gurU gRMQ sfihb jI ivwc ‘rfm`


ihMdUvfd ƒ smripq jQybMdI afr[aYWs[aYWs[ ny afpxy iewk nvyN muwdy` qy pRDfn mMqrI mnmohn isMG ƒ nsIhq idMidaF ibafn idwqf hY ik gurU gRMQ sfihb ivwc rfm cMdr dI arfDxf kIqI geI hY, ies dy jvfb ivwc asIN afpxy vwloN koeI itwpxI krn dI bjfey ÈRomxI kmytI dy mYgËIn ‘gurmiq pRkfÈ` dy sqMbr 2000 dy aMk`c Cipaf ieh lyK dy rhy hF.
awj qoN lgBg kuJ sfl pihlF rfmfiex dy mÈhUr kQfkfr murfrI bfpU aMimRqsr ivwc rfm-kQf kr rhy sn. AunHF dI kQf dy kuJ aMÈ aÉbfr ivwc pVHy ik gurbfxI ivwcoN ‘rfm` (dsrQ df bytf) ƒ kwZ dyeIey qF bfkI kI bcdf hY?
ÈRI ngr (gVvfl) dy iewk cox jlsy ivwc (1988-89) Aus vyÜy dy muwK mMqrI mrhUm hymvqI nMdn bhuguxf ny vI afiKaf ik gurU gRMQ sfihb ivwcoN rfm (dsrQ df bytf) kwZ dyeIey qF kI bcdf hY? iPr 16 jUn 2000 dy pMjfb kysrI dy pMnf 14 AuWpr ivDfiekf lkÈmI kFqf cfvlf df ibafn sI. ‘iswK Drm kf jnm vfsqv sy ihMdU Drm sy hI hUaf Qf, gurU gRMQ sfihb myN Bgvfn rfm kf nfm asMK bfr afqf hY…[``.
ieh hI nhIN, afm ihMdU vI ieh hI smJdf aqy kihMdf afieaf hY ik gurbfxI ivwc hËfrF vfr afieaf ‘rfm` dsrQ df bytf ‘rfmcMdr` hI hY. ies JUT ƒ jnsMGI ivcfrDfrf vfÜy ihMdU BrfvF vwloN zMky dI cot` qy vfr-vfr jnqk qOr ‘qy AuTfieaf qy AugiÜaf jFdf hY, pr iksy iswK sMsQf qy buwDIjIvI vwloN ienHF ibafnF ƒ nf hI cYlMj kIqf jFdf hY aqy nf hI bf-dlIl jvfb idwqf jFdf hY.
gurU gRMQ sfihb jI dI bfxI rcx vfÜy siqgurU hr muÈikl qoN muÈikl GVI vI zoly nhIN qy akfl purK dy Bfxy ƒ, Aus dy hukm ƒ imwTf kr ky mMndy rhy. guru sfihbfn ny iswKF ƒ vI iehI AupdyÈ idwqf, qF iPr socx dI gwl hY ik Auh afpxI bfxI df afdrÈ Aus ‘rfmcMdr` ƒ iks qrHF bxf skdy sn, ijhVy sIqf dy jfx ‘qy Dfh mfr ky roNdy hn, ivrlfp krdy hn qy Brf lCmx dy byhoÈ ho jfx ‘qy ieMnf inrfÈ ho jFdy hn ik sUrj cVHn qk sMjIvnI jy nf phuMcI qF Auh afqm-hwiqaf kr lYxgy? jy ieho ijhy mrXfdf prÈoqm rfmcMdr guru gRMQ sfihb dI bfxI df afdrÈ huMdy qF siqgurU afp qy awgoN AunHF dy iswK, sMsfr dy ieiqhfs dIaF Èfndfr kurbfnIaF nf kr skdy qy Aukq rfmcMdr vFg inwkI-inwkI gwl` qy Dfh mfr ky roNdy.
hor vyKo ‘eyku ipqf eyks ky hm bfirk`, ‘eyk nur qy sBu jgu Aupijaf` qy ‘mfns kI jfiq sbY eykY phcfnbo` dy DfrnI siqgurU afpxI bfxI df afDfr Aus rfmcMdr ƒ iks qrHF bxf skdy sn, ijhVy kuitl bRfhmxF dy kihx`qy inrdyÈ ‘ÈMBUk df kql kr idMdy hn aqy ies qrHF jfq-pfq dy afDfr`qy iensfnI ivqkry`qy afpxI mohr lgf ky afpxy dfmn ƒ dfgI kr lYNdy hn? siqgurU jI qF bfxI dI iewk-iewk lfeIn`qy iewk-iewk Èbd ivwc inrgux bRhm qy iewk rwb dI gwl kr rhy hn qy nfl hI kihMdy hn:
keI koit hoey avqfr« (aMg-276)
Kyqy kfn mhys« kyqy brmy… (aMg-7)
