jUn 84 sfkf nIlf qfrf ipCokV qy POjI hmlf


ihMdusqfn dI sMsikRqI, sImfvF, Drm, axK, abrU, gYrq dI rwiKaf hyq iswKF ny afpxf KUn pfxI dI qrHF vhfieaf hY. dUsry ÈbdF ivwc jykr iswK gurU sfihb qy AunHF df sfijaf Kflsf pMQ apxI rwq nfl ies DrqI ƒ lfl rMgq nf idMdf qF sfied ihMdusqfn df nkÈf qy ieiqhfs hor hI huMdf. keI hmlfvr afAuNdy rhy qy ihMdusqfn dI ÊYrq qy ieËq ƒ pYrF hyT roldy rhy pr iksy ihMdusqfnI dy joÈ ny Aubflf nF KfDf, iksy dy zoly nf Prky, sgoN mUk drÈk bxky afpxI luwtI pwq df nËfrf dyiKaf. inrml pMQ df sMsQfpk jgq gurU ny sMsfr mMc qy kdm rwiKaf qF hmlfvr ho ik afey bfbr ƒ jfbr qy Aus dI hmlfvfr POj ƒ pfp kI jMJ afiKaf. Èhfdq smyN dI loV bxI qF iksy mugl aihlkfr awgy kOmI axK nhIN gvfeI sgoN kOmI gYrq dI rwiKaf hyT Èhfdq dI pRfpqI ivwc ÌÉr mihsUs kIqf. mYdfny jMg ivwc jUJx df smF afieaf qF akfl qKq pRgt krky mIrI pIrI dIaF do qlvfrF pihn ky Drm qy rfjnIqI df sumyl krky aijhy hlymI rfj abcl ngd dI nINh rwK idwqI ik mugl hkUmq dIaF jVHF ihwl geIaF. pr sMsfr dy lokF ny ajIb nËfrf vyiKaF ijs krm kFzI icMnH ƒ pihly jfmy ivwc ibprvfd df jUlf kih ky iqRskfr idwqf, Aus dy smrQk ibhblqf dI hflq ivwc Drm rwiKaf dI jodVI lY ky afey qF nOvy jfmy ivwc gYr Drm dI rwiKaf hyq afpxy srIr df TIkrf idwlI ivwc BMnxf kbUilaf. dsvyN jfmy ivc ihMdusqfn dI byaxK qy afbrU hIx ho cukI imwtI ƒ qIrF dI nok nfl AuWliQaf, moeI imwtI ivwc nvIN rUh PUk ky inwj rUp kih ky invfijaf. akfl purK dI POj dy vjfey rxjIq ngfry ny mugl hkUmq dy qF isr pIV lf idwqI, pr Aus qoN vI pihlF DOqI, topI dy (alMbrdfr) phfVI rfjy hmlfvr ho afey jo Kflsy dy jfho jlfl awgy itwk nF sky. sfrf srbMs kOm dI Byyt cVHf idwqf, irDIaF, iswDIaF qy qMqr sfDnf nfl byaxK ho ik suwqy iewk bYrfgI ƒ KMzy dI Tokr nfl hlUixaf, pfhul dy ky aYsf sUrmf bxf idwqf ijs ny ËulmI jVHF AuKyV ik rwK idwqIaF.
smy df gyV bdilaf Kflsy dy isrF dy muwl pey qy muwl vI axK anusfr pey. gËnI dy bjfrF ivwc ihMdusqfn dI ijAuNdI jfgdI iewjq afbrU tky-tky ivkdI sI pr isMGF dy isrF df muwl keI guxF vwD pfieaf. nfdrF abdflIaf qF isMGF dI rwq`c nhfAuxf hI sI, aikRqGx jspq, lKpq ny vI koeI ksr nF CwzI. ipMzy qy ËKmF dIaF pMzF lY ky Kflsf KuMzIaF qygf nfl liVaf, aKIr Pqih ny Kflsy dy pYr cuMmy. Kflsf rfj hoNd ivwc afieaf, Kflsy dI grË nfl kfbl kMDfr kMb AuiTaf ivdyÈI hmlfvrF dI ies DrqI vwl awK cuwk ky ihMmq nf peI, pr aikRqGxF ny Kflsy dI ipwT ivwc aYsf Curf mfiraf ik KUn nfl isMijaf Kflsf rfj df bUtf iPrMgIaF hwQ clf igaf.
