kI Ìrk hY Bgq isMG qy ijMdy-suwKy hurF ‘c?


bfdl mfrkf isafsq dy isafsI mohry iewk pfsy qF drbfr sfihb`qy hmly aqy nvMbr`84 dI iswK kqlyafm leI kFgrs ƒ kosdy hn, pr dUjy pfsy ienHF hmilaF ivruwD rx-qwqy ivwc jUJ ky ÈhId hox vfÜy isMGF ƒ ‘awqvfdI` kih ky BMzdy hn. BfvyN ik Bgq isMG dI jnm ÈqfbdI ƒ vI bfdlikaF ny styjF AuWpr bFdr-nfc nwc ky, Bgq isMG stfeIl`c bnHvfeIaF pwgF ƒ hMs rfj hMs dy gfxy`qy lfh ky hvf`c AuCfÜ-AuCfÜ ky mnfieaf qy ijhVy iksfnF ƒ pwgF dy siqkfr df pqf sI, AunHF dIaF pwgF pulIs vfiÜaF qoN luhfky mnfieaf hY. BfvyN ik bfdlky Bgq isMG ÈqfbdI dy nF`qy lwcrvfd df muËfhrf aqy iksfnF`qy lfTIcfrj kr ky Bgq isMG dI soc df mOjU Auzf rhy hn, pr iPr vI ËbfnI-klfmI Bgq isMG dI soc df siqkfr krn dy KyKx ËrUr kr rhy hn, pr kI Auh Bgq isMG dI soc df siqkfr krn dy KyKx ËrUr kr rhy hn, pr kI Auh Bgq isMG dI soc df siqkfr krdy hn? jykr hF qF iPr AunHF ƒ BfeI ijMdy-suwKy df ÈhIdI idn vI mnfAuxf cfhIdf hY.
pRiswD pwqrkfr kuldIp neIar ny ÈhId Bgq isMG ny jIvn`qy iewk ikqfb ilKI sI, jo ipwCy ijhy lVIvfr ‘roËfnf ajIq` ivwc vI CpI. bVI hYrfnI hoeI ik gFDI-Bgq pwqrkfr ƒ pMjfb dI DrqI`qy jMmy ies axKIly sUrbIr dI Xfd ikvyN af geI?
ies pRÈn df AuWqr Aus dy lyK ivwcoN hI imÜdf hY. Auh dwsdf hY ik Aus ƒ iewk vfr XyrvfVf jylH pUnf qoN vYidaf kql kys ivwc nËrbMd BfeI hrijMdr isMG ijMdf aqy BfeI suKdyv isMG suwKf df iewk sFJf pwqr imiÜaf sI, ijs ivwc AuWnHF ny svfl kIqf sI ik Bgq isMG ƒ ‘dyÈ Bgq` aqy sfƒ ‘awqvfdI` ikAuN ikhf jf irhf hY? AunHF ny ikhf ik jykr Bgq isMG ny lflf lfjpq rfey dy kfql ƒ sËf dyx df Xqn kIqf sI qF asIN vI drbfr sfihb`qy hmlf krn vfly ƒ Kqm kr ky Bgq isMG vrgf hI kfrnfmf kIqf hY, ikAuNik drbfr sfihb sfzy leI vYtIkn df drjf rwKdf hY.
ÈhId ijMdy-suwKy hurF ƒ PFsI dy rwsy cuMmy ƒ swq sfl qoN vDyry smF ho igaf sI, jdoN sRImfn kuldIp neIar ies pRÈn df AuWqr dyx dy smrwQ hoey. AunHF dI ilKq ivwcoN pqf lwgdf hY ik ieh smrwQf hfsl krn leI AunHF ƒ bVIaF krVIaF GfÜxf GfÜxIaF peIaF sn, ikAuNik imÈn jo bhuq hI mhfn sI, AunHF dy afpxy ÈbdF ivwc:
‘‘ies gwl ‘qy ik bfkI KfVkU vI afpxy afp ƒ Bgq isMG dy brfbr nf smJx lwg pYx, mYN Bgq isMG dy ÌlsÌy aqy Aus dI iËMdgI dy bfry Koj krn df inrxf ilaf qF ik ‘awqvfdIaF` aqy ‘kRFqIkfrIaF` dy ivwc aMqr kIqf jf sky…[``.
smJ nhIN afAuNdf ik ieh pwqrkfr jfxdf hI nhIN ik ‘kRFqIkfrI` jdoN qk afpxy imÈn ivwc sÌlqf hfsl nhIN krdy, AudoN qk AunHF ƒ ‘awqvfdI` hI ikhf jFdf hY, AunHF dy inÈfny vfÜI hkUmq bdly jfx AuprMq hI Auh ‘kRFqIkfrI` jF ‘dyÈ-Bgq` df drjf hfsl krdy hn. aMgryË hkUmq dIaF ÌfeIlF Bgq isMG aqy Aus vrgy hor qIkfrIaF ƒ awqvfdI, kfql, zfkU jF lutyry qF kihMdIaF hI sn, kFgrsI dyÈ-Bgq (gFDI-nihrU vrgy) vI AudoN AunHF ƒ ‘isr-iPry qy kfql` kih ky sMboDn krdy sn.
