ieMdrf dI awq df aMq krn vflf sUrmf amr ÈhId BfeI byaMq isMG


jnm asQfn
ieMdrf kql kFz (31 akqUbr 1984) qoN pihlF bhuq Gwt lok ieh jfxdy sn ik cMzIgVH nyVy koeI mloieaf nF df ipMz vI hY. pr pRDfn mMqrI ieMdr gFDI AuWqy goÜI clf ky Aus ƒ kql krn vfly s[ byaMq isMG nfÜ sMbMiDq hox kfrn ieh ipMz acfnk ÉbrF ivwc afAux lwg ipaf qy dunIaF Br ivwc mÈhUr ho igaf.
ipMz mloieaf cMzIgVH qoN pwCm vwl dy pfsy 15 ikwlomItr dy Ìfsly`qy visaf hoieaf hY. ipMzf ivwcoN ieh ipMz vwzy ipMzF ivwc igixaf jFdf hY. ies df ieiqhfs bVf purfxf hY. ieh rfjpUqF df ipMz sI qy rfjpUqF ny hI ies ƒ vsfieaf sI.
1905 ivwc iewk iswK sMq eyQy af ky abfd ho igaf. Aus ny kQf-kIrqn, iswKI df pRcfr qy aMimRq-sMcfr ÈurU kr idwqf. pCVIaF ÈRyxIaF dy lok afid DrmI, bflmIkI qy julfhy afid, ijnHF ƒ AuWcI ÈRyxI dy bMdy nIc smJdy sn, sMq jI dy ivcfrF qoN bVy pRBfivq hoey qy Auh aMimRq Ck ky isMG sjx lwg pey. iswKF dI igxqI idn pRqI idn vDx lwgI. ieh dyK ky rfjpUq brfdrI dy look aiqaMq duKI sn.
iewk idn Jflm isMG nF dy rfjpUq ƒ guwsf cVH igaf. Aus ny roh ivwc af ky iswK sMq dI kutIaF sfV idwqI qy bÜdI lwkV nfÜ sMq`qy hmlf kr idwqf. sMq jI ƒ ipMz Cwz ky jfxf ipaf. sMq jI qF cly gey pr afpxy ipwCy iswKI df bUtf, jo AunHF bIijaf sI, Cwz gey. dwisaf jFdf hY ik iehnF sMqF pfsoN hI srdfr byaMq isMG jI dy bfbf jI ny aMimRq pfn kIqf sI. srdfr byaMq isMG dy jwdI Gr sfhmxy gurduafrf bixaf hoieaf hY, ijwQy isrÌ iswK hI nhIN dUjIaF brfdrIaF dy lok vI jFdy hn.
jnm qy pirvfrk ipCokV
srdfr byaMq isMG df jnm 4 meI 1950 ƒ ipMz mloieaf ivwc hoieaf. afp dy ipqf jI df nF s[ suwcf isMG qy mfqf jI df nF krqfr kOr sI. srdfr byaMq isMG s[ suwcf isMG dy pMj puwqrF ivcoN iewk sn.
s[ byaMq isMG df Kfndfn Gwt qoN Gwt iqMnF pIVHIaF qoN mloieaf ipMz ivwc abfd hY.
ivwidaf pRfpqI
s[ byaMq isMG ny muwZlI ivwidaf srkfrI pRfeImrI skUl ipMz mloieaf, tyrf qy hmIrpur ivwc pRfpq kIqI. imzl qk pVHfeI Kflsf skUl KrV ivwc kIqI. ies qoN ipwCoN afp 1967 ivwc srkfrI hfier sYkMzrI skUl cMzIgVH ivwc dfKl ho gey. afp ny 1968 ivwc pMjfb XUnIvristI dI hfier sYkMzrI dI pRIKIaf sYikMz zvIËn ivwc pfs kIqI. agly sfl 1969 ivwc afp srkfrI kflj Pfr buafeyË, sYktr 11-cMzIgVH ivwc dfKl ho gey.
kflj dI pVHfeI dOrfn hI afp ny pMjfb XUnIvristI, izpfrtmYNt afÌ rÈIan df rUsI Ëubfn df izplomf kors pfs kIqf qy 300 nMbrF ivwcoN 186 nMbr hfsl kIqy. apRYl 1971 ivwc bI[ey ÌfeInl dy iemiqhfn`coN gYr hfËr rhy. eysy sfl sqMbr 1971 dy bI[ey[ PfeInl dI splImYNtrI pRIKIaf ivwc prcy idwqy, iPr vI 2 nMbrF dI Gft nfÜ sYikMz zvIËn bxn qoN rih geI.
