jy ikqy 31 akqUbr 1984 df idn vI afm vFg hI lMG jFdf……?


‘hyj kfrltn` afpxI pusqk ‘Essays on Nationalism` dy sÌf 354 qy ilKdf hY:
‘‘nyÈn (kOm) aijhy mnuwKF df iewk igroh huMdf hY jo iewko sFJI bolI boldy hox, ijnHF ivcfly iewko ieiqhfsk prMprf dI sFJ hovy aqy ijnHF dI klcr hornF qoN inafrI hovy jF Auh smJdy hox ik inafrI hY aqy ijnHF dI klcr aMdr Drm aqy isafsq df aihm (ivÈyÈ) rol hovy, BfvyN ies rol df lgfqfr iewk-sfr hoxf ËrUrI nhIN. lokF ivcfly afÈrmF, rsmF, rIqF aqy sdfcfrk qy Bfvnfqmk kImqF dI sFJ AunHF dI klcr khfAuNdI hY``.
iswK vDyry kr ky Bfrq-vfsI hn, pr Bfrq qoN bfhr dunIaF Br dy hor keI dyÈF ivwc vI QoVHy jF bhuq vwsy hoey hn. ienHF sfiraF aMdr Aukq ibafnIaF sfrIaF sFJF mOjUd hn. Auh sfry afm krky pMjfbI boldy hn, ijs dI ilpI gurmuKI vI AunHF ivwc iewksfr sFJI hY. AunHF df ieiqhfs, jo vDyry kr ky pMjfb df ieiqhfs ikhf jf skdf hY aqy ijs dI Aumr pMj ku sO sfl hY, AunHF dI prMprf, AunHF df Drm, rsmF-rIqF, iqAuhfr qy Drm-asQfn, AunHF dI rihq mrXfdf qy sdfcfrk socxI aqy sB qoN vwD AunHF df kys-dfVHI qy dsqfr vfÜf hor sfry sMsfr qoN awzrf srUp, AunHF dI inafrI hoNd dy akwt sbUq hn. dunIaF Br aMdr kyvl iswK hI hn, jo afpxy Drm gRMQ (afid gRMQ sfihb) ƒ ijAUNdf jfgdf hfËrf hËUr gurU mMndy hn. hor DrmF vfÜy BfvyN afpxy-afpxy Drm gRMQ XQf vyd-purfx, kurfn, aMjIl afid df pUrn siqkfr krdy aqy AunHF ƒ pVHdy suxdy hn, pr ienHF ƒ ieÈt jF gurU hox df drjf nhIN idMdy; kyvl iswK hI hn, ijnHF df Drm gRMQ jfgq-joiq gurU hY. kyvl ieh iewk nukqf hI iswKF dy inafrypx dI pRqwK gvfhI hY.
Bfrq dI srkfr aqy ies df ivDfn iswK dy ies inafrypx ƒ cYlMj krdf hY aqy bfvjUd ienHF sfry vkryivaF dy, iswK Drm ƒ ihMdU mr dI iewk sMprdf krfr idMdf hY, ijs qoN iswK ieh mihsUs krdf hY ik jy iswK ny awj ies gwl dI sMBfl nf kIqI qF (Aus ƒ qOKlf hY) smF pf ky Aus ƒ ihMdU afpxy aMdr AuNvy hI jËb kr lvygf, ijvyN Aus ny buwD aqy jYn mq nfÜ kIqf hY.
so iswK dy sfhmxy awj pRmuwK svfl iswK dI inafrI hoNd ƒ kfiem rwKx df hY. ies afeIzYNittI (vwKrI hoNd) ƒ Kqm krn dy sfDn qF BfvyN dyr qoN hI kIqy jFdy rhy hn, pr iswK kOm df ijMnf apmfn sRI drbfr sfihb aMimRqsr AuWqy nIcqf Biraf hmlf kr ky kIqf igaf hY, ies dI imsfl iswK ieiqhfs ivwc nhIN imldI.
aMimRqsr aqy pMjfb Br dy hor gurduafiraF aMdr vrqfey sfikaF aqy gurduafiraF dI kIqI qbfhI qy byhurmqI qoN ieMdrf kFgrs aqy Aus dI srkfr ƒ ies gwl df BY hoxf lfËmI sI ik iswK jËbfq smuwcy qOr`qy BVkxgy aqy ho skdf hY ik Auh pMjfbI ihMdU ƒ nuksfn phuMcfAux. iswK jËbfq dy BVkx df sbUq AunHF ƒ keI CfAuxIaF aMdr iswK POËI jvfnF dy afpxIaF izAUtIaF qoN gYr-hfjr ho ky PojI trwkF ivwc inwjI hiQafrF smyq aMimRqsr vwl ƒ DfeI krn, rsiqaF ivwc Gyry jfx qy keIaF df mfry jfx aqy kuJ ku dy bfrzr lMG pfiksqfn cly jfx qoN imÜ cuwkf sI.
