|
|
ieMdrf dI awq df aMq krn vflf sUrmf amr ÈhId BfeI byaMq isMG |
|
jnm asQfn
ieMdrf kql kFz (31 akqUbr 1984) qoN pihlF bhuq Gwt lok ieh jfxdy sn
ik cMzIgVH nyVy koeI mloieaf nF df ipMz vI hY. pr pRDfn mMqrI ieMdr
gFDI AuWqy goÜI clf ky Aus ƒ kql krn vfly s[ byaMq isMG nfÜ sMbMiDq
hox kfrn ieh ipMz acfnk ÉbrF ivwc afAux lwg ipaf qy dunIaF Br ivwc
mÈhUr ho igaf.
ipMz mloieaf cMzIgVH qoN pwCm vwl dy pfsy 15 ikwlomItr dy Ìfsly`qy
visaf hoieaf hY. ipMzf ivwcoN ieh ipMz vwzy ipMzF ivwc igixaf jFdf
hY. ies df ieiqhfs bVf purfxf hY. ieh rfjpUqF df ipMz sI qy rfjpUqF
ny hI ies ƒ vsfieaf sI.
1905 ivwc iewk iswK sMq eyQy af ky abfd ho igaf. Aus ny kQf-kIrqn,
iswKI df pRcfr qy aMimRq-sMcfr ÈurU kr idwqf. pCVIaF ÈRyxIaF dy lok
afid DrmI, bflmIkI qy julfhy afid, ijnHF ƒ AuWcI ÈRyxI dy bMdy nIc
smJdy sn, sMq jI dy ivcfrF qoN bVy pRBfivq hoey qy Auh aMimRq Ck ky
isMG sjx lwg pey. iswKF dI igxqI idn pRqI idn vDx lwgI. ieh dyK ky
rfjpUq brfdrI dy look aiqaMq duKI sn.
iewk idn Jflm isMG nF dy rfjpUq ƒ guwsf cVH igaf. Aus ny roh ivwc af
ky iswK sMq dI kutIaF sfV idwqI qy bÜdI lwkV nfÜ sMq`qy hmlf kr
idwqf. sMq jI ƒ ipMz Cwz ky jfxf ipaf. sMq jI qF cly gey pr afpxy
ipwCy iswKI df bUtf, jo AunHF bIijaf sI, Cwz gey. dwisaf jFdf hY ik
iehnF sMqF pfsoN hI srdfr byaMq isMG jI dy bfbf jI ny aMimRq pfn
kIqf sI. srdfr byaMq isMG dy jwdI Gr sfhmxy gurduafrf bixaf hoieaf
hY, ijwQy isrÌ iswK hI nhIN dUjIaF brfdrIaF dy lok vI jFdy hn.
jnm qy pirvfrk ipCokV
srdfr byaMq isMG df jnm 4 meI 1950 ƒ ipMz mloieaf ivwc hoieaf. afp
dy ipqf jI df nF s[ suwcf isMG qy mfqf jI df nF krqfr kOr sI. srdfr
byaMq isMG s[ suwcf isMG dy pMj puwqrF ivcoN iewk sn.
s[ byaMq isMG df Kfndfn Gwt qoN Gwt iqMnF pIVHIaF qoN mloieaf ipMz
ivwc abfd hY.
ivwidaf pRfpqI
s[ byaMq isMG ny muwZlI ivwidaf srkfrI pRfeImrI skUl ipMz mloieaf,
tyrf qy hmIrpur ivwc pRfpq kIqI. imzl qk pVHfeI Kflsf skUl KrV ivwc
kIqI. ies qoN ipwCoN afp 1967 ivwc srkfrI hfier sYkMzrI skUl cMzIgVH
ivwc dfKl ho gey. afp ny 1968 ivwc pMjfb XUnIvristI dI hfier sYkMzrI
dI pRIKIaf sYikMz zvIËn ivwc pfs kIqI. agly sfl 1969 ivwc afp srkfrI
kflj Pfr buafeyË, sYktr 11-cMzIgVH ivwc dfKl ho gey.
kflj dI pVHfeI dOrfn hI afp ny pMjfb XUnIvristI, izpfrtmYNt afÌ
rÈIan df rUsI Ëubfn df izplomf kors pfs kIqf qy 300 nMbrF ivwcoN 186
nMbr hfsl kIqy. apRYl 1971 ivwc bI[ey ÌfeInl dy iemiqhfn`coN gYr
hfËr rhy. eysy sfl sqMbr 1971 dy bI[ey[ PfeInl dI splImYNtrI pRIKIaf
ivwc prcy idwqy, iPr vI 2 nMbrF dI Gft nfÜ sYikMz zvIËn bxn qoN rih
geI.