asl gwl ieh hY ik Bgq isMG aqy ijMdy-suwKy hurF ivwc kyvl eynf hI Ìrk hY ik Bgq isMG ‘gory` hfkmF dy lotU isstm ivruwD jUiJaf sI qy ijMdy-suwKy hurIN ‘kfÜy aMgryËF` dy Aus qoN vI vDyry jfbr isstm ivruwD jUJy hn. jy kuldIp neIar hkIkq qoN awKF bMd krky gorI hkUmq ƒ biGafV aqy mOjUdf hkUmq ƒ gAU sfbq krnf cfhuMdy hn qF ieh Auh ikMny sfl hor imhnq kr ky vI sfbq nhIN kr skxgy. ijhVI gMdgI ƒ Bgq isMG hurIN hUMJxf cfhuMdy sn, Auh 1947 ivwc hUMJI nhIN sI geI, isrÌ Aus dI mflkI hI bdlI sI. ijMdy-suwKy hurIN vI ieh gMdgI hI hUMJdy hoey ÈhId hoey hn.
Brm pYdf hox df mUl kfrn ieh hY ik ajoky hfkm, Bgq isMG hurF ƒ ÈhId kihMdy hn qy AunHF dy ÈhIdI idnF`qy AunHF dI Xfd ivwc smfgm kr ky AunHF dy pwQr dy buwqF ƒ hfrF nfÜ lwd idMdy hn. ies mOky Auh ÈhIdF dI jY-jYkfr kridaF kMbdI avfË ivwc nOjvfnF ƒ ÈhIdF dy nkÈy-kdmF`qy cwlx dI slfh vI idMdy hn pr aMdro zrdy hn ik jykr swcmuwc hI awj dy gwBrU ienHF ÈhIdF dy nkÈy-kdmF`qy cwlx leI inwqr afey qF sfzf kI bxygf? iesy leI nOjvfnF ƒ niÈaF ivwc zboeI rwKx ihq awj dy lIzrF df Ëor lwgf hoieaf hY.
Èmfj-suDfrk nftkkfr gurÈrn isMG ny iewk vfr styj`qy bolidaF ikhf sI, ‘‘jdoN mYN ajoky hfkmF ƒ Bgq isMG dy buwq`qy Puwl mfÜfvF cVfAuNdy vyKdf hF qF hAukf Brdf hF ik ‘kfÈ! ienHF lhU pIxy ÈfskF dy sfhmxy ikqy Bgq isMG dy pwQr dy buwq dI QF Bgq isMG Kud Kloqf huMdf`…[[?
ies qwQ ƒ JuTlfieaf nhIN jf skdf ik Bgq isMG aqy hor kRFqIkfrIaF ƒ ÈhId mMnxf ajoky hfkmF dI isDFqk ÈrDf nhIN blik mjbUrI hY. ieh gwl sfrf sMsfr jfx cuwkf hY ik Bgq isMG hurF dI Èhfdq leI gFDI-nihrU juMzlI vDyry iËMmyvfr sI, ijs ƒ aMgryË jFdy hoey Bfrq dI aËfdI dy nF`qy Auh jnqk ÈoÈx df aiDkfr sONp ky gey sn, jo pihlF aMgryËF dy kol sI. Xfd rhy ik kFgrs pfrtI iewk aMgryË dI bxfeI hoeI hY qy ies df pihlf pRDfn vI iewk aMgryË sI. ieh BfrqI jnqf df BoÜfpx sI, jo purfxy aqy nvyN hfkmF dI guwJI XfrI aqy afm-sihmqI ƒ smJ nf skI aqy aËfdI dy Brm ivwc nvyN bRfhmx-bfxIaf hfkmF dy jUly ivwc KuÈI-KuÈI Ps geI, ijnHF ƒ ÈoÈx sMbMDI keI qrHF dy qËrby vI hfsl hoey sn.
ijQoN qk Bgq isMG hurF dy PFsI cfVHy jfx sMbMDI gFDI nihrU horF dy svfrQ dI gwl hY, ienHF ƒ ies qoN do lfB sn:
1. ies PFsI nfÜ hI Bfrq dy lokF ivwc aMgryËF ivruwD roh jMgl dI awg vFg BVk skdf sI, ijs dI mdd nfl aMgryË qoN hkUmq dI vfgzor CyqI hfsl kIqI jf skdI sI.
2. jy Bgq isMG PFsI cVHn dI bjfey brI ho jFdf qF 1947 qoN bfad nvyN hfkmF dy ÈoÈx ivruwD Dmfkf krn vflf Auh pihlf ÈÉs huMdf.
hyT ilKy qwQ hux pUrI qrHF spÈt ho cuwky hn:
 afpxy iBRÈtfcfr df BFzf Bwjx dy zroN hfrt-atYk nfÜ mry lflf lfjpq rfey ƒ kFgrs ny bdobdI ÈhId bxf Diraf qy ies ‘mhfn Èhfdq` df bdlf lYx leI pMjfb dy mrdAU-puxy ƒ vMgfr ky Bgq isMG hurF qoN sFzrs df kql krvfieaf.