ieiqhfs dI loa ivwc aiDaYn kIqf jfvy qF Kflsy df iewk ivÈyÈ gux jF iPqrq AuGV ky sfhmxy afAuNdI hY ik Kflsf jF aËfd hfkm huMdf hY jF bfgI. gulfm hoxf Kflsy dy suBfa df aMg nhIN. iPrMgIaF ivruwD sGMrÈ Kflsy ny arMiBaf, kurbfnI dy aMkVy pVH ky hYrfn ho jfeIdf hY abfdI kyvl 1.5% qy kurbfnIaF 80% qoN vDyry qy dUsry pfsy Kflsy dy KUn nfl ilbVy mOiZaF qy cVH ky rfj Bfg mfnx vflI kOm dI abfdI 80% qy kurbfnIaF 2% qoN vI Gwt.
aËfdI imlx AuprMq ies dyÈ dI bhuigxqI lIzriÈp ny aikRqGxqF dy sfrI hwd bMnH qoV ky ijho ijhf ivsfhGfq iswKF nfl, kIqf Aus dI imsfl hor ikDry nhIN imldI. hr hIlf Kflsy dI axK ƒ mlIafmyt krn df vriqaf igaf iswKI dI axK ƒ Kqm krn vfsqy, kOmI gYrq dI icMgfrI ƒ buJfAux vfsqy BfvyN rfj BfgIaF vwloN pihly idn qoN hI hmly ÈurU ho gey sn pr sfkf nIlf qfrf aYsf iBafnk GwlUGfrf hY ijs dy inÈfn kOm dy ihrdy qoN kdIN imt nhIN skdf, iewk aYsf nÈqr iswKF iKlfP vriqaf igaf ijs ny kOm ƒ vlUMDr ky rwK idwqf hIroÈImF qy nfgfsfkI dy hmilaF qoN vDyry krUrqf pUrn kfrvfeI sI. iewk iBafnk GwlUGfry df inÈfnF kyvl iswK nhIN iswKI sI, mksd kyvl bfbf jrnYl isMG ƒ Éqm krnf nhIN sgoN kOm ƒ jÜIÜ krnf sI, kOm df gYrq ƒ rolxf sI. rfj Bfg dI milkf ieMdrf dI pRbl iewCf kOm ƒ sbk isKfAuxf sI ikAuN ik Aus vwloN lgfeI 1977 dI aYmrjYNsI dOrfn jdoN sfrf dyÈ susrI vFg sO igaf sI qF isrP gurU Kflsf hI mYdfn ivwc zwitaf sI. awj kwlH afpxy afp ƒ ihMdUqv dy muwdeI aKvfAux vfly qy dyÈ dy BgvyNkrn df supnf lYx vfly, KfkI inkrF lukf ky Kflsf dI Èrn afey sn. qRIaf hwT sdkf hMkfrI bIbI Kflsy ƒ ËlIl krnf locdI sI.
nklI inrMkfrIaF vrgy pfKMzIaF ny iswK isDFqF df mËfk Auzfieaf. gupq srkfrI PMz, srkfrI mÈInrI ny pUrf sihXog idwqf ieQoN qwk ik pMjfb dIaF Auc pdvIaF AuWpr vI Ausy vIcfrDfrf dy smrQkF ƒ bTfieaf igaf. 13 apRYl 1978 ƒ nklI inMkfiraf ny aMimRqsr ivKy Kflsf dy KUn nfl holI KyzI, pulIs qy pRÈfsn ny mUk drÈk bx ky sB kuJ dyiKaf. pMjfb dI akflI srkfr pMQk ihwqF qoN mUMh moV geI ies muwkdmy dOrfn hoey pwKpfq ƒ lY ky iswK kOm df ivÈvfs ies iPrkU BfrqI inaF pRxflI qoN vI iblkul cuwikaf igaf. kOm dI gYrq Aupr, iswKF Aupr ho rhy inqfpRqI hmilaF ny bfbf jrnYl isMG ƒ mYdfny jMg ivwc inqrn leI mËbUr kIqf. srkfrI Èih pRfpq guMizaF ny keI QFvF qy iswK srUp dI byadbI kIqI, pMjfb dI DrqI qy ieh nfary suxy jf rhy sn,
kwC, kVf, kMGf, ikRpfn,
Dwk idaFgy pfiksqfn