1982 ivwc s[ byaMq isMG ny pulIs srivs dOrfn, bMbeI jf ky iewk hPqy df rUsI Ëubfn df iewk hor kors pfs kIqf.
srivs
s[ byaMq isMG 1972 ivwc idwlI cly gey qy idwlI pulIs`c sb ieMspYktr BrqI ho gey. pulIs sUqrF anusfr s[ byaMq isMG ny pihlF sYNtrl izsitRkt ivwc srivs kIqI, iPr surwiKaf brFc ivwc qy iPr AuWqrI idwlI ivwc. ieMdrf kql kFz qoN kuJ smF pihlF AunHF ƒ muV surwiKaf brFc ivwc Byj idwqf igaf sI. agly sfl 1985 ivwc AunHF dI pRmoÈn hox vflI sI.
ivafh
aÈOkf pulIs lfeInË ivwc jfx qoN pihlF s[ byaMq isMG dI irhfieÈ ivȃ ngr ivwc sI. ivȃ gfrzn qoN rGbIr ngr bws stYNz ƒ jFidaF Auh ibmlf dy Gr awigE lMiGaf krdy sn. ibmlf kfrpyNtr s[ gurbcn isMG dI DI sI. Auh iqMn BYxF sn. sB qoN vwzI Auh afp sI. mYitRk pfs krn qoN ipwCoN Auh lyzI hfrizMg kflj, ijs df nvF nF sucyqf ikRplfnI hspqfl rwK idwqf igaf hY, ivwc nrisMg dI tryinMg lY rhI sI. afAuNdIaF jFidaF gÜI ivwcoN lMGidaF Aus nfl byaMq isMG df ipafr pY igaf. dohF ivwcoN iksy ivwc vI ieh ihMmq nhIN sI ik ies ivafh leI ibmlf dy ipqf s[ gurbcn isMG ƒ rËfmMd kr skx. afKr ieh rol ivcoly ƒ soNpxf ipaf. ivcolf srdfr byaMq isMG df sfQI sb ieMspYktr hrdyv isMG sI. s[ hrdyv isMG ny s[ gurbcn isMG nfl ibmlf qy byaMq isMG dI ÈfdI bfry gwl clfeI. pihlF qF s[ gurbcn isMG ny nFh-nuwkr kIqI, pr bfad ivwc Auh ies ÈuB kfrj leI sihmq ho igaf qy 23 jnvrI 1976 ƒ idwlI ivwc hI sfdy ZMg nfÜ aqy gurmrXfdf anusfr s[ byaMq isMG qy ibmlf df anMd kfrj ho igaf. anMd kfrj ipwCoN s[ byaMq isMG ny ibmlf df nF ibml kOr rwK idwqf.
afp dy iqMn bwcy hoey:
aMimRq kOr, srbjIq isMG qy jsivMdr isMG.
ivcfrDfrf
s[ byaMq isMG jI dy cfcf jI nfm-bfxI jpx vfÜy, rihq-bihq ivwc pwky, aMimRqDfrI guriswK hn. AuhnF afpxy pirvfr dy sfry jIaF ƒ, ijnHF ivwc byaMq isMG vI Èfml sI; 1961-62 ivwc aMimRq Ckf idwqf sI, pr byaMq isMG iËafdf dyr qk aMimRqDfrI hox dI mrXfdf AuWqy pwkf nf rih sikaf. ijnHIN idnIN Auh KrV dy Kflsf skUl ivwc pVHdf sI. Aus AuWqy afpxy vwzy Brf ÈmÈyr isMG df asr pYxf ÈurU ho igaf. ÈmÈyr isMG kimAUinst sI, nfsqk sI qy KrV ivwc vkflq krdf sI. surK ivcfrDfrf dy asr hyT s[ byaMq isMG ny aMimRq Ckx smyN kIqI hoeI pRiqwigaf qoV idwqI pr akqUbr 1984 ivwc Aus ny muV aMimRq Ck ilaf qy pwkf guriswK bx igaf.
s[ bhfdr isMG ny afpxy BqIjy byaMq isMG dy ivcfrF bfry ieh dwisaf ik Auh akflI lIzriÈp dy sKq iKlfP sI. Auh hmyÈf akflI afgUaF dI inKyDI kiraf krdf sI. ikhf krdf sI ik gurU goibMd isMG ny jo jfq-pfq htfeI sI, Auh ienHF kfiem rwKI hoeI hY.
