Bfrq dI aËfdI dy 60 sflF dI hfsl
ËÉm dI ËÉm


jdoN Bfrq aËfd hoieaf qy pfiksqfn bixaf aqy iswK iewk gulfmI ivwcoN inkl ky dUjI gulfmI ivwc jf Psy, qF mYN hfly pYdf nhIN sI hoieaf.
mYN jdoN pYdf hoieaf qF myry pirvfr ƒ AuWjVy cfr sfl ho cuwky sn. QoVHI hoÈ sMBlx lwgI qF Gr ivwc pMjfbI sUby dIaF gwlF huMdIaF suxn lwgIaF. pMQk pirvfr sI qy mF pUrI jËbfqI jQydfrnI, pMjfbI sUby leI inklx vfly jlUsF ivwc vI Èfml hox dy moky imÜx lwgy. jdoN iehnF jlUsF ivwc ‘pMjfbI sUbf iËMdfbfd` dy gÜf pfV-pfV ky nfhry mfrdy huMdy sF qF smJdy huMdy sF ik pMjfbI sUbf hI Èfied iswK kOm dIaF sfrIaF smwisafvF df hwl hY qy AumMgF dI pUrqI hY. iswK lIzrF dy BfÈx sux ky ieMJ lwgdf huMdf sI, ijvyN Auh 1947 dIaF ÊlqIaF ƒ suDfrn dI koiÈÈ kr rhy hox.
1 nvMbr 1966 ƒ jdoN pMjfbI sUbf bxfey jfx df aYlfn hoieaf qF iewk vfr qF ieMJ lwgf ijvyN mMËl hfsl kr leI hovy, pr idnF ivwc hI supnf ibKrnf ÈurU ho igaf. ikqy kuJ bdilaf nhIN sI lwg irhf, ikqy kuJ ibhqr hoieaf nhIN sI lwg irhf. EhI mulk sI qy EuhI hfkm, EhI iqrMgf sI qy EhI iswky, EhI jn-gn-mn qy EhI vMdy-mfqrm skUlF ivwc gfey jf rhy sn, sB kuJ EhI sI. iswK lIzriÈp dy ihwisaF ivwc vMzI geI sI qy lok vI vMzy gey sn. iksy ƒ iewk iDr dI gwl TIk lwgdI sI qy iksy ƒ dUjy dI . iewk iDr dI pCfx sMq Pqih isMG sI qy dUjI dI mfstr qfrf isMG.
ies qoN agly dOr ivwc idwlI dI kyNdrI hkUmq vwloN iswKF nfÜ nvIaF iËafdqIaF dIaF gwlF ÈurU hoeIaF. aDUrf pMjfbI sUbf, cMzIgVH, pMjfbI boldy ielfky qy BfKVf zYm bfhr rwKxf qy iesy qrHF df hor koeI kuJ, ieh iswK kOm dy nvyN ieÈU sn. akflI dl dy dovF DiVaF vwloN iewk dUjy qoN vwD cVH ky ies aDUry sUby ƒ pUrf krvfAux leI nvIN morcf isafsq ÈurU hoeI.
1967 ivwc Èfied nvyN sUby ivwc pihlI ÊYr kFgrsI srkfr bxI sI, ijs dI agvfeI sMq Ìqih isMG dI agvfeI vfÜy akflI dl kol sI qy cIÌ minstr bxy sn jsits gurnfm isMG. ieh vËfrq bhuqF smF nhIN sI cwlI. ies qoN aglI akflI vËfrq dy muwK mMqrI sn pRkfÈ isMG bfdl ijMnHF df dOr hfly qk muwikaf nhIN. iewQo akflIaF dy mUMh vËfrqF df lhU lwg igaf sI qy ies qoN bfad awj qk akflI dl dy vwzy DVy leI iswK msly qy AuhnF leI sMGrÈ krnf kdy-kdy dI mjbUrI qF ËrUr bxdf irhf hY, pr pihl AuhnF ny hmyÈf vËfrq hfsl krn qy iPr Aus ƒ kfiem rwKx ƒ hI idwqI hY.
pMjfbI sUbf bxn qoN kuJ smF pihlF hI akflI lIzriÈp do DiVaF ivwc vMzI geI sI qy ijs DVy dI agvfeI mfstr qfrf isMG jI koÜ sI, Aus dI isafsI sur kuJ iqwKI ho geI sI. 1965 ivwc ies DVy vwloN ‘iswK homlYNz` df mqf pfs kr ky 1947 qoN bfad dI iswK isafsq ƒ iewk nvIN syD dyx dI koiÈÈ ÈurU kr idwqI geI sI qy ies mqy dy Kflk isrdfr kpUr isMG jI sn, kfnÌrMs ivwc ieh mqf pyÈ BfvyN jsits gurnfm isMG qoN krvfieaf igaf sI. ies mqy dy pfs hox qoN bfad iswK isafsq ivcfrDfrk qOr ‘qy do DiVaF ivwc vMzI ivKfeI dyx lwg peI sI, iewk iswK homlYNz df hfmI qy iewk ies df muÉfilÌ; iewk Êrm qy iewk nrm. isrdfr kpUr isMG jI Êrm DVy dy ivcfrDfrk afgU sn qy iswK stUzYNts ÌYzryÈn df iewk gruwp qy kuJ hor nOjvfn jQybMdIaF isrdfr jI dy afly-duafly rihMdIaF sn.