1982 ivwc s[ byaMq isMG ny pulIs srivs dOrfn, bMbeI jf ky iewk hPqy
df rUsI Ëubfn df iewk hor kors pfs kIqf.
srivs
s[ byaMq isMG 1972 ivwc idwlI cly gey qy idwlI pulIs`c sb ieMspYktr
BrqI ho gey. pulIs sUqrF anusfr s[ byaMq isMG ny pihlF sYNtrl
izsitRkt ivwc srivs kIqI, iPr surwiKaf brFc ivwc qy iPr AuWqrI idwlI
ivwc. ieMdrf kql kFz qoN kuJ smF pihlF AunHF ƒ muV surwiKaf brFc
ivwc Byj idwqf igaf sI. agly sfl 1985 ivwc AunHF dI pRmoÈn hox vflI
sI.
ivafh
aÈOkf pulIs lfeInË ivwc jfx qoN pihlF s[ byaMq isMG dI irhfieÈ ivȃ
ngr ivwc sI. ivȃ gfrzn qoN rGbIr ngr bws stYNz ƒ jFidaF Auh ibmlf
dy Gr awigE lMiGaf krdy sn. ibmlf kfrpyNtr s[ gurbcn isMG dI DI sI.
Auh iqMn BYxF sn. sB qoN vwzI Auh afp sI. mYitRk pfs krn qoN ipwCoN
Auh lyzI hfrizMg kflj, ijs df nvF nF sucyqf ikRplfnI hspqfl rwK
idwqf igaf hY, ivwc nrisMg dI tryinMg lY rhI sI. afAuNdIaF jFidaF
gÜI ivwcoN lMGidaF Aus nfl byaMq isMG df ipafr pY igaf. dohF ivwcoN
iksy ivwc vI ieh ihMmq nhIN sI ik ies ivafh leI ibmlf dy ipqf s[
gurbcn isMG ƒ rËfmMd kr skx. afKr ieh rol ivcoly ƒ soNpxf ipaf.
ivcolf srdfr byaMq isMG df sfQI sb ieMspYktr hrdyv isMG sI. s[ hrdyv
isMG ny s[ gurbcn isMG nfl ibmlf qy byaMq isMG dI ÈfdI bfry gwl
clfeI. pihlF qF s[ gurbcn isMG ny nFh-nuwkr kIqI, pr bfad ivwc Auh
ies ÈuB kfrj leI sihmq ho igaf qy 23 jnvrI 1976 ƒ idwlI ivwc hI sfdy
ZMg nfÜ aqy gurmrXfdf anusfr s[ byaMq isMG qy ibmlf df anMd kfrj ho
igaf. anMd kfrj ipwCoN s[ byaMq isMG ny ibmlf df nF ibml kOr rwK
idwqf.
afp dy iqMn bwcy hoey:
aMimRq kOr, srbjIq isMG qy jsivMdr isMG.
ivcfrDfrf
s[ byaMq isMG jI dy cfcf jI nfm-bfxI jpx vfÜy, rihq-bihq ivwc pwky,
aMimRqDfrI guriswK hn. AuhnF afpxy pirvfr dy sfry jIaF ƒ, ijnHF ivwc
byaMq isMG vI Èfml sI; 1961-62 ivwc aMimRq Ckf idwqf sI, pr byaMq
isMG iËafdf dyr qk aMimRqDfrI hox dI mrXfdf AuWqy pwkf nf rih sikaf.
ijnHIN idnIN Auh KrV dy Kflsf skUl ivwc pVHdf sI. Aus AuWqy afpxy
vwzy Brf ÈmÈyr isMG df asr pYxf ÈurU ho igaf. ÈmÈyr isMG kimAUinst
sI, nfsqk sI qy KrV ivwc vkflq krdf sI. surK ivcfrDfrf dy asr hyT s[
byaMq isMG ny aMimRq Ckx smyN kIqI hoeI pRiqwigaf qoV idwqI pr
akqUbr 1984 ivwc Aus ny muV aMimRq Ck ilaf qy pwkf guriswK bx igaf.
s[ bhfdr isMG ny afpxy BqIjy byaMq isMG dy ivcfrF bfry ieh dwisaf ik
Auh akflI lIzriÈp dy sKq iKlfP sI. Auh hmyÈf akflI afgUaF dI inKyDI
kiraf krdf sI. ikhf krdf sI ik gurU goibMd isMG ny jo jfq-pfq htfeI
sI, Auh ienHF kfiem rwKI hoeI hY.
ieMdrf gFDI dy kql qoN ipwwCoN cMzIgVH pulIs ny s[ byaMq isMG dy
ipqf aqy BrfvF ƒ ihrfsq ivwc lY ilaf sI. puwC-pVqfl kIqI ik ‘dwso,
byaMq isMG ƒ iksy bfhrly mulk pfsoN rUbl jF zflr imldy rhy hn jF
nhIN`? ÈmÈyr isMG aYzvokyt ny do-tuwk jvfb idwqf sI ik byaMq isMG
ivk nhIN skdf, Auh pYsy lY ky kql nhIN kr skdf.