aijhy durivhfr vyK ky kOmI joÈ ny Aubfl KfDf. ijs kOm ny prfieaF dI iewËq ruldI vyK ky KUn vhfieaf hovy, Auh kOm afpxI iewËq ruldI ikvyN vyK skdI sI? gurU srUpF dI byadbI, srkfrI Dwky ÈfhI, ivqkrq aqy srkfrI guMzfgrdI ny kOm dy jËbfqF ƒ hlUixaf. pMjfb dIaF hwkI mMgF ƒ lY ik ÈurU kIqf Drm XuwD morcf pUry jobn qy sI. kOmI axK Aupr hoey hmilaF df jvfb iswK jvfnI ny idwqf. srkfrI mÈInrI, pRcfr sfDnF qy Kfs krky mhfÈf pRYs ny iswK nOjvfnI ƒ aiqvfdI, dihÈqgrd, grdfnx ivwc koeI ksr nF CwzI. bfbf jrnYl isMG iBMzrFvfly aqy AunHF dy sfQI jo hirmMdr sfihb itky hoey sn ƒ vwKvfdI, pfiksqfn dy eyjMt grdfinaf igaf. Drm XuwD morcy ƒ kuclx vfsqy srkfr ny pUrf qfx Üfieaf pr kOm dy BVky jËbfqF sfhmxy koeI pyÈ nf geI.
mhfÈf pRYs pfvn Dfrimk asQfnf ƒ aiqvfdIaF df awzf, aslf PYktrI`qy ivdyÈI eyjMsIaF df Gr, qy muËrmF df kyNdr kih ky invfj rhI sI qy iswKF dy iKlfP afm jnqf ƒ BVkf rhIN sI, nPrq dy bIË boa rhI sI. ieh Auh hI pRYs sI ijs ny pMjfb ƒ muV do BfÈfeI bxfAux dy Xqn kIqy sn qy ihMdUaF ƒ mF bolI pMjfbI apnfAux qoN roikaf. Aus smyN dy pulIs muwKI pI[aYs[iBMzr ny mhfiÈaf vwloN lfey qkrIbn Auprokq sfry doÈF ƒ rwd kIqf sI.
bfbf jrnYl isMG ƒ vI pRYs nfl aksr iehI iglf sI Aus dIaF qkrIrF ƒ glq rMgq dy ky qoV mroV ky pyÈ kIqf jFdf hY. pwqrkfr aYs[krpytr ny ies dI puÈtI kridaf iliKaf iBMzrF vflf aKIr qwk iehI kihMdf irhf ik Auh AunFH kqlF vfsqy ijMmyvfr nhIN ijMnF dI afV hyT POj hmlfvr ho ik afAuxf cfhuMdI hY.
BfrqI POj df qjrbykfr jrnYl myjr Èubyg isMG ijs ny pfiksqfnI ÌOj qoN hiQafr stfAux aqy bMglf dyÈ dI hoNd leI aihm ihwsf pfieaf, Aus ƒ iemfndfrI nfl kIqI syvf df ievËfnf sËf dy rUp ivwc imilaf. dyÈ dI byÈwkkImqI syvf AuprMq bRfhxvfdI srkfr pfsoN KuafrI imlI. ijs ny iswKF nfl huMdy ivqkry dy ËKmF ƒ afpxI dyhI qy hMZfieaf. ieh jrnYl, bfbf jrnYl isMG dI swjI bFh dy rUp`c AuBiraf qy sRI drbfr sfihb dI rwiKaF leI ivAuNqbMdI df ijMmF afpxy isr ilaf.
2 jUn 1984 ƒ dyÈ dI milkf bRfhmxI ieMdrf iewk pfsy dyÈ dy nfm sMdyÈ jfrI krky akflIaF ƒ pMjfb msly dy hwl df swdf dy rhI sI qy dUjy pfsy POj ƒ pMjfb kUc krn df lukvF hukm idwqf jf irhf sI. kuJ hI smyN bfad ieh Kbr pRsfrq hoeI ik pMjfb ivwc isvl pRÈfsn dI mdd vfsqy POj qfienfq kIqI jf rhI hY. pwCmI kmFz dy lYPtInYNt jnrl afr[aYs[idafl ƒ gvrnr pMjfb df slfhkfr inXukq kr idwqf. AuDr drbfr sfihb kMplYks duafly qfienfq sI[afr[pI[aYP aqy bI[aYs[aYP ny ibnF iksy BVkfht dy golIbfrI arMB kr idwqI. ÌOj dI afmd huMidaF hI sfrf pMjfb sIl kr idwqI. ÌOj dI afmd huMidaF hI sfrf pMjfb sIl kr idwqf igaf aqy sI[afr[pI[aYP dy