myrf pirvfr ÈurU vfly idn qoN hI ‘iswK homlYNz` vflI iDr ivwc Èfml sI, qy mYN isrdfr kpUr isMG jI dy nyVy iehnF idnF ivwc hI hoieaf sF. ies iDr dI qfkq qF bhuqI qyËI nfl nhIN vDI, pr pRBfv qy Auh vI pVy ilKy qbky qy hr idn dy nfÜ vDdf jFdf sI. kuJ ies iDr dy vDdy pRBfv kfrn qy kuJ hwQ lwgIaF mfXUsIaF kfrn nrm iDr ƒ vI kuJ sur qbdIl krn dI loV mihsUs hoeI. ies iDr ny 1973 ivwc anMdpur sfihb df mqf pfs krky iswKF leI qy pMjfb leI Auh sB kuJ mMigaf, jo iswK homlYNz dy mqy rfhIN mMigaf igaf sI, pr iswK homlYNz lÌË iesqymfl krn qoN guryË kIqf igaf. ieh iDr ÈurU qoN ies kMplYks df iÈkfr rhI hY ik iswKI dI iswDI gwl kIiqaF ikqy ies AuWqy ‘iÌrkUpuxy` df lybl df lwg jfvy. iesy kMplYks krky ieh iDr pihlF jnsMG qy iPr Aus dI vfrs bI[jy[pI[ nfl ihMdU iswK eykqf bxf ky rwKdI clI afeI hY, BfvyN ies leI iswK ihwqF dI ikMnI vI kurbfnI ikAuN nf dyxI peI hovy. ies iDr ivwc lIzriÈp smyN dy gyV nfÜ hwQ bdldI rhI hY. sMq Ìqih isMG qy sMq cMnx isMG qoN bfad, jgdyv isMG qlvMzI, sMq lONgovfl, gurcrn isMG tohVf qy pRkfÈ isMG bfdl ies iDr dy vwzy afgU rhy hn qy hn.
Êrm DVy dI ivrfsq apRYl 1978 dy Èfky qoN bfad isrdfr kpUr isMG qoN humid hoeI, dl KfÜsf, iswK stUzYNts ÌYzryÈn qy sMq jrnYl isMG jI koÜ qy iPr 1984 dy sfky qoN juJfrU jQybMdIaF koÜ afeI. 1984 dy sfky qoN bfad iewk smF Auh afieaf, jdoN smuwcI kOm dI agvfeI Êrm iDr koÜ, ijs df isafsI inÈfnf pUrn pRBUswqf sMpMn Éfilsqfn bx cuwkf sI, af geI. sMGrÈ df mYdfn vI ies iDr koÜ sI qy lok hmfieq vI iesy kol sI. ÌYslf votF rfhIN ilaf igaf jF votF df bfeIkft kr ky, JMzf iesy iDr df bulMd irhf.
1990-91 dy bfad qbdIlI df iewk nvF dOr ÈurU hoieaf; sfËÈF df, byvÌfeIaF qy ÊwdfrIaF df, Ëulm qy iËafdqIaF df, qy nf smJ afAux vfÜI kqlogfrq df. ies dy nqIjy vjoN afpxy lhU nfÜ gurUaF dI DrqI ƒ isMjx vfÜy pMQ qy pMjfb dI ÊYrq dy rfKy kuJ qF bdlI hoeI hvf dy ruÉ ny lokF dIaF socF ivwco dUr kr idwqy, qy kuJ vkq dIaF hnyrIaF guÌfvF ivwc cly gey, qy AuWjVy hoey bfÊF dy gflVH ptvfrI bx iPr sfzy lIzr bx gey.
awj 2007 ivwc KVH ky jdoN ipwCy Jfq mfrIdI hY qF iswK kOm dI JoÜI ÉflI ÉflI hI nhIN, blik pftI hoeI vI ivKfeI idMdI hY. iehnF swT sflF ivwc vfDf hoieaf hY qF ËÉmF df hoieaf hY, purfxy Bry nhIN qy nvyN imldy rhy ny. kuJ suwk ky KrINZ bx gey hoey ny qy kuJ irs rhy ny, pr kOm df sfrf srIr ËÉmI hY.