sMgq df asr
jUn 1984 dy awD ivwc hoey drbfr sfihb aMimRqsr qy ÌOjI hmly nfl s[
byaMq isMG ƒ asih sdmf puwjf. Auh Audfs qy pRyÈfn rihx lwg pey. s[
ikhr isMG jo irÈqydfrI ivwcoN s[ byaMq isMG dy PuwPV lwgdy sn, byaMq
isMG dI ies avsQf df mUl kfrn smJ gey. Auh bVy BjnIk iswK hn.
zfierYktr jnrl splfeIË aYNz izspoËlË dy mihkmy ivwc aisstYNt dI
post`qy lwgy hoey sn. AuhnF s[ byaMq isMG ƒ akfl purK df Bfxf mMnx
df AupdyÈ idwqf qy mn dI ÈFqI leI gurduafry jf ky kIrqn suxn dI slfh
idwqI.
s[ byaMq isMG dy mn`qy afpxy PuwPV jI dy mÈvry df zUMGf asr ipaf.
AunHF ny afpxf PuPV s[ ikhr isMG dy Gr afAuxf-jfxf ÈurU kr idwqf. s[
ikhr isMG dI irhfieÈ 12 afr[ky[ purm ivwc sI. s[ ikhr isMG ny byaMq
isMG ƒ moqI bfg dy gurduafry iljfxf ÈurU kr idwqf.
julfeI 1984 ivwc moqI bfg dy gurduafry ivwc pMjfb qoN afieaf iewk
kIrqnI jQf kIrqn kiraf krdf sI. byaMq isMG qy ikhr isMG donoN kIrqn
suxn leI jfieaf krdy sn. iewk idn kIrqnI isMGF ny aijhf vYrfgmeI
kIrqn kIqf ik sMgq dIaF awKF ivwc awQrU af gey. s[ byaMq isMG vI
Bfvuk ho ky rox lwg pey. s[ ikhr isMG ny AunHF dy hMJU pUMJy, hOslf
idwqf qy afiKaf- ‘‘ijgrf rwK, kurlfAuNdf ikAuN eyN…[[? ihMmq hY qF
bdl lY…[``.
…[[[qbY ros jfgXo
s[ ikhr isMG dy idl dIaF gihrfeIaf ivwcoN inkly ÈbdF df s[ byaMq
isMG dy ihrdy`qy zUMGf pRBfv ipaf. AunHF ny afpxy iewk klIn-syvn
BfeIbMd amrjIq isMG nfÜ iml ky ieMdrf gFDI ƒ kql krn dI skIm iqafr
kr leI. dwisaf jFdf hY ik iehnF dohF ny 15 agsq 1984 qoN pihlF pihlF
ieMdrf gFDI ƒ golI nfÜ AuzfAux df PYslf kIqf sI, pr mOky`qy amrjIq
isMG ny sfQ nf idwqf qy mnsUbf ÌylH ho igaf.
qUM nhIN hor shI, ijwQy cfh EQy rfh……[.
s[ byaMq isMG ny skIm ivwc Èfml krn leI iewk hor sfQI lwB ilaf. Auyh
sI sqMvq isMG. Auh mJYl sI. iËlHf gurdfspur df rihx vflf sI. CuwtI
kwtx igaf afpxy ielfky ivwc iswK nOjvfnf`qy hoey pulIs awiqafcfrF
dIaF khfxIaF afpxy kMnIN sux ky afieaf sI. Auh vI byaMq isMG nfÜ
surwiKaf dI izAUtI`qy qfienfq sI. s[ byaMq isMG df hmiKafl qy
ivÈvfs-pfqr bxn ipwCoN Aus ny byaMq isMG dy Gr, 6-aÈokf pulIs lfeInË
ivwc afm afAuxf jfxf ÈurU kr idwqf.
guwJI rmË
10 akqUbr 1984 ƒ gurduafry qoN smyq pirvfr vfpsI smyN s[ byaMq isMG
ny ibml kOr Kflsf ƒ afiKaf- ‘‘myrf idl ÈhId hox ƒ krdf hY``.
ibml kOr Kflsf AunHF dI ies rmË ƒ smJ nf skI, pr puwCx lwgI-
‘‘bwicaF df kI bxygf``?
awgoN s[ byaMq isMG ny jvfb idwqf- ‘‘iehnf df rwb rfKf…[``.
aMimRq Ckxf
13 akqUbr ƒ s[ byaMq isMG ny afpxI pqnI ibml kOr ƒ dwisaf ik ‘mYN
aMimRq Ckxf hY`.