ieMdrf gFDI dy kql qoN ipwwCoN cMzIgVH pulIs ny s[ byaMq isMG dy ipqf aqy BrfvF ƒ ihrfsq ivwc lY ilaf sI. puwC-pVqfl kIqI ik ‘dwso, byaMq isMG ƒ iksy bfhrly mulk pfsoN rUbl jF zflr imldy rhy hn jF nhIN`? ÈmÈyr isMG aYzvokyt ny do-tuwk jvfb idwqf sI ik byaMq isMG ivk nhIN skdf, Auh pYsy lY ky kql nhIN kr skdf.
sMgq df asr
jUn 1984 dy awD ivwc hoey drbfr sfihb aMimRqsr qy ÌOjI hmly nfl s[ byaMq isMG ƒ asih sdmf puwjf. Auh Audfs qy pRyÈfn rihx lwg pey. s[ ikhr isMG jo irÈqydfrI ivwcoN s[ byaMq isMG dy PuwPV lwgdy sn, byaMq isMG dI ies avsQf df mUl kfrn smJ gey. Auh bVy BjnIk iswK hn. zfierYktr jnrl splfeIË aYNz izspoËlË dy mihkmy ivwc aisstYNt dI post`qy lwgy hoey sn. AuhnF s[ byaMq isMG ƒ akfl purK df Bfxf mMnx df AupdyÈ idwqf qy mn dI ÈFqI leI gurduafry jf ky kIrqn suxn dI slfh idwqI.
s[ byaMq isMG dy mn`qy afpxy PuwPV jI dy mÈvry df zUMGf asr ipaf. AunHF ny afpxf PuPV s[ ikhr isMG dy Gr afAuxf-jfxf ÈurU kr idwqf. s[ ikhr isMG dI irhfieÈ 12 afr[ky[ purm ivwc sI. s[ ikhr isMG ny byaMq isMG ƒ moqI bfg dy gurduafry iljfxf ÈurU kr idwqf.
julfeI 1984 ivwc moqI bfg dy gurduafry ivwc pMjfb qoN afieaf iewk kIrqnI jQf kIrqn kiraf krdf sI. byaMq isMG qy ikhr isMG donoN kIrqn suxn leI jfieaf krdy sn. iewk idn kIrqnI isMGF ny aijhf vYrfgmeI kIrqn kIqf ik sMgq dIaF awKF ivwc awQrU af gey. s[ byaMq isMG vI Bfvuk ho ky rox lwg pey. s[ ikhr isMG ny AunHF dy hMJU pUMJy, hOslf idwqf qy afiKaf- ‘‘ijgrf rwK, kurlfAuNdf ikAuN eyN…[[? ihMmq hY qF bdl lY…[``.
…[[[qbY ros jfgXo
s[ ikhr isMG dy idl dIaF gihrfeIaf ivwcoN inkly ÈbdF df s[ byaMq isMG dy ihrdy`qy zUMGf pRBfv ipaf. AunHF ny afpxy iewk klIn-syvn BfeIbMd amrjIq isMG nfÜ iml ky ieMdrf gFDI ƒ kql krn dI skIm iqafr kr leI. dwisaf jFdf hY ik iehnF dohF ny 15 agsq 1984 qoN pihlF pihlF ieMdrf gFDI ƒ golI nfÜ AuzfAux df PYslf kIqf sI, pr mOky`qy amrjIq isMG ny sfQ nf idwqf qy mnsUbf ÌylH ho igaf.
qUM nhIN hor shI, ijwQy cfh EQy rfh……[.
s[ byaMq isMG ny skIm ivwc Èfml krn leI iewk hor sfQI lwB ilaf. Auyh sI sqMvq isMG. Auh mJYl sI. iËlHf gurdfspur df rihx vflf sI. CuwtI kwtx igaf afpxy ielfky ivwc iswK nOjvfnf`qy hoey pulIs awiqafcfrF dIaF khfxIaF afpxy kMnIN sux ky afieaf sI. Auh vI byaMq isMG nfÜ surwiKaf dI izAUtI`qy qfienfq sI. s[ byaMq isMG df hmiKafl qy ivÈvfs-pfqr bxn ipwCoN Aus ny byaMq isMG dy Gr, 6-aÈokf pulIs lfeInË ivwc afm afAuxf jfxf ÈurU kr idwqf.