 muhMmd alI ijnfh, ijs ƒ BfrqI hfkm Klnfiek kih-kih ky afpxf sMG vI ibTf lYNdy hn, ny Bgq isMG hurF ƒ PFsI idwqy jfx df iqwKf ivroD kIqf sI. Aus ƒ pfiksqfn dI mMg krn leI vI bRfhmx-bfxIaf gTjoV ny hI mjbUr kIqf sI.
 ieh ÉdÈf XkIn ivwc kfÌI hwd qwk bdl igaf hY ik suBfÈ cMdr bos ƒ vI ies bRfhmx-bfxIaf gTjoV ny afpxy aMgryË aqy kuJ ku rUsI pRBUaF dI mdd nfÜ afpxy rfh`coN lFBy kIqf sI.
 Bgq isMG vwloN jylH ivwc ilKy kuJ KrVy vI ies bRfhmx-bfxIaf gTjoV ny hI gfieb kr idwqy hn, ikAuNik jykr Auh Cp jFdy qF Bgq isMG dI kurbfnI dy pRsMsk lokF ƒ aËfdI dy arQ pqf lwg jfxy sn.
pr ieh jgq pRiswD hkIkq hY ik JUT dy bwdl bhuqI dyr scfeI dy sUrj ƒ pRgt hoxoN nhIN rok skdy. byÈwk kfÌI smF bRfhmx-bfxIaf jmfq ieh Brm pYdf krn ivwc sPl rhI ik sMn 1947 ivwc Bfrq dI jnqf ƒ aËfdI hfsl ho geI sI, pr swc dy sUrj dIaF ikrnF afm lokF dy mnF qk puwjxIaF arMB ho geIaF hn. axKIly gwBrUaF ƒ pqf lwg igaf hY ik ijhVI gMdgI ƒ hUMJx leI Bgq isMG, krqfr isMG srfBf, AUDm isMG sunfm hurF aqy hor kRFqIkfrIaF ny afpxf lhU vhfieaf sI, Auh ajy vI mOjUd hY qy awgy qoN vI vDyry sVhFd mfr rhI hY. ieh qwslI dI gwl hY ik ies gMdgI ƒ hUMJx leI sUrmy hux kyvl pMjfb, kÈmIr qy afsfm ivwcoN hI nhIN blik hryk pRFq ivwc inqrny arMB ho gey hn. iesy leI hI hfkfm bRfhmx-bfxIaf df gwTjoV df aMdrlf zr AunHF dy vÌfdfr kuldIp neIar vrgy pwqrkfrF rfhIN pRgt ho irhf hY. pr ‘kuV inKuty nftkf EVik sic rhI` dy afDfr`qy sfzf XkIn hY ik srkfr pRsq pwqrkfrF vwloN PYlfeI jf rhI DuMd, scfeI dIaF aijhIaF ikrnF ƒ dbfa nhIN skdI, ijs rfhIN gMdgI hUMJx leI lhU df dfn dyx vfiÜaF dI afpsI sFJ pRgt huMdI hY. amr ÈhId BfeI ijMdy-suwKy dy ÈbdF ivwc:
‘‘jdoN kOmF krvt lYNdIaF hn qF ieiqhfs vI QrQrfAux lwg jFdf hY. iesy QrQrfht dOrfn koeI bMdf isMG bhfdr afpxy ÈFqI-mwT ƒ alivdf afK isqmF dI ngrI srihMd dI iewt nfl iewt KVkfAuNdf hY, koeI cI-guvyrf ikAUbf dI vËIrI ƒ lwq mfr ky bMdUk ihwk nfÜ lf ky bolIvIaf dy jMglF ivwc duÈmx ivruwD morcfbMdI krdf hY aqy koeI nYlsn mMzylf nslvfdI duÈmx dI eIn kbUlxoN nFh kr ky afpxI Aumr kfÜ-koTVI dy lyKy lfAuxI vDyry ibhqr smJdf hY. …[[mnuwK dI aËfdI dI rIJ ƒ iksy isstm dI kYd ivwc nhIN rwiKaf jf skdf. ies sdIvIN qFG ƒ Kqm krn dy XqnF ƒ asIN ieiqhfs dy kUVy-krkt ivwc Êrk huMdy vyiKaf hY aqy vrqmfn ivwc vI ieMnHF XqnF ƒ burI qrHF nfkfm huMdf vyK rhy hF``.
 

************************

 

 

iswDf kIrqn pRsfrn

vIzIAu

afprysLn nIlf qfrf

sMq jrnYl isMG jI

sLRI hrmMidr sfihb qy hmlf (1984)

BfeI qyijMdr isMG jI

kfkfr, dsqfr qy rihq

   

afzIAu inqnym

jpu jI sfihb

jfpu sfihb

qvY pRsfid svwXf

copeI sfihb

afnMd sfihb

rihrfsu sfihb

kIrqn soihlf

suKmnI sfihb

ismrn

sMq jrnYl isMG jI