|
|
jy ikqy 31 akqUbr 1984 df idn vI afm vFg hI lMG jFdf……? |
|
‘hyj kfrltn` afpxI pusqk ‘Essays on Nationalism` dy sÌf 354 qy ilKdf
hY:
‘‘nyÈn (kOm) aijhy mnuwKF df iewk igroh huMdf hY jo iewko sFJI bolI
boldy hox, ijnHF ivcfly iewko ieiqhfsk prMprf dI sFJ hovy aqy ijnHF
dI klcr hornF qoN inafrI hovy jF Auh smJdy hox ik inafrI hY aqy
ijnHF dI klcr aMdr Drm aqy isafsq df aihm (ivÈyÈ) rol hovy, BfvyN
ies rol df lgfqfr iewk-sfr hoxf ËrUrI nhIN. lokF ivcfly afÈrmF, rsmF,
rIqF aqy sdfcfrk qy Bfvnfqmk kImqF dI sFJ AunHF dI klcr khfAuNdI hY``.
iswK vDyry kr ky Bfrq-vfsI hn, pr Bfrq qoN bfhr dunIaF Br dy hor keI
dyÈF ivwc vI QoVHy jF bhuq vwsy hoey hn. ienHF sfiraF aMdr Aukq
ibafnIaF sfrIaF sFJF mOjUd hn. Auh sfry afm krky pMjfbI boldy hn,
ijs dI ilpI gurmuKI vI AunHF ivwc iewksfr sFJI hY. AunHF df ieiqhfs,
jo vDyry kr ky pMjfb df ieiqhfs ikhf jf skdf hY aqy ijs dI Aumr pMj
ku sO sfl hY, AunHF dI prMprf, AunHF df Drm, rsmF-rIqF, iqAuhfr qy
Drm-asQfn, AunHF dI rihq mrXfdf qy sdfcfrk socxI aqy sB qoN vwD
AunHF df kys-dfVHI qy dsqfr vfÜf hor sfry sMsfr qoN awzrf srUp,
AunHF dI inafrI hoNd dy akwt sbUq hn. dunIaF Br aMdr kyvl iswK hI hn,
jo afpxy Drm gRMQ (afid gRMQ sfihb) ƒ ijAUNdf jfgdf hfËrf hËUr gurU
mMndy hn. hor DrmF vfÜy BfvyN afpxy-afpxy Drm gRMQ XQf vyd-purfx,
kurfn, aMjIl afid df pUrn siqkfr krdy aqy AunHF ƒ pVHdy suxdy hn, pr
ienHF ƒ ieÈt jF gurU hox df drjf nhIN idMdy; kyvl iswK hI hn, ijnHF
df Drm gRMQ jfgq-joiq gurU hY. kyvl ieh iewk nukqf hI iswKF dy
inafrypx dI pRqwK gvfhI hY.
Bfrq dI srkfr aqy ies df ivDfn iswK dy ies inafrypx ƒ cYlMj krdf hY
aqy bfvjUd ienHF sfry vkryivaF dy, iswK Drm ƒ ihMdU mr dI iewk
sMprdf krfr idMdf hY, ijs qoN iswK ieh mihsUs krdf hY ik jy iswK ny
awj ies gwl dI sMBfl nf kIqI qF (Aus ƒ qOKlf hY) smF pf ky Aus ƒ
ihMdU afpxy aMdr AuNvy hI jËb kr lvygf, ijvyN Aus ny buwD aqy jYn mq
nfÜ kIqf hY.
so iswK dy sfhmxy awj pRmuwK svfl iswK dI inafrI hoNd ƒ kfiem rwKx
df hY. ies afeIzYNittI (vwKrI hoNd) ƒ Kqm krn dy sfDn qF BfvyN dyr
qoN hI kIqy jFdy rhy hn, pr iswK kOm df ijMnf apmfn sRI drbfr sfihb
aMimRqsr AuWqy nIcqf Biraf hmlf kr ky kIqf igaf hY, ies dI imsfl
iswK ieiqhfs ivwc nhIN imldI.
aMimRqsr aqy pMjfb Br dy hor gurduafiraF aMdr vrqfey sfikaF aqy
gurduafiraF dI kIqI qbfhI qy byhurmqI qoN ieMdrf kFgrs aqy Aus dI
srkfr ƒ ies gwl df BY hoxf lfËmI sI ik iswK jËbfq smuwcy qOr`qy
BVkxgy aqy ho skdf hY ik Auh pMjfbI ihMdU ƒ nuksfn phuMcfAux. iswK
jËbfq dy BVkx df sbUq AunHF ƒ keI CfAuxIaF aMdr iswK POËI jvfnF dy
afpxIaF izAUtIaF qoN gYr-hfjr ho ky PojI trwkF ivwc inwjI hiQafrF
smyq aMimRqsr vwl ƒ DfeI krn, rsiqaF ivwc Gyry jfx qy keIaF df mfry
jfx aqy kuJ ku dy bfrzr lMG pfiksqfn cly jfx qoN imÜ cuwkf sI.