guwJI rmË
10 akqUbr 1984 ƒ gurduafry qoN smyq pirvfr vfpsI smyN s[ byaMq isMG ny ibml kOr Kflsf ƒ afiKaf- ‘‘myrf idl ÈhId hox ƒ krdf hY``.
ibml kOr Kflsf AunHF dI ies rmË ƒ smJ nf skI, pr puwCx lwgI- ‘‘bwicaF df kI bxygf``?
awgoN s[ byaMq isMG ny jvfb idwqf- ‘‘iehnf df rwb rfKf…[``.
aMimRq Ckxf
13 akqUbr ƒ s[ byaMq isMG ny afpxI pqnI ibml kOr ƒ dwisaf ik ‘mYN aMimRq Ckxf hY`.
Aus ny kfrn puwiCaf qF kihx lwgf- ‘aMimRq mYN Coty huMidaF Cikaf sI, pr mYN Èrfb pIx lwg ipaf sF. hux Èrfb Cwz dyxI hY`. s[ byaMq isMG ny ieh PYslf pUrn idRVqf nfÜ kr ilaf sI. pr ibml kOr Kflsf ƒ ivÈvfs nhIN sI af irhf.
s[ byaMq isMG dy vwzy vIr gurdrÈn isMG ny afpxy Coty Brf dy aMimRq Ckx bfry hyT iliKaf vyrvf idwqf:
‘‘14 akqUbr 1984 ƒ ijs smyN byaMq isMG GroN quiraf qF Aus ny kuVqf pjfmf pfieaf hoieaf sI qy dsqfr sjfeI hoeI sI. dfVHI vI KuwlHI CwzI hoeI sI. sB qoN pihlF Auh s[ ikhr isMG dy Gr igaf. EQoN Auh afpxy PuwPV s[ ikhr isMG ƒ nfÜ lY ky gurduafrf moqI bfg phuMicaf. Èfied pqf kIqf hovy ik awj aMimRq pRcfr iks jgHf hoxf hY. gurduafrf moqI bfg qoN dovyN jxy afr[ky[ purm dy sYktr 8 dy gurduafry ivwc gey.
s[ ikhr isMG qF pihlF hI aMimRqDfrI sn pr byaMq isMG ny dubfrf pMjf ipafiraF dy pyÈ hoxf sI. Aus ny pMjf ipafiraf ƒ dwisaf ik CotI Aumr ivwc Aus ny afpxy ipMz ivwc aMimRq Cikaf sI, jo rihq nf rwKI jf skx kfrn BMg ho igaf sI. Aus ny sfrf vyrvf idwqf qy qnKfh lfAux dI bynqI kIqI. pMjF ipafiraF ny gurduafrf sfihb ivKy JfVU dyx qy suKmnI sfihb dy pfT krn dI qnKfh lfeI, jo byaMq isMG ny pRvfn kr leI. ies ipwCoN byaMq isMG ƒ aMimRq aiBlfÈIaF ivwc Èfml kr ky aMimRq Ckf idwqf igaf. s[ byaMq isMG ny pMjF ipafiraF ƒ ieh bcn vI idwqf sI ik Auh afpxI Drm pqnI ibml kOr Kflsf ƒ iewk hPqy dy aMdr-aMdr aMimRq Ckf dyvygf.
aMimRq Ckx ipwCoN jd byaMq isMG Gr phuMicaf qF ibml kOr Aus dI bdlI horI ÈKsIaq vyK ky hYrfn rih geI. sfbq-sUrq dsqfr isrf pMj-kkfrI, drÈnI guriswK ivKfeI dy irhf sI. s[ byaMq isMG ny afpxI Drm pqnI ƒ dwisaf ik Auh Aus ƒ vI aMimRq CkfAux df bcn dy afieaf hY, ikAuNik ‘rihqnfmy` muqfbk pqI-pqnI dohF df aMimRqDfrI hoxf ËrUrI hY. ibml kOr ny afpxy pqI dI pRyrnf pRvfn kr leI qy aMimRq Ckx leI ‘hF` kr idwqI. s[ byaMq isMG ny pRogrfm bxfieaf ik Auh afp Aus ƒ 17 akqUbr 1984 ƒ aMimRq CkfAux leI gurduafrf sIs gMj iljfvygf.
pr 16 akqUbr 1984 dI rfq ƒ s[ byaMq isMG ny afpxI pqnI ƒ dwisaf ik Aus ƒ CuwtI nhIN imlI, ijs kfrn Aus nfÜ gurduafrf sIs gMj nhIN jf skygf. ies dy nfl hI Aus ny ibml kOr ƒ qfkId kIqI ik Auh agly idn 17 qrIk ƒ afpxI BUaf jgIr kOr ƒ nfÜ lY ky gurduafrf sIs gMj clI jfvy qy aMimRq Ck afvy.