qy kI ienHF qwbF dI roÈnI ivwc ieh kihxf pfglpn nhIN hovygf ik guru gRMQ sfihb dI bfxI df nfiek iewk qQf-kiQq avqfr rfmcMdr hY?
siqgurU jI qF bfxI ivwc iewk QF kihMdy hn:
so muKu jlAu ijqu khih Tfkuru jonI« (aMg-1136)
qF iPr ieh kihxf, ikMnI hfsohIxI gwl hovygI ik ‘Tfkur` ƒ Cwz ky jonI ivwc afey iewk dyhDfrI ƒ siqgurF ny afpxI bfxI df afDfr bxfieaf. siqgurU jI ny bfxI ivwc keI QFeIN gurU gRMQ sfihb dy nfiek dy lwCxf df iËkr kIqf hY, ijvy:
rUpu n ryK n rMgu ikCu iqRhu gux qy pRB iBMn« (aMg-283)
Auh iqMn guxF qoN isrÌ iBMn hI nhIN; hY BI kyvl iewk:
sfihbu myrf eyko hY« eyko hY BfeI eyko hY« (aMg-350)
gurU gRMQ sfihb ivwc vfr-vfr afieaf ‘rfm` Èbd Aus inrMkfr vfsqy vriqaf igaf hY, ijhVf ËrHy-ËrHy ivwc rimaf hoieaf arQfq vwisaf hoieaf hY aqy ijs dy hukm ibnF pwqf vI nhIN ihldf. Auh ajUnI (jnm mrn qoN rihq) hY; Aus df nf koeI ipqf hY, nf mfqf. Auh akfl (smyN aqy dUrI dy pRBfv qoN mukq) hY; Auh inrBAu hY arQfq iksy dy BY, kMtrol jF aDIngI ivwc nhIN sgoN sfrI kfienfq, sfry bRhmMz Aus dy ‘hukm` ivwc Aus dy ‘BY` ivwc hn; Auh sBY (afpxy afp ƒ pRkfÈmfn) hY; Aus ƒ koeI pYdf krn vfÜf nhIN aqy Auh sfry kfrnF df kfrn hY, jo hr pRfxI ivwc rm irhf hY:
rmq rfm Gt Gt afDfr« (aMg-897)
rfmcMdr (dsrQ df bytf) kox sI?
gwl cwl hI peI hY qF afE, rfmcMdr (dsrQ ky byty) dI hoNd aqy avqfrI hox bfry vI lwgdy hwQ ivcfr kr leIey:
sMsfr dy mhfn iÌlfsÌr, icMqk qy ivdvfn Bfrq dy sfbkf rfÈtrpqI mrhUm zf[ ÈrvpwlI rfDf ikRÈnn afpxI pusqk ‘BfrqI drÈn` (ihMdI) Bfg pihlF dy pMnf nM:7 qy ilKdy hn ik rfmfiex qy purfx (mhFBfrq vI iewk purfx hY) JUTIaF klpnf afDfirq cmqkfirq pusqkF hn. Ëfhr hY ik zfktr sfihb vrgf ihMdU Drm df ivdvfn JUT nhIN ilK skdf. jy rfmfiex JUTI qy klpnf hY qF ies dy nfiek Bgvfn rfmcMdr dI aslIaq kI hY?
ivÈv ividafly pRkfÈn vfrfnsI dI pRkfÈq pusqk ‘ivÈv kI pRfcIn swiBafqfeyN 323 eI[ pUrv` ijs dy lyKk ÈRI rfm goiel, aYm[ey[, pI[aYc[zI[ rIzr ieiqhfs ivBfg, joDpur XUnIvristI hn, ivwc iliKaf hY ik aXuwiDaf dy rfjf rfmcMdr df muwK nF puÈpimwqr ÈuMg cInI bRfhmx 186 eI[pU[ sI. ieh morIaf smrft aÈok dy poqry df poqrf rfjf bhfdrQ df muwK sYnfpqI sI. ieh ptnf ivwc iewk sYink pRdrÈn smyN afpxy suafmI df kql kr ky afp rfjf bx bYTf. iesy puÈpimwqr ÈuMg (aXuwiDaf df rfjf rfmcMdr) cInI sYnfpqI ƒ kvI bflmIkI dy nF nfl bRfhmxF ny JUTI (klipq) rfmfiex ilK ky rfjf dsrQ df puwqr rfmcMdr bxf idwqf. ieh kQf hrÈ cirq ivwc duhrfeI geI hY.
sRI GsIty lfl ivÈv dfrÈink dy muqfbk sRI goiel dI Auprokq pusqk dI pRoVHqf pMzq jvfhr lfl nihrU, zf[ aMbydkr qy zf[ sMpUrxfnMd ny kIqI hY.