ieh sfrf kuJ BFpdy hoey ieMdrf kFgrs ny iswKF ƒ sbk isKfAux leI iewk
hor ivÈfl plfn AulIikaf, jo vDyry kr ky pMjfb qoN bfhr vwsdy
iswKF`qy vriqaf jfxf sI. aijhf kr ky Auh pMjfb dy iswKF ƒ BYBIq krnf
cfhuMdf sI. ieMdrf kFgrs dy ies pfln df ivsQfr aqy ies dI vrqoN
ikvyN hoxI sI, ieh pfTk awgy pVHngy. ies plfn dy bhuq smF pihloN
AulIky gey hox df sbUq lYP[ jnrl jgjIq isMG aroVf nfÜ kuldIp neIar
dy hoey ieMtrivAU dy hyT ilKy ÈbdF ivwcoN lwBdf hY:
‘‘ies ivwc iksy Èwk dI guMjfieÈ nhIN ik ieh sfrf kuJ bhuq cMgI qrHF
ivENiqaf igaf hoieaf sI aqy sMBv hY ik ieh plfn bhuq pihlF AulIikaf
igaf hovy qF ik jdoN hflfq mMg krn ies`qy vrqoN kIqI jfvy aqy
pflItIÈn ies df lfB lY skx``.
ies df spwÈt sbUq ieh vI hY ik ieMdr dy kql qoN POrn ipwCoN sfV-PUk
arMB hoeI, Aus vyÜy votrF dIaF ilstF, (ijnHF ivwc iswKF dy nFvF qy
mkfnF dI vfkÌI drj sI) awgF luafAux vfiÜaF dy hwQF ivwc sn, vrnf GVI
pl aMdr Auh ilstF AunHF ny ikwQoN lY leIaF? inrf ieho nhIN, Aus vyÜy
AunHF koÜ ielfkyvfr Auh nkÈy vI sn, ijnHF qoN iswKF dy GrF dy inÈfn
vI vyKy jf skdy sn. ieh nkÈy AunHF ƒ iks ny idwqy, kdoN idwqy? Jnrl
aroVF dy ieh Èbd vyKx Xog hn- ‘ies ivwc rwqI-Br Èwk nhIN ik ieh sfrf
kuJ bhuq pihlF plfn kIqf hoieaf sI qF ik mOkf afAux`qy ies`qy POrI
aml ho sky`.
iswKF dIaF jfiedfdF dI ivENq aDIn kIqI qbfhI ipwCy, AunHF dI afrQk
AuWnqI ivruwD eIrKf aqy sfVy dIaF BfvnfvF vI kMm kr rhIaF hn.
prMqU pMjfb dy iswKF ny vwzI ÈFqI ivKfeI aqy drbfr sfihb aMimRqsr
aMdr vfsqy hflfq dy PrsrUp ihMdU jfqI aqy ieMdrf kFgrs ivruwD koeI
axBfAuNdI gwl nhIN kIqI aqy ieMdrf srkfr ƒ mOkf nhIN imiÜaf ik Auh
iswKF dy kqlyafm dy pRogrfm ƒ vrqoN ivwc ilafvy. iPr vI pMjfb dy
iswKF ƒ hor nIvF ivKfAux aqy lwgdy cfry AuWkf hI byihs krn dI soc ny
ieMdrf srkfr ƒ suK dI nINd nf afAux idwqI.
pfiksqfn qoN Bfrq ƒ Éqry dI GMtI qF ieMdrf gFDI afpxI hr qkrIr aqy
pRYWs kfnÌrMs ivwc lgfqfr KVkfAuNdI hI rhI sI. ies ivcoN hI Aus ny
iswKF dy kqlyafm dI ivENq lwBxI cfhI. pfiksqfn dy afpxy aMdr dy
hflfq ies gwl dy gvfh sn ik ienHF hflfq aMdr pfiksqfn ƒ Bfrq qy hmlf
krnf suwJ hI nhIN sI skdf, pr iPr vI ieMdrf srkfr ny pfiksqfn ƒ
ieÈiqafÜ dyx jF Aus AuWpr hmlf krn leI afpxI sYnf ƒ smyq hr qrHF dy
goÜf-brUd dy pfk bfrzr`qy iekwTf krnf ÈurU kIqf, ijs nfÜ pMjfb dy
bfrzr`qy jMg df BYa eynf Cf igaf sI ik Éymkrn dy afÜy-duafÜy keI
ipMzF dy lokF qF afpxy Gr-Gft Cwz duryzy ipMzF ivwc pnfh jf leI sI
aqy ÊYr pMjfbI (BeIey), jo XU[pI[ ibhfr, rfjsqfn qoN mËdUrI krn
ienHF ielfikaF ivcoN afey hoey sn. afpxy afpxy dyÈ ƒ prq gey sn.