17 akqUbr 1984 ƒ ibml kOr svyry s[ ikhr isMG dy Gr phuMcI. AuhnF ƒ s[ byaMq isMG df sunyhf dwisaf. BUaf hrjIq kOr (ipMz mloieaf qoN ÈrIky ivwco byaMq isMG dI BUaf qy s[ ikhr isMG pqnI) ƒ afpxy nfl gurduafrf sIs gMj sfihb cwlx leI iqafr kIqf. BUaf-BqIjI ny bws PVI qy sIs gMj phuMc geIaf. mwQf tyikaf, gurU mhfrfj dy drÈn kIqy qy bIbI ibmlf ny afpxf nF aMimRq-aiBlfÈIaF ivwc ilKvfieaf. ies qoN ipwCoN Auh aMimRq Ck ky ‘gurU vflI` bx geI qy isMGxI sj ky ibml kOr Kflsf bx geI.
aMimRqsr Xfqrf
20 akqUbr 1984 ƒ aMimRq vyly s[ byaMq isMG, bIbI ibml kOr Kflsf smyq GroN bfhr inkÜy. Auh iswDy s[ ikhr isMG dy Gr 12, afr[ky purm phuMc gey. s[ byaMq isMG dI jyb ivwc aMimRqsr dIaF cfr itktF sn. BUaf jI qy PuwPV jI ƒ kihx lwgy- ‘‘afE afpF ÈRI aMimRqsr sfihb jI dy drÈn ieÈnfn kr afeIey…[[ afh vyKo, mYN quhfzIaF itktF vI lY afieaf hF``.
BUaf-PuwPV ƒ KVHy pYr iqafr kr ky Auh aMimRqsr rvfnf ho gey. supr Pfst tryn hvf nfÜ gwlF krdI kuJ GMitaF ipwCo aMimRqsr jf phuMcI.
aMimRqsr rylvy styÈn qoN Auh gurU rfmdfs srFa puwjy. rfq dI irhfieÈ df pRbMD kIqf. drbfr sfihb mwQf tykx gey, prkrmf kIqI. kVfh pRsfd lY ky sRI hihmMdr sfihb sIs invfieaf qoN cVHfvf cVHfieaf. vfpsI AuprMq lMgr dI iblizMg ivwc af ky bIbI ibml kOr Kflsf qy bIbI jgIr kOr ny lMgr pkfAux dI syvf kIqI. s[ byaMq isMG qy ikhr isMG ny lMgr dy BFzy mFjy. lMgr Ckx ipwCoN Auh afpxy zyry vfps af gey.
agly idn 21 akqUbr 1984 ƒ Auh iPr drbfr sfihb dy drÈn krn qy kIrqn suxn vfsqy hirmMdr sfihb dy drÈn krn qy kIrqn suxn vfsqy hirmMdr sfihb phuMcy. swcKMz sRI hirmMdr sfihb ivwc bYT ky kIrqn df anMd mfxn lwgy. QoVHI dyr ipwCoN s[ byaMq isMG qy ikhr isMG kihx lwgy- ‘qusIN donoN kIrqn suxo qy asIN huxy akfl qKq sfihb ho ky vfps afAuNdy hF…[`.
dohF bIbIaF ƒ koeI ielm nhIN sI ik Auh akfl qKq iekwly ikAuN gey. pulIs sUqrF df kihxf hY ik AuhnF ny sqvMq isMG ƒ akfl qKq`qy imÜx df smF qy qrIk pihlF hI idwqI hoeI sI. inÈicq pRogrfm muqfbk sqvMq isMG EQy phuMicaf aqy byaMq isMG qy sqvMq isMG dohF ny akfl qKq dI qbfhI df bdlf lYx leI imÜ ky ardfs kIqI.