jvfhr lfl nihrU ny ‘ihMdusqfn dI khfxI` (ihMdI) dy pMnf nM: 143`qy iliKaf hY ik bRfhmx, mry hoey ivdyÈI rfijaF, rfmcMdr, ÈMkr, ikRÈn dIaF mUrqIaF mMdrF ivwc rwKdy, lokF qoN AunHF dI pUjf krvfAuNdy sn aqy afpxI rotI-roËI clfAux vfsqy jnqf ƒ luwtdy sn.
ivÈv dfrÈink sRI GsIty lfl afpxI pusqk ‘mfnv jfqI sB brfbr hY, koeI AUc-nIc nhIN dy pMnf 127`qy ilKdy hn ik kvI qulsIdfs jI dy Éud rfm cirq mfns, gIqf, pRYWs gorKpur, pRQm sopfn, bflkFz dy pMnf nM:19`qy dohf-11 dI dUsrI copfeI ivwc iliKaf hY:
bMck Bgq khfeI rfm ky.
ikMkr kMcn koih kfm ky.
iqMn mih pRQm ryK jgmorI.
DINg DrmDvj DMDk DorI.
arQfq, ‘jo rfm jI ky Bgq khlfkr logoN ko Tgqy hYN, jo Dn (loB) kroD aOr kfn (sMBog) ky Êulfm hYN, aOr jo DINgf-DINgf krny vfly (Drm kf zMzf) Drm kI JUTI Dvwjf Pihrfny vfly dMBI (pKMzI) aOr kpt (Cl) ky DMdoN df boJ Zoxy vfÜy hYN, sMsfr myN sBsy pihlf ZoNg rcfieqoN kf srdfr mYN hUM`.
lMmf ho jfx dy zr nfl lyK iewQy smfpq krdy hF, pr pfTkF ƒ iewk gwl cMgI qrHF smJ lYxI cfhIdI hY ik mhfn ihMdU ivcfrvfnF ijvyN zf[ ÈrvpwlI rfDf ikRÈnn, pMzq jvfhr lfl nihrU, zf[ sMpUrxfnMd, zf[ ÈRI rfm goiel qy hor anykF ivdvfnF ijnHF ny KudfeI ivwc imÜy iswky qy mohrF qy iÈlf-lyKF (ijhVIaF nYÈnl imAUËIam, nvIN idwlI ivKy qy hor QFvF`qy surwiKaq peIaF hn) dy afDfr`qy ies qrHF incoV kwiZaf hY-‘sfzy purfxy Dfrimk gRMQF ivwc afeIaF kQfvF scfeI qooN kohF dUr arQfq kflpink hn aqy AunHF dy nfiek vI kflpink hn qy ies sfry gorKDMdy dy krqf-Drqf sn bRfhmx, ijhVy loBI, lflcI, kfmI qy prly drjy dy durfcfrI qy ivBcfrI sn. ieh mfn, midrf qy iesqrIaF dy bhuq ÈokIn sn. ieh Bfrq dI pivwqr DrqI dy vsnIk nhIN sn. ienHF df iewko-iewk inÈfnf sI ik JUTIaF kQfvF dy Brm-jfÜ ivwc Psf ky afm jnqf ƒ Twgxf, luwtxf aqy afp aYÈpRsqI qy ivlfsqfpUrn iËMdgI bsr krnI`.
siqgurF qy inrgux bRhm dy AupfÈk sMqF-BgqF ny bfxI ivwc kDry vI purfqn Dfrimk gRMQF dI hfmI nhIN BrI qy bRfhmxF dI rwj ky aflocnf kIqI hY. Ëfhr hY ik ieh JUTy nfiek nf qF gurbfxI dy afDfr`qy nfiek ho skdy hn aqy nf hI dsm pfqÈfh ienHF`qy vwzy-vwzy kfiv ilK skdy hn. gurU gRMQ sfihb ivwc dsrQ dy byty rfmcMdr df msF do-cfr vfr hI iËkr afAuNdf hY qy Auh vI aflocnfqmk Bfvnf hyT hI afAuNdf hY, ijvyN:
rovY rfmu inkflf Bieaf«
sIqf lKmxu ivCuiV gieaf«
 

************************

 

 

iswDf kIrqn pRsfrn

vIzIAu

afprysLn nIlf qfrf

sMq jrnYl isMG jI

sLRI hrmMidr sfihb qy hmlf (1984)

BfeI qyijMdr isMG jI

kfkfr, dsqfr qy rihq

   

afzIAu inqnym

jpu jI sfihb

jfpu sfihb

qvY pRsfid svwXf

copeI sfihb

afnMd sfihb

rihrfsu sfihb

kIrqn soihlf

suKmnI sfihb

ismrn

sMq jrnYl isMG jI