pMjfb dy bfrzr dy iËilHaF aMdr ieh crcf eynI vD cuwkI sI ik lokF ny
hmlf hox dy imQy gey idn vfr vI jfx ley sn. afm qOr`qy ies dy leI do
nvMbr aqy ikDry-ikDry Cy nvMbr dI qfrIK dwsI jFdI sI.
swc jF JUT ies gwl dI crcf vI sI ik ies jMg ƒ bfrzr dy iËilHaF dy
iswKF dy kqlyafm df bhfnf bxfieaf jfvygf.
ies sMbMD ivwc 1965 dy Bfrq-pfk jMg dI ieh gwl vwzI arQ BrpUr hY ik
Aus jMg smyN BfrqI sYnf dy smyN dy muKI (jnrl cODrI) df idRVH ierfdf
sI ik duÈmx ƒ diraf ibafs qk vDx idwqf jfvy, ijs df Bfv aMimRqsr qy
gurdfspur dy iËilHaF ƒ pfiksqfnI POË hvfly kr ky jMg dy mOrcy diraf
ibafs`qy bxfAux df sI. Aus smyN pwCmI kmFz dy iswK jrnYl s[ hrbKÈ
isMG ny ies ivENq df zt ky ivroD kIqf sI, ijs kr ky aMimRqsr qy
gurdfspur ƒ lVfeI df mYdfn df bxfieaf jf sikaf. hux cuMik Bfrq dI
ieMdrf srkfr Kud iswKF ƒ ivÈys sbk isKfAux df ierfdf Dfry hoey sI.
ies leI 1965 dy jMg vfÜI skIm df vrqoN ivwc ilafieaf jfxf aYn sMBv
sI.
pr krqf-purK ƒ ieh nhIN sI BfAuNdf. Aus ny ieMdrf gFDI jo ies ivENqy
gey ihMd-pfk jMg dI rUhy-rvF sI, ƒ ies Kyz dy Kyz jfx dy pihloN hI
afpxy drbfr aMdr hfËr hox df hukm jfrI kr idwqf. vfihgurU dI vwzI
agfD gqI hY, koeI nhIN kih skdf ik Aus ny kI krnf hY- ‘aMqu n jfpY
ikaf min mMqu`. Aus dy Gr inaF hY kuinaF nhIN, ies BI Aus dI iewk
vizafeI hY.
ieiqhfs gvfh hY ik ÈRI hirmMdr sfihb dI byhurmqI aqy ies pivwqr
BUmI`qy kIqy aprfD dy iswty kdy KflI nhIN gey. aYn En vyÜy jdoN
iewQoN ielfhI nfd dI Dun AuWT rhI sI, ies AuWpr aMnHyvfh goÜIaF dI
vrKf hoxI aqy hrI-js gf rhy gurU Gr dy kIrqnIaF dy aMimRq iBMny bolF
ƒ hmyÈF leI cuwp krf dyxf akfl purK ƒ ikvyN Bf skdf sI? ies pfvn
DrqI`qy sYNkVy bygunfh msUmF df Kun vIitaf ikvyN ajfeIN jf skdf sI?
ies dy leI ieMdrf dI bgl ivwcoN hI aYsf BuJMgI pYdf kr idwqf igaf,
ijs dy ivhuly zMg qoN Auh nf bc skI. vrnf eynI vwzI sikErtI gfrd,
ijs dy pMj sO muswlf bÈr (hiQafrbMd mnuwK) ijnHF ivwc puls dy keI
aisstYNt kimÈnr, iewk sO pulIs ieMspYktr qy sb-ieMspYktr aqy cfr sO
hYWz kFstybl aqy ispfhI Èfml sn, ijnHF do moiZaF`qy hr vkq loizz
styngMnF qy rfeIPlF ltkdIaF idsdIaF sn aqy jo hr vkq pRDfn mMqrI dy
awgy-ipwCy hfËr rihMdy sn… hF eynI vwzI sikErtI gfrd dy ivwcoN hI
Auh sUrmy Augm pey, ijnHF ny awK Prkx ivwc hI sRImqI ieMdrf ƒ sdf hI
nINdy sulf idwqf.
************************
|
|
|
|
|
iswDf kIrqn pRsfrn
vIzIAu
afzIAu inqnym
|
|