pulIs irportF muqfibk idwlI phuMcx ipwCoN aMimRqsr ivwc kIqI geI ‘ardfs` ƒ pUrf krn leI byaMq isMG dI bYTk ivwc Xojnf iqafr kIqI geI, ijs ivwc iqMn ivakqI Èfml sn- byaMq isMG, sqvMq isMG qy ikhr isMG.
kysrI dsqfr
bIbI ibml kOr Kflsf ny ieh gwl afpxI jubfnI dwsI ik s[ byaMq isMG ny awj qk kdy vI kysrI pwg nhIN sI bMnHI. AuhnF dI pulIs dI XUnIPfrm qy pgVI df rMg ÉfkI sI, pr Gr ivwc afm qOr`qy asmfnI rMg vrgy hÜky slytI rMg dI pgVI bMnHdy sn. ijs idn AuhnF ieMdrf gFDI ƒ kql krn dI vfrdfq kIqI, Aus idn vI Auh hÜky slytI rMg dI pwg bMnH ky izAUtI`qy gey sn.
bIbI Kflsf ny ieh Byq BrI gwl vI dwsI ik iehnF ƒ (srdfr jI ƒ) vI kysrI, dsqfr df vyg AuWiTaf sI. ds ku idn pihlF ‘ieh` kysrI dsqfr KrId ky vI lY afey sn. pwg 8 mItr dI sI. iehnF ƒ sIx pf ky pgVI bMnHx dI afdq sI. mYƒ kihx lwgy, ‘4-4 mItr dy tukVy kr ky sIx pf dyvIN`. mYƒ sIx pfAux leI ivhl nf iml skI, pr iehnF ny Kud sIx pf ky vI ieh pgVI nf bMnHI ikAuNik ieh afp vI keI vfr sIx pf ilaf krdy sn. kysrI pwg nvIN inkor sfzy koÜ mOjUd hY. iehnF iewk idn vI bMnH ky nhIN vyKI. Èfied ies kr ky ik ikqy kysrI rMg iehnF dy idl dI gwl qoN prdf nf AuTf dyvy.
afÉrI idvfÜI
24 akqUbr 1984 ƒ idvflI sI. ieh afKrI idvflI sI jo s[ byaMq isMG ny afpxy bwicaF ivwc bYT ky mnfeI. bwicaF leI miTafeI vI AuhnF Kud KrId ky ilaFdI. pr Auh bwicaF dI KuÈI leI hI, Auh Kud idvflI mnfAux dy mUz`c nhIN sn, ikAuNik ibml kOr ny dwisaf ik AunHF dy Kud ikhf- ‘‘awj ieMdrf gFDI ny idvflI dI KuÈI ivwc qohPy vjoN sfzy sfry stfP ƒ iewk iewk miTafeI df zwbf qy 100-100 rupieaf nkd idwqf sI, pr mYN ieh qohPf lYx qoN ienkfr kr idwqf…[[``.
ibml kOr ny puwiCaf- ‘afKr ikAuN…[``?
kihx lwgy- ‘‘qohPf lY ky idvfÜI dI KuÈI ivwc Èfml hox leI myrf idl nhIN mMinaf. iswK lIzrF ny hukm idwqf hY ik ies sfl idvfÜI nf mnfeI jfvy``.
afÉrI rfq
bIbI ibml kOr Kflsf ny dwisaf ik 30 akqUbr 1984 dI rfq iehnF (s[ byaMq isMG) dI afpxy Gr pirvfr ivwc afKrI rfq sI. Aus rfq vI iehnF ny duK-suK dI koeI gwl nhIN kIqI, kbIldfrI dI vI koeI gwl nhIN kIqI. afpxy idl dI guwJI gwl Ërf ijMnI vI prgt nhIN kIqI. GrogI crcf isrÌ rfÈn dI cInI bfry hI hoeI. iehnF dI izAUtI hÌqy hÌqy bfad bdldI rihMdI sI. ieh izAUtI iewk hPqy svyr dI huMdI sI, (svyry sfZy swq vjy qoN lY ky dupihr dy zyZ vjy qwk) aqy dUjy hPqy Èfm dI huMdI sI, (dupihr dy zyZ vjy qoN lY ky Èfm sfZy swq vjy qk.) cflU hPqy ivwc iehnF dI izAUtI Èfm dI sI. mYN afiKaf- ‘‘BÜky qF qrIk hY, rfÈn dI KMz lYx dI afKrI qrIk, cyqy nfÜ zIpU qoN KMz ËrUr lY afieE……``.