ieh sfrf kuJ BFpdy hoey ieMdrf kFgrs ny iswKF ƒ sbk isKfAux leI iewk hor ivÈfl plfn AulIikaf, jo vDyry kr ky pMjfb qoN bfhr vwsdy iswKF`qy vriqaf jfxf sI. aijhf kr ky Auh pMjfb dy iswKF ƒ BYBIq krnf cfhuMdf sI. ieMdrf kFgrs dy ies pfln df ivsQfr aqy ies dI vrqoN ikvyN hoxI sI, ieh pfTk awgy pVHngy. ies plfn dy bhuq smF pihloN AulIky gey hox df sbUq lYP[ jnrl jgjIq isMG aroVf nfÜ kuldIp neIar dy hoey ieMtrivAU dy hyT ilKy ÈbdF ivwcoN lwBdf hY:
‘‘ies ivwc iksy Èwk dI guMjfieÈ nhIN ik ieh sfrf kuJ bhuq cMgI qrHF ivENiqaf igaf hoieaf sI aqy sMBv hY ik ieh plfn bhuq pihlF AulIikaf igaf hovy qF ik jdoN hflfq mMg krn ies`qy vrqoN kIqI jfvy aqy pflItIÈn ies df lfB lY skx``.
ies df spwÈt sbUq ieh vI hY ik ieMdr dy kql qoN POrn ipwCoN sfV-PUk arMB hoeI, Aus vyÜy votrF dIaF ilstF, (ijnHF ivwc iswKF dy nFvF qy mkfnF dI vfkÌI drj sI) awgF luafAux vfiÜaF dy hwQF ivwc sn, vrnf GVI pl aMdr Auh ilstF AunHF ny ikwQoN lY leIaF? inrf ieho nhIN, Aus vyÜy AunHF koÜ ielfkyvfr Auh nkÈy vI sn, ijnHF qoN iswKF dy GrF dy inÈfn vI vyKy jf skdy sn. ieh nkÈy AunHF ƒ iks ny idwqy, kdoN idwqy? Jnrl aroVF dy ieh Èbd vyKx Xog hn- ‘ies ivwc rwqI-Br Èwk nhIN ik ieh sfrf kuJ bhuq pihlF plfn kIqf hoieaf sI qF ik mOkf afAux`qy ies`qy POrI aml ho sky`.
iswKF dIaF jfiedfdF dI ivENq aDIn kIqI qbfhI ipwCy, AunHF dI afrQk AuWnqI ivruwD eIrKf aqy sfVy dIaF BfvnfvF vI kMm kr rhIaF hn.
prMqU pMjfb dy iswKF ny vwzI ÈFqI ivKfeI aqy drbfr sfihb aMimRqsr aMdr vfsqy hflfq dy PrsrUp ihMdU jfqI aqy ieMdrf kFgrs ivruwD koeI axBfAuNdI gwl nhIN kIqI aqy ieMdrf srkfr ƒ mOkf nhIN imiÜaf ik Auh iswKF dy kqlyafm dy pRogrfm ƒ vrqoN ivwc ilafvy. iPr vI pMjfb dy iswKF ƒ hor nIvF ivKfAux aqy lwgdy cfry AuWkf hI byihs krn dI soc ny ieMdrf srkfr ƒ suK dI nINd nf afAux idwqI.
pfiksqfn qoN Bfrq ƒ Éqry dI GMtI qF ieMdrf gFDI afpxI hr qkrIr aqy pRYWs kfnÌrMs ivwc lgfqfr KVkfAuNdI hI rhI sI. ies ivcoN hI Aus ny iswKF dy kqlyafm dI ivENq lwBxI cfhI. pfiksqfn dy afpxy aMdr dy hflfq ies gwl dy gvfh sn ik ienHF hflfq aMdr pfiksqfn ƒ Bfrq qy hmlf krnf suwJ hI nhIN sI skdf, pr iPr vI ieMdrf srkfr ny pfiksqfn ƒ ieÈiqafÜ dyx jF Aus AuWpr hmlf krn leI afpxI sYnf ƒ smyq hr qrHF dy goÜf-brUd dy pfk bfrzr`qy iekwTf krnf ÈurU kIqf, ijs nfÜ pMjfb dy bfrzr`qy jMg df BYa eynf Cf igaf sI ik Éymkrn dy afÜy-duafÜy keI ipMzF dy lokF qF afpxy Gr-Gft Cwz duryzy ipMzF ivwc pnfh jf leI sI aqy ÊYr pMjfbI (BeIey), jo XU[pI[ ibhfr, rfjsqfn qoN mËdUrI krn ienHF ielfikaF ivcoN afey hoey sn. afpxy afpxy dyÈ ƒ prq gey sn. pMjfb dy bfrzr dy iËilHaF aMdr ieh crcf eynI vD cuwkI sI ik lokF ny hmlf hox dy imQy gey idn vfr vI jfx ley sn. afm qOr`qy ies dy leI do nvMbr aqy ikDry-ikDry Cy nvMbr dI qfrIK dwsI jFdI sI.