Aus ny kfrn puwiCaf qF kihx lwgf- ‘aMimRq mYN Coty huMidaF Cikaf sI,
pr mYN Èrfb pIx lwg ipaf sF. hux Èrfb Cwz dyxI hY`. s[ byaMq isMG ny
ieh PYslf pUrn idRVqf nfÜ kr ilaf sI. pr ibml kOr Kflsf ƒ ivÈvfs
nhIN sI af irhf.
s[ byaMq isMG dy vwzy vIr gurdrÈn isMG ny afpxy Coty Brf dy aMimRq
Ckx bfry hyT iliKaf vyrvf idwqf:
‘‘14 akqUbr 1984 ƒ ijs smyN byaMq isMG GroN quiraf qF Aus ny kuVqf
pjfmf pfieaf hoieaf sI qy dsqfr sjfeI hoeI sI. dfVHI vI KuwlHI CwzI
hoeI sI. sB qoN pihlF Auh s[ ikhr isMG dy Gr igaf. EQoN Auh afpxy
PuwPV s[ ikhr isMG ƒ nfÜ lY ky gurduafrf moqI bfg phuMicaf. Èfied
pqf kIqf hovy ik awj aMimRq pRcfr iks jgHf hoxf hY. gurduafrf moqI
bfg qoN dovyN jxy afr[ky[ purm dy sYktr 8 dy gurduafry ivwc gey.
s[ ikhr isMG qF pihlF hI aMimRqDfrI sn pr byaMq isMG ny dubfrf pMjf
ipafiraF dy pyÈ hoxf sI. Aus ny pMjf ipafiraf ƒ dwisaf ik CotI Aumr
ivwc Aus ny afpxy ipMz ivwc aMimRq Cikaf sI, jo rihq nf rwKI jf skx
kfrn BMg ho igaf sI. Aus ny sfrf vyrvf idwqf qy qnKfh lfAux dI bynqI
kIqI. pMjF ipafiraF ny gurduafrf sfihb ivKy JfVU dyx qy suKmnI sfihb
dy pfT krn dI qnKfh lfeI, jo byaMq isMG ny pRvfn kr leI. ies ipwCoN
byaMq isMG ƒ aMimRq aiBlfÈIaF ivwc Èfml kr ky aMimRq Ckf idwqf igaf.
s[ byaMq isMG ny pMjF ipafiraF ƒ ieh bcn vI idwqf sI ik Auh afpxI
Drm pqnI ibml kOr Kflsf ƒ iewk hPqy dy aMdr-aMdr aMimRq Ckf dyvygf.
aMimRq Ckx ipwCoN jd byaMq isMG Gr phuMicaf qF ibml kOr Aus dI bdlI
horI ÈKsIaq vyK ky hYrfn rih geI. sfbq-sUrq dsqfr isrf pMj-kkfrI,
drÈnI guriswK ivKfeI dy irhf sI. s[ byaMq isMG ny afpxI Drm pqnI ƒ
dwisaf ik Auh Aus ƒ vI aMimRq CkfAux df bcn dy afieaf hY, ikAuNik
‘rihqnfmy` muqfbk pqI-pqnI dohF df aMimRqDfrI hoxf ËrUrI hY. ibml
kOr ny afpxy pqI dI pRyrnf pRvfn kr leI qy aMimRq Ckx leI ‘hF` kr
idwqI. s[ byaMq isMG ny pRogrfm bxfieaf ik Auh afp Aus ƒ 17 akqUbr
1984 ƒ aMimRq CkfAux leI gurduafrf sIs gMj iljfvygf.
pr 16 akqUbr 1984 dI rfq ƒ s[ byaMq isMG ny afpxI pqnI ƒ dwisaf ik
Aus ƒ CuwtI nhIN imlI, ijs kfrn Aus nfÜ gurduafrf sIs gMj nhIN jf
skygf. ies dy nfl hI Aus ny ibml kOr ƒ qfkId kIqI ik Auh agly idn 17
qrIk ƒ afpxI BUaf jgIr kOr ƒ nfÜ lY ky gurduafrf sIs gMj clI jfvy qy
aMimRq Ck afvy.