kihx lwgy, ‘‘mYN qF svyry izAUtI`qy jfxf hY…[[``.
mYN hYrfn ho ky afiKaf, ‘‘quhfzI izAUtI qF Èfm dI hY``.
awigE kihx lwgy- ‘‘mYN izAUtI svyr dI krvf leI hY``.
mYN puiCaf, ‘‘KMz ikwdF afAU``?
iehnF df jvfb sI, ‘‘KMz df Pyr dyKI jfAU``.
afKrI idn
31 akqUbr 1984 ƒ qVky cfr vjy AuWTy. jMgl-pfxI gey. ieÈnfn kIqf. inwqnym df pfT kIqf qy pOxy swq vjy hI izAUtI` qy jfx leI iqafr ho gey. ieh vyK ky bIbI ibml kOr ny puwiCaf- ‘‘awj eynI jldI ikAuN jf rhy ho``?
kihx lwgy- ‘‘gurduafrf bMglf sfihb mwQf tyk ky jfxf hY``.
bIbI ibml kOr dy anusfr svyr dI izAutI dy idnF ivwc srdfr jI svyr 7 vwj ky 25 imMt qy GroN cwilaf krdy sn, ikAuNik 1 sÌdr jMg roz AuhnF dy Gr qoN isrÌ 5 imMt df pYdl rsqf hY.
bIbI ibml kOr ny dwisaf ik Auh hYrfn sn ik awj srdfr jI svyr vyÜy bMglf sfihb ikAuN jf rhy sn, ikAuNik jd iehnF dI izAutI svyr dI huMdI sI qF ieh hmyÈf Èfm ƒ bMglf sfihb jFdy sn qy jd Èfm dI izAutI (dupihr zyZ vjy qoN Èfm sfZy cfr vjy qk) lwgI hoeI hovy qF Auh svyr dy vkq gurduafry jf ky mwQf tykdy sn, pr awj hmyÈf nfÜoN AuÜt gwl kIqI jf rhI sI. Aus ƒ kI pqf sI ik ies qbdIlI ipwCy vI koeI ‘rfË` Cuipaf hoieaf hY.
kfrvfeI
31 akqUbr ƒ svyry 9 vwj ky 10 imMt dy krIb pRDfn mMqrI ieMdrf gFDI afpxy invfs asQfn sÌdrjMg roz qoN afpxy dÌqr akbr roz vwl pYdl cwl peI. dohF koTIaF ƒ imÜfAuNdI sVk AuWqy kfhlI-kfhlI pYr puwt ky awgy vDx lwgI. ijAuN hI Aus ny 1 akbr roz nfÜ imlfAux vfÜf gyt pfr kIqf, izAUtI` qy qfienfq srdfr byaMq isMG ny bfË vFg Jpt ky ihMd dI rfxI ieMdrf gFDI AuWqy hmlf kr idwqf. afpxy srivs irvfÜvr puafieMt 38 bor df GoVf nwp ky 6 dIaF 6 goÜIaF clf idwqIaF. goÜIaF lwgdy sfr ieMdrf gFDI lhU-luhfn hoeI qy cIk mfr ky lVKVf ky izwg peI. eyny ivwc dUjf isMG srdfr sqvMq isMG dOV ky awgy viDaf qy Aus ny izwgI peI ieMdrF gFDI AuWqy afpxI styngMn nfÜ goÜIaF df mINh vrHF idwqf.
pRDfn mMqrI ieMdrf gFDI ƒ kql krn ipwCoN dohF srdfrF ny jfnF bcfAux leI nwsx dI koiÈÈ nhIN kIqI. AuhnF afpxy hiQafr hyTF suwt idwqy, hwQ KVHy kr idwqy qy afpxy afp ƒ ieMzo iqwbqn pulIs surwiKaf gfrzF dy hvfly kr idwqf.
ies qoN ipCoN surwiKaf gfrzF ny dohF isMGF ƒ ‘gfrz rUm` ivwc bMd kr idwqf. pulIs ihrfsq ivwc hI AuhnF`qy goÜIaF clfeIaF geIaF, ijnHF dy lwgx nfÜ byaMq isMG moky`qy hI ÈhId ho igaf qy sqvMq isMG sÉq jÉmI hflq ivwc byhoÈ ipaf irhf. (gfrzF vwloN gfÜ kwZy jfx`qy sqvMq isMG ny iewk gfrz dI styngMn ƒ hwQ