaF dI loV nhIN hY. sfƒ qF sfzy rihbrF ny bfdÈfhIaF bKÈIaF hoeIaF hn. asIN jF qF bfgI hF jF bfdÈfh. asIN jF qF bfgI hF jF bfdÈfh. asIN jF qF rfj krdy hF qy jF lV mrdy hF. afE sfzy leI dovyN rfh KuwlHy hn. purfqn isMGF df ivÈvfs sfzf rfh dsyrf hY ik,
‘‘idwlI qÉq pr bhygI afp gurU dI POj,
Cqr JulyNgy sIs pr bVI krgI moj``
 

************************

 

 

iswDf kIrqn pRsfrn

vIzIAu

afprysLn nIlf qfrf

sMq jrnYl isMG jI

sLRI hrmMidr sfihb qy hmlf (1984)

BfeI qyijMdr isMG jI

kfkfr, dsqfr qy rihq

   

afzIAu inqnym

jpu jI sfihb

jfpu sfihb

qvY pRsfid svwXf

copeI sfihb

afnMd sfihb

rihrfsu sfihb

kIrqn soihlf

suKmnI sfihb

ismrn

sMq jrnYl isMG jI