itkfieaf Aupr ÌOj af bYTI. 3 jUn ƒ gurU arjn sfihb jI df ÈhIdI purb hox sdkf kfPI sMgq pfvn asQfn qy phuMcI hoeI sI ÌOjI golfbfrI sdkf aMdr kfPI isMG 1-2 jUn ƒ ÈhId hoey. ÌOjI muKI ky[aYs[brfV jo ieh ivcfr lY ik afieaf sI ik qopF qy goilaf dI gUMj nfl vwzy-vwzy jrnYl kMQ jFdy hn ƒ bVI nmoÈI df sfhmxf krnf ipaf jdoN aMdr jfx dI koiÈÈ krn vfly POjI dsiqaF df aMdrly isMGF ny XQfÈkiq suafgq kIqf. kmFzo dsqy aMdr jfx ivwc nfkfm ho gey. bfhro aDuink hiQafrF nfl ho rhI golfbfrI df juvfb isMGF ny sImq sfDnF nfl idwqf. Bfvy ÈÈqrF df aBfv sI pr gurDfmF dI rwiKaf aqy kOmI gYrq Aupr ho rhy ies hmly df mUMh qoV jUvfb dyx df jËbf mn aMdr sI. 2 qoN lY ky 5 jUn qwk POj ƒ koeI bhuqI sPlqf hfisl nf hoeI. aKIr ivÈyÈ hdfieqF pRfpq krky hirmMdr sfihb aMdr ivjXMq-72 tYNk ey[pI[sI[ gwzIaF aMdr ByjIaF ijMnHF ny pirkrmF`c morcf lf ky sRI akfl qKq sfihb Aupr golfbfrI afrMBI aqy sRI akfl qKq sfihb dI iemfrq ƒ Zih ZyrI kr idwqf. aMdrly isMGF ny jnrl Èubyg isMG dI agvfeI ivwc ijs qrHF ÌOjI hmly df jvfb idwqf, Aus ny KflseI rvfieqF ƒ muV Aujfgr kIqf. ÌOj vwloN Bfvy ik aMdr inhwQy ÈrDflUaF df byieqMhf kqlyafm kIqf igaf pRqUM drbfr sfihb dI rwiKaf kr rhy joÈIly isMGF ny Ìoj df ZukvF jfnI nuksfn kIqf.
6 jUn ƒ bfbf jrnYl isMG aqy AunHF dy sfQI drbfr sfihb jI dI rwiKaf kridaF ÌOj nfl lohf lYNidaF jfmy Èhfdq pI gey. Ìoj pUry drbfr sfihb kMplYks qy kfbË ho geI. isMGF dy XuDnIqk krqbF aqy bfbf jrnYl isMG dI idRVqf df pRgtfvf krdf jrnl ky[aYs[brfV ilKdf hY ik sMq jrnYl isMG aqy Aus dy sfQI idRVqf nfl zty, pUrI sUrmqfeI df pRgtfvf kIqf………[ iBMzrFvflf Auc drjy df sUrmF ho inbiVaf (THE TRUE STORY; OPERATION BLUE STAR)[
ies sfky ny kOM aMdr pMQ aMdr pRsqI df aQfh jËbf pYdf kIqf pRqUM roh qoN AuTI KfVkU lihr jldI hI srkfrI eyjMsIaF df iÈkfr ho geI. srkfrI sfijÈ aDIn bfbf jrnYÜ isMG dI Èhfdq ƒ Cpfieaf igaf aqy Aus ƒ kOmI ÈhId dy qOr qy AuBrn nf idwqf. sfrIaF KfVkU jQybMdIaF ny jo bfbf jrnYl isMG jI df sMsQf pRBfv kbUldIaF sn ny bfbf jrnYl isMG dy ijMdf hox df aqy dubfrf pRgt hox df pRcfr kIqf iswty vjoN koeI nvI lIzriÈp nf AuBr skI aqy pMQ doKIaF ƒ KfVkU sMGrÈ ivwc GuspYT krn df suinhrf avsr imilaf. KfVkU jQybMdIaF ivwc afpsI iKcoqfx iewk jQybMdk ZFcf, anuÈfsn dI Gft ny ies lihr ƒ Kqm krn ivwc aQfh Xogdfn pfieaf. pMQ pRsqI dI gwl krn vfilaF ƒ srkfrI dihÈq grdI df iÈkfr hoxf ipaf, ijs dIaF keI imsflF hn. kOmI jËbfqF df pwK pUrn vfly ivdvfnF aqy sMq ispfhI vrgy mfisk pwqrF