swc jF JUT ies gwl dI crcf vI sI ik ies jMg ƒ bfrzr dy iËilHaF dy iswKF dy kqlyafm df bhfnf bxfieaf jfvygf.
ies sMbMD ivwc 1965 dy Bfrq-pfk jMg dI ieh gwl vwzI arQ BrpUr hY ik Aus jMg smyN BfrqI sYnf dy smyN dy muKI (jnrl cODrI) df idRVH ierfdf sI ik duÈmx ƒ diraf ibafs qk vDx idwqf jfvy, ijs df Bfv aMimRqsr qy gurdfspur dy iËilHaF ƒ pfiksqfnI POË hvfly kr ky jMg dy mOrcy diraf ibafs`qy bxfAux df sI. Aus smyN pwCmI kmFz dy iswK jrnYl s[ hrbKÈ isMG ny ies ivENq df zt ky ivroD kIqf sI, ijs kr ky aMimRqsr qy gurdfspur ƒ lVfeI df mYdfn df bxfieaf jf sikaf. hux cuMik Bfrq dI ieMdrf srkfr Kud iswKF ƒ ivÈys sbk isKfAux df ierfdf Dfry hoey sI. ies leI 1965 dy jMg vfÜI skIm df vrqoN ivwc ilafieaf jfxf aYn sMBv sI.
pr krqf-purK ƒ ieh nhIN sI BfAuNdf. Aus ny ieMdrf gFDI jo ies ivENqy gey ihMd-pfk jMg dI rUhy-rvF sI, ƒ ies Kyz dy Kyz jfx dy pihloN hI afpxy drbfr aMdr hfËr hox df hukm jfrI kr idwqf. vfihgurU dI vwzI agfD gqI hY, koeI nhIN kih skdf ik Aus ny kI krnf hY- ‘aMqu n jfpY ikaf min mMqu`. Aus dy Gr inaF hY kuinaF nhIN, ies BI Aus dI iewk vizafeI hY.
ieiqhfs gvfh hY ik ÈRI hirmMdr sfihb dI byhurmqI aqy ies pivwqr BUmI`qy kIqy aprfD dy iswty kdy KflI nhIN gey. aYn En vyÜy jdoN iewQoN ielfhI nfd dI Dun AuWT rhI sI, ies AuWpr aMnHyvfh goÜIaF dI vrKf hoxI aqy hrI-js gf rhy gurU Gr dy kIrqnIaF dy aMimRq iBMny bolF ƒ hmyÈF leI cuwp krf dyxf akfl purK ƒ ikvyN Bf skdf sI? ies pfvn DrqI`qy sYNkVy bygunfh msUmF df Kun vIitaf ikvyN ajfeIN jf skdf sI? ies dy leI ieMdrf dI bgl ivwcoN hI aYsf BuJMgI pYdf kr idwqf igaf, ijs dy ivhuly zMg qoN Auh nf bc skI. vrnf eynI vwzI sikErtI gfrd, ijs dy pMj sO muswlf bÈr (hiQafrbMd mnuwK) ijnHF ivwc puls dy keI aisstYNt kimÈnr, iewk sO pulIs ieMspYktr qy sb-ieMspYktr aqy cfr sO hYWz kFstybl aqy ispfhI Èfml sn, ijnHF do moiZaF`qy hr vkq loizz styngMnF qy rfeIPlF ltkdIaF idsdIaF sn aqy jo hr vkq pRDfn mMqrI dy awgy-ipwCy hfËr rihMdy sn… hF eynI vwzI sikErtI gfrd dy ivwcoN hI Auh sUrmy Augm pey, ijnHF ny awK Prkx ivwc hI sRImqI ieMdrf ƒ sdf hI nINdy sulf idwqf.
 

************************

 

 

iswDf kIrqn pRsfrn

vIzIAu

afprysLn nIlf qfrf

sMq jrnYl isMG jI

sLRI hrmMidr sfihb qy hmlf (1984)

BfeI qyijMdr isMG jI

kfkfr, dsqfr qy rihq

   

afzIAu inqnym

jpu jI sfihb

jfpu sfihb

qvY pRsfid svwXf

copeI sfihb

afnMd sfihb

rihrfsu sfihb

kIrqn soihlf

suKmnI sfihb

ismrn

sMq jrnYl isMG jI