17 akqUbr 1984 ƒ ibml kOr svyry s[ ikhr isMG dy Gr phuMcI. AuhnF ƒ
s[ byaMq isMG df sunyhf dwisaf. BUaf hrjIq kOr (ipMz mloieaf qoN
ÈrIky ivwco byaMq isMG dI BUaf qy s[ ikhr isMG pqnI) ƒ afpxy nfl
gurduafrf sIs gMj sfihb cwlx leI iqafr kIqf. BUaf-BqIjI ny bws PVI
qy sIs gMj phuMc geIaf. mwQf tyikaf, gurU mhfrfj dy drÈn kIqy qy
bIbI ibmlf ny afpxf nF aMimRq-aiBlfÈIaF ivwc ilKvfieaf. ies qoN
ipwCoN Auh aMimRq Ck ky ‘gurU vflI` bx geI qy isMGxI sj ky ibml kOr
Kflsf bx geI.
aMimRqsr Xfqrf
20 akqUbr 1984 ƒ aMimRq vyly s[ byaMq isMG, bIbI ibml kOr Kflsf smyq
GroN bfhr inkÜy. Auh iswDy s[ ikhr isMG dy Gr 12, afr[ky purm phuMc
gey. s[ byaMq isMG dI jyb ivwc aMimRqsr dIaF cfr itktF sn. BUaf jI
qy PuwPV jI ƒ kihx lwgy- ‘‘afE afpF ÈRI aMimRqsr sfihb jI dy drÈn
ieÈnfn kr afeIey…[[ afh vyKo, mYN quhfzIaF itktF vI lY afieaf hF``.
BUaf-PuwPV ƒ KVHy pYr iqafr kr ky Auh aMimRqsr rvfnf ho gey. supr
Pfst tryn hvf nfÜ gwlF krdI kuJ GMitaF ipwCo aMimRqsr jf phuMcI.
aMimRqsr rylvy styÈn qoN Auh gurU rfmdfs srFa puwjy. rfq dI irhfieÈ
df pRbMD kIqf. drbfr sfihb mwQf tykx gey, prkrmf kIqI. kVfh pRsfd lY
ky sRI hihmMdr sfihb sIs invfieaf qoN cVHfvf cVHfieaf. vfpsI AuprMq
lMgr dI iblizMg ivwc af ky bIbI ibml kOr Kflsf qy bIbI jgIr kOr ny
lMgr pkfAux dI syvf kIqI. s[ byaMq isMG qy ikhr isMG ny lMgr dy BFzy
mFjy. lMgr Ckx ipwCoN Auh afpxy zyry vfps af gey.
agly idn 21 akqUbr 1984 ƒ Auh iPr drbfr sfihb dy drÈn krn qy kIrqn
suxn vfsqy hirmMdr sfihb dy drÈn krn qy kIrqn suxn vfsqy hirmMdr
sfihb phuMcy. swcKMz sRI hirmMdr sfihb ivwc bYT ky kIrqn df anMd
mfxn lwgy. QoVHI dyr ipwCoN s[ byaMq isMG qy ikhr isMG kihx lwgy-
‘qusIN donoN kIrqn suxo qy asIN huxy akfl qKq sfihb ho ky vfps
afAuNdy hF…[`.
dohF bIbIaF ƒ koeI ielm nhIN sI ik Auh akfl qKq iekwly ikAuN gey.
pulIs sUqrF df kihxf hY ik AuhnF ny sqvMq isMG ƒ akfl qKq`qy imÜx df
smF qy qrIk pihlF hI idwqI hoeI sI. inÈicq pRogrfm muqfbk sqvMq isMG
EQy phuMicaf aqy byaMq isMG qy sqvMq isMG dohF ny akfl qKq dI qbfhI
df bdlf lYx leI imÜ ky ardfs kIqI.
pulIs irportF muqfibk idwlI phuMcx ipwCoN aMimRqsr ivwc kIqI geI
‘ardfs` ƒ pUrf krn leI byaMq isMG dI bYTk ivwc Xojnf iqafr kIqI geI,
ijs ivwc iqMn ivakqI Èfml sn- byaMq isMG, sqvMq isMG qy ikhr isMG.
kysrI dsqfr
bIbI ibml kOr Kflsf ny ieh gwl afpxI jubfnI dwsI ik s[ byaMq isMG ny
awj qk kdy vI kysrI pwg nhIN sI bMnHI. AuhnF dI pulIs dI XUnIPfrm qy
pgVI df rMg ÉfkI sI, pr Gr ivwc afm qOr`qy asmfnI rMg vrgy hÜky
slytI rMg dI pgVI bMnHdy sn. ijs idn AuhnF ieMdrf gFDI ƒ kql krn dI
vfrdfq kIqI, Aus idn vI Auh hÜky slytI rMg dI pwg bMnH ky izAUtI`qy
gey sn.
bIbI Kflsf ny ieh Byq BrI gwl vI dwsI ik iehnF ƒ (srdfr jI ƒ) vI
kysrI, dsqfr df vyg AuWiTaf sI. ds ku idn pihlF ‘ieh` kysrI dsqfr
KrId ky vI lY afey sn. pwg 8 mItr dI sI. iehnF ƒ sIx pf ky pgVI
bMnHx dI afdq sI. mYƒ kihx lwgy, ‘4-4 mItr dy tukVy kr ky sIx pf
dyvIN`. mYƒ sIx pfAux leI ivhl nf iml skI, pr iehnF ny Kud sIx pf ky
vI ieh pgVI nf bMnHI ikAuNik ieh afp vI keI vfr sIx pf ilaf krdy sn.