ƒ ijQy srkfrI kropI df iÈkfr hoxf ipaf AuQy KfVkUaF dy Bys ivwc srkfrI eyjMtF ny vI koeI Gwt nf kIqI. pyNzU lokF dy Gr KfVkUaF dIaF CupxgfhF sn pRqUM KfVkUaF dy Bys ivwc srkfrI kflIaF ibwlIaF dIaF kflIaF krqUqF ny KfVkuaF ƒ pyNzU lokF ivwc nPrq df pfqr bxf idwqf. isafsI mhFrQIaF ny KfVkUaF ƒ puwj ky afpx ihwqF dI pUrqI vfsqy vriqaf. srkfrI aÈIrvfd pRfpq sMqF ny ijQy aijhy GwlUGfry dI Xfd dy inÈfn vI imtf idwqy AuQy kOm ny vI sMgTq ho ky iswK rYPrYNs lfiebRyrI ijs df iewk Kfs sfijÈ aDIn nuksfn kIqf igaf dI pUrqI bfry koeI inwgr pRogRfm nf AulIikaf ikAuN ik lfiebRyrI ƒ awg 8-9 jUn ƒ lgfeI geI pRqUM 6-7 jUn ƒ ÌOj hirmMdr sfihb qy kfbË ho cuwkI sI qy aMdr koeI KfVkI nhIN sI ijs df bhfnf bx sky. Brosy Xog sUqrF anusfr AunFH sfihq sfiVaF nhIN hY blik srkfr dy pfs mOjUd hY. kOm ƒ jQybMdk ho ik ies axmuwly sfihq dI pRfpqI leI Auprflf krnf cfhIdf hY. mfisk pwqr sMq ispfhI ivwc ilKy iewk KulHy Kq ivwc kOm dy mhfn ivdvfn zf: hrijMdr isMG idlgIr ny rvfieqI akflIaF ƒ ieh suJfa idwqf sI ik qusI koeI aijhf Auprflf qF nf kIqf ik ÈhIdF dI koeI ZukvIN Xfdgfr sQfpq kIqI jfvy pr rYPrYNs lfiebRyrI dy kOmI Éjfny ƒ srkfr koloN pRfpq kr lvo qF kom dI vwzmuwlI syvf hovygI.
zf: idlgIr df ieh suJfa dUr aMdyÈI Biraf aqy kOmI jËbfqF dI qrËmfnI krdf hY, asIN pihlF hI bhuq sMqfp Bog cuwky hF pRqUM ieiqhfs dI rwdo bdl duafrf kIqf igaf bOiDk hmlf kOm ƒ JMjoV ky rwK dyvygf.
afr[aYs[aYs[ dI rfjnIqk ÈfKf jo rfj gwdI Aupr ibrfjmfn rhI sI vwloN bxfieaf igaf BfrqI ieiqhfs pirklp borz Bfrq dy 5000 sflf ieiqhfs ƒ mnmrËI nfl qoV mroV ky ieh iswD krn dI koiÈÈ kr irhf hY ik ihMdU afrIaf hmlfvr nhIN blik mUl ihMd vfsI hn. Bfrq srkfr dy kbËy`c ipaf iswK rYPrYNs lfiebRyrI qoN luitaf sfzf vwzmuwlf sfihq jykr iksy aijhI sMsQf dy hwQ afieaf qF mn mrËI df iKlvfV kIqf jfvygf. ajy vI smF hY ivdvfn jQybMd ho ik ieh mslf srkfr awgy pyÈ kr skdy hn. iswKI lIzr iÈp ƒ vI sMËIdf hY ik ies pRqI ingr Auprflf krnf cfhIdf hY. mgroN hwQ Cwz ik awrkF cwtxIaF aOKIaF hoxgIaF. plF dy KuMJy sdIaF dy izwg pvFgy ieiqhfs gvfh hY:
vo vkq BI dyKy hY, qfrIK kI rfhoN ny.
 

************************

 

 

iswDf kIrqn pRsfrn

vIzIAu

afprysLn nIlf qfrf

sMq jrnYl isMG jI

sLRI hrmMidr sfihb qy hmlf (1984)

BfeI qyijMdr isMG jI

kfkfr, dsqfr qy rihq

   

afzIAu inqnym

jpu jI sfihb

jfpu sfihb

qvY pRsfid svwXf

copeI sfihb

afnMd sfihb

rihrfsu sfihb

kIrqn soihlf

suKmnI sfihb

ismrn

sMq jrnYl isMG jI