1978 ivwc iewk nklI gurU ny aMimRqsr af ky pMQ ƒ llkfiraf sI qy sfry pfsy BFbV bÜ AuWTy sn; awj ikqy Binafrf, ikqy afÈUqoÈ qy ikqy isrsy vfÜf gurmIq, QF-QF qoN pMQ leI cYlMj KVHy ho rhy hn qy hr pfisEN nsIhqF imÜ rhIaF hn ‘ÈFqmeI rihx` dIaF. iewko zr sB ƒ KfeI jFdf hY ikqy purfxf dOr muV nf prq afvy. lMmI bihs dI QF nhIN hY, pr purfxy dOr df asl qF sunihrI sI. zr duÈmx ƒ hovy qF smJ pYNdf hY, afpixaF ƒ ikAuN? hF, pr jy afpxy swcmuwc afpxy hox.
awj dI iswKI jvfnI ƒ ikqy iÌlmI kÜcr Kf igaf qy ikqy ivdyÈF dI cmk dmk. zyiraF dI igxqI ivwc byihsfbf vfDf hoeI jFdf hY, zyrydfrF dIaF jfiedfdF ivwc vfDf hoeI jFdf hY. pr ikqy guru dy dr vwl moVf pYNdf idKfeI nhIN idMdf. sMgmrmr qy sonf ÉrIdx leI pYsy dI kmI koeI nhIN hY, sMGrÈ leI iksy koÜ pYsf nhIN.
kihx ƒ pRDfn mMqrI vI afpxf hY qy jrnYl vI apxf hI sI, pr pMQ dI JoÜI ivwc byvwsIaF qy mfXUsIaF qoN ibnF kuJ vI nhIN. BfrqI hkUmq dy ieh ‘Èo-pIs` sfzf kuJ sMvfrn leI nhIN, sfzf ivgfVn leI hI AuhnF afpxy sYkUlrieËm dy ‘Èo-kys` ivwc sjf ky rwKy hoey hn.
ieh sB kuJ vyKdy qy hMZfAuNdy awj 56 sfl df ho cwilaf hF, ijs ivwcoN awD jylH qy jMgl ivwc bIq igaf hY, pr sMGrÈ dy kuJ mfx kr skx vfÜy smyN qoN ibnF kuJ vI pwly idKfeI nhIN idMdf.
myry ipqf jI df ieiqhfs qy afp-bIqI suxfAux df aMdfË bVf idlcsp sI qy AuhnF dI jfxkfrI df ÉËfnf vI bhuq BrpUr sI. 47 dI vMz dIaF khfxIaF suxfAuNdy qF Auh kmfl hI kr idMdy sn. Coty huMdy ipqf jI koÜo 1947 dI vMz qy lwKF iswKF dy AujfVy dIaF gwlF suxdy rhy. vwzy ho ky kuJ piVHaf qy bhuq kuJ isrdfr kpUr isMG jI qoN suixaf, kOm nfÜ hoey ivsfhGfq bfry. bfad df sMGrÈ afpxIaF socF ivwc soicaf qy ipMzy ‘qy hMZfieaf hY. awj XfdF dy Aus srmfey qy nËr mfrF qF 1947 qoN pihlF kOMm dy pwly ivwc iswKF dIaF swq irafsqF sn, (awj dI dunIaF dy keI aËfd dyÈF qoN vwzIaF) iewk ivÈfl POjI ÈkqI sI qy iewk qfkqvr isafsI jmfq sI aqy mfx kr skx vfÜf hor bhuq kuJ vI sI.
1947 qoN bfad aËfd Bfrq ivwc 60 sfl bIqx` qy kom dy pwly ivwc kuJ ivsfhGfq hn, kuJ ÊwdfrIaF hn qy bfkI sB ËÉm hI ËÉm hn……[.
myrI ardfs hY ik dsm pfqÈfh, pMQ dy vflI afpxy iswKF ƒ bl, buwDI qy smrwQf bÉÈx qF ik Auh hr aokV ƒ pCfVdy hoey pMQ dI jY-jY kfr kr skx.
 

************************

 

 

iswDf kIrqn pRsfrn

vIzIAu

afprysLn nIlf qfrf

sMq jrnYl isMG jI

sLRI hrmMidr sfihb qy hmlf (1984)

BfeI qyijMdr isMG jI

kfkfr, dsqfr qy rihq

   

afzIAu inqnym

jpu jI sfihb

jfpu sfihb

qvY pRsfid svwXf

copeI sfihb

afnMd sfihb

rihrfsu sfihb

kIrqn soihlf

suKmnI sfihb

ismrn

sMq jrnYl isMG jI