kysrI pwg nvIN inkor sfzy koÜ mOjUd hY. iehnF iewk idn vI bMnH ky
nhIN vyKI. Èfied ies kr ky ik ikqy kysrI rMg iehnF dy idl dI gwl qoN
prdf nf AuTf dyvy.
afÉrI idvfÜI
24 akqUbr 1984 ƒ idvflI sI. ieh afKrI idvflI sI jo s[ byaMq isMG ny
afpxy bwicaF ivwc bYT ky mnfeI. bwicaF leI miTafeI vI AuhnF Kud KrId
ky ilaFdI. pr Auh bwicaF dI KuÈI leI hI, Auh Kud idvflI mnfAux dy
mUz`c nhIN sn, ikAuNik ibml kOr ny dwisaf ik AunHF dy Kud ikhf-
‘‘awj ieMdrf gFDI ny idvflI dI KuÈI ivwc qohPy vjoN sfzy sfry stfP ƒ
iewk iewk miTafeI df zwbf qy 100-100 rupieaf nkd idwqf sI, pr mYN
ieh qohPf lYx qoN ienkfr kr idwqf…[[``.
ibml kOr ny puwiCaf- ‘afKr ikAuN…[``?
kihx lwgy- ‘‘qohPf lY ky idvfÜI dI KuÈI ivwc Èfml hox leI myrf idl
nhIN mMinaf. iswK lIzrF ny hukm idwqf hY ik ies sfl idvfÜI nf mnfeI
jfvy``.
afÉrI rfq
bIbI ibml kOr Kflsf ny dwisaf ik 30 akqUbr 1984 dI rfq iehnF (s[
byaMq isMG) dI afpxy Gr pirvfr ivwc afKrI rfq sI. Aus rfq vI iehnF
ny duK-suK dI koeI gwl nhIN kIqI, kbIldfrI dI vI koeI gwl nhIN kIqI.
afpxy idl dI guwJI gwl Ërf ijMnI vI prgt nhIN kIqI. GrogI crcf isrÌ
rfÈn dI cInI bfry hI hoeI. iehnF dI izAUtI hÌqy hÌqy bfad bdldI
rihMdI sI. ieh izAUtI iewk hPqy svyr dI huMdI sI, (svyry sfZy swq
vjy qoN lY ky dupihr dy zyZ vjy qwk) aqy dUjy hPqy Èfm dI huMdI sI,
(dupihr dy zyZ vjy qoN lY ky Èfm sfZy swq vjy qk.) cflU hPqy ivwc
iehnF dI izAUtI Èfm dI sI. mYN afiKaf- ‘‘BÜky qF qrIk hY, rfÈn dI
KMz lYx dI afKrI qrIk, cyqy nfÜ zIpU qoN KMz ËrUr lY afieE……``.
kihx lwgy, ‘‘mYN qF svyry izAUtI`qy jfxf hY…[[``.
mYN hYrfn ho ky afiKaf, ‘‘quhfzI izAUtI qF Èfm dI hY``.
awigE kihx lwgy- ‘‘mYN izAUtI svyr dI krvf leI hY``.
mYN puiCaf, ‘‘KMz ikwdF afAU``?
iehnF df jvfb sI, ‘‘KMz df Pyr dyKI jfAU``.
afKrI idn
31 akqUbr 1984 ƒ qVky cfr vjy AuWTy. jMgl-pfxI gey. ieÈnfn kIqf.
inwqnym df pfT kIqf qy pOxy swq vjy hI izAUtI` qy jfx leI iqafr ho
gey. ieh vyK ky bIbI ibml kOr ny puwiCaf- ‘‘awj eynI jldI ikAuN jf
rhy ho``?
kihx lwgy- ‘‘gurduafrf bMglf sfihb mwQf tyk ky jfxf hY``.
bIbI ibml kOr dy anusfr svyr dI izAutI dy idnF ivwc srdfr jI svyr 7
vwj ky 25 imMt qy GroN cwilaf krdy sn, ikAuNik 1 sÌdr jMg roz AuhnF
dy Gr qoN isrÌ 5 imMt df pYdl rsqf hY.
bIbI ibml kOr ny dwisaf ik Auh hYrfn sn ik awj srdfr jI svyr vyÜy
bMglf sfihb ikAuN jf rhy sn, ikAuNik jd iehnF dI izAutI svyr dI
huMdI sI qF ieh hmyÈf Èfm ƒ bMglf sfihb jFdy sn qy jd Èfm dI izAutI
(dupihr zyZ vjy qoN Èfm sfZy cfr vjy qk) lwgI hoeI hovy qF Auh svyr
dy vkq gurduafry jf ky mwQf tykdy sn, pr awj hmyÈf nfÜoN AuÜt gwl
kIqI jf rhI sI. Aus ƒ kI pqf sI ik ies qbdIlI ipwCy vI koeI ‘rfË`
Cuipaf hoieaf hY.
kfrvfeI
31 akqUbr ƒ svyry 9 vwj ky 10 imMt dy krIb pRDfn mMqrI ieMdrf gFDI
afpxy invfs asQfn sÌdrjMg roz qoN afpxy dÌqr akbr roz vwl pYdl cwl
peI. dohF koTIaF ƒ imÜfAuNdI sVk AuWqy kfhlI-kfhlI pYr puwt ky awgy
vDx lwgI. ijAuN hI Aus ny 1 akbr roz nfÜ imlfAux vfÜf gyt pfr kIqf,
izAUtI` qy qfienfq srdfr byaMq isMG ny bfË vFg Jpt ky ihMd dI rfxI
ieMdrf gFDI AuWqy hmlf kr idwqf. afpxy srivs irvfÜvr puafieMt 38 bor
df GoVf nwp ky 6 dIaF 6 goÜIaF clf idwqIaF. goÜIaF lwgdy sfr ieMdrf
gFDI lhU-luhfn hoeI qy cIk mfr ky lVKVf ky izwg peI. eyny ivwc dUjf
isMG srdfr sqvMq isMG dOV ky awgy viDaf qy Aus ny izwgI peI ieMdrF
gFDI AuWqy afpxI styngMn nfÜ goÜIaF df mINh vrHF idwqf.
pRDfn mMqrI ieMdrf gFDI ƒ kql krn ipwCoN dohF srdfrF ny jfnF bcfAux
leI nwsx dI koiÈÈ nhIN kIqI. AuhnF afpxy hiQafr hyTF suwt idwqy, hwQ
KVHy kr idwqy qy afpxy afp ƒ ieMzo iqwbqn pulIs surwiKaf gfrzF dy
hvfly kr idwqf.
ies qoN ipCoN surwiKaf gfrzF ny dohF isMGF ƒ ‘gfrz rUm` ivwc bMd kr
idwqf. pulIs ihrfsq ivwc hI AuhnF`qy goÜIaF clfeIaF geIaF, ijnHF dy
lwgx nfÜ byaMq isMG moky`qy hI ÈhId ho igaf qy sqvMq isMG sÉq jÉmI
hflq ivwc byhoÈ ipaf irhf. (gfrzF vwloN gfÜ kwZy jfx`qy sqvMq isMG
ny iewk gfrz dI styngMn ƒ hwQ pf ilaf sI qy Aus AuWpr gfrzF ny
goÜIaF clf idwqIaF. s[ byaMq isMG ies mOky sqvMq isMG dy AuWpr lMmy
pY gey.) iPr dohF ƒ rfm-mnohr lohIaf hspqfl lY gey, ijwQy zfktrF ny
srdfr byaMq ƒ imRqk krfr dy idwqf, pr sqvMq isMG ivwc ajy jfn bfkI
sI, zfktrI shfieqf nfÜ Auh bc igaf. ieMdrf gFDI ƒ kql krn dy doÈ
ivwc Aus AuWqy mukwdmf clfieaf igaf.
sMskfr
idwlI dy pulIs aiDkfiraF ny 1 nvMbr 1984 ƒ s[ byaMq isMG dI lfÈ df
post mfrtm krvfAux ipwCoN lfÈ Aus dy vfrsF dy hvfly nhIN kIqI, sgoN
aMqm sMskfr krn leI rfm mnohr lohIaf hspqfl qoN iswDI jmnf kMZy ingm
boD ÈmÈfnGft ivwc Byj idwqI. bIbI ibml kOr Kflsf qoN ieh Byq lukf ky
rwiKaf igaf ik Aus df pqI byaMq isMG Aus qoN hmyÈf leI ivCV cuwkf hY
qy Aus df sskfr kIqf jf irhf hY. bIbI Kflsf ƒ igRPqfr kr ilaf igaf
sI qy sskfr dy vkq Auh ieMtYrogyÈn sYNtr ivwc sI. idwlI pulIs s[
byaMq isMG dy vwzy Brf gurdrÈn isMG ƒ vI, jo idwlI ivwc hI mulfËmq
krdf sI, igRÌqfr kr ky ieMtYrogyÈn sYNtr lY geI.
s[ byaMq isMG dy aMqm sskfr vyly s[ gurdrÈn isMG ƒ krVy pulIs pRbMD
hyT ingm boD Gft ilaFdf igaf, ijwQoN Aus ny afpxy Coty vIr dI icKf ƒ
awg lfeI qy ieh rsm afpxy hwQI adf krn qoN pihlF afp hI ardfs kIqI,
ikAuNik Aus jgHf Aus qoN ibnf hor koeI iswK mOjUd nhIN sI.
Aus idn Èfm qoN bfad bIbI ibml kOr Kflsf ƒ pqf lwgf ik Aus dy pqI dI
icKf ies smyN ingm boD ÈmÈfn-Gft ivwc bl rhI hY.
asQIaF
bIbI ibml kOr Éflsf kihMdI hY ik idwlI pRÈfsn ny Aus ƒ afpxy pqI dI
lfÈ dy aMqm drÈn qF kI krfAuxy sn, iehnF dy Puwl vI EuhdI JoÜI ivwc
nhIN pfey. vfihgurU jfxy ik ingm boD dy pRbMDk pMzqF ny srdfr byaMq
isMG dIaF asQIaF ikwQy suwtIaF hn, gMgf ivwc jf nyVy vihMdI jmnf
ivwc?
aMqm ardfs
bIbI ibml kOr Éflsf ƒ lgBg do hÌqy ieMtYrogyÈn sYNtr ivwc rwiKaf
igaf qy iPr Gr ivwc kYd kr idwqf. Aus ƒ ikhVy gunfh dI sËf idwqI jf
rhI sI? Ébry Aus ƒ hor ikMnf icr pulIs dy pihry hyT rihxf pYNdf, pr
s[ byaMq isMG dy ipqf jI ny idwlI pRÈfsn ƒ drÉfsq idwqI ik ‘AuhnF
vwloN s[ byaMq isMG dI afqmk ÈFqI leI 28 dsMbr 1984 ƒ ipMz mloieaf
ivwc aKMz pfT sfihb df Bog pfieaf jf hY, ies mOky`qy byaMq isMG dy
pirvfr dI hfËrI ËrUrI hY, ies leI ibml kOr ƒ smyq pirvfr pMjfb afAux
dI afigaf idwqI jfvy`. ies qrHF kƒnI nukqy dI mdd nfl Auh iqMnF hI
bwicaF ƒ afpxy nfÜ lY ky ipMz mlieaf phuMc geI.
28 dsMbr 1984 ƒ ipMz mloieaf ivwc dupihr vyÜy srdfr byaMq isMG nimq
rwKy aKMz pfT df Bog pfieaf igaf. ipMz dy ivcfly Èfimafny lf ky
dIvfn sjfieaf igaf sI. ÈRI gurU gRMQ sfihb jI df pRkfÈ styj AuWqy
kIqf igaf sI. styj AuWqy ÈhId s[ byaMq isMG dI vwzI qsvIr vI ÈoB rhI
sI. ies qoN ielfvf styj AuWqy iewk drÈn dy krIb pqvMqy swjx ibrfjmfn
sn, ijnHF ivwcoN vrnxXog hsqIaF ieh sn- bIbI ibml kOr Éflsf, s[ pRym
isMG lflpurf, s[ bsMq isMG Kflsf, s[ bicwqr isMG KrV qy sMq ajIq
isMG afid. sMgq dI hfËrI 3 hËfr qoN AuWpr sI.
s[ bsMq isMG Éflsf smyq lgBg iewk drÈn bulfiraF ny joÈIly BfÈx idwqy
qy s[ byaMq isMG ƒ Brpur ÈrDFjlI Byt kIqI. hr bulfry ny s[ byaMq
isMG ƒ ‘ÈhId` krfr idwqf, ijs AuWqy smuwcy iswK pMQ ƒ ÌKr hY. afiKaf
igaf ik ÈhId byaMq isMG ny iswK kom df isr AuWcf kIqf hY, kOm df
izwigaf hoieaf vkfr bhfl kIqf hY, iswK kOm ƒ Ausdy pfey hoey
pUrinaF`qy cwlxf cfhIdf hY. ieh vI ikhf igaf ik ÈhId byaMq isMG ny
iswKF`qy Ëulm Zfhux vfÜI ieMdrF qon njfq idvf ky dyÈ dI bhuq vwzI
syvf kIqI hY, ijs leI Auh mfx, siqkfr qy pRsMsf df hwkdfr hY. sMq
ajIq isMG gurduafrf pirvfr ivCoVf ny bIbI ibml kOr Éflsf ƒ ‘pMQ dI
DI` afiKaf qy ivÈvfs idvfieaf ik Éflsf pMQ Aus dy isr`qy hwQ rwKygf.
************************
|
|
|
|
|
iswDf kIrqn pRsfrn
vIzIAu
afzIAu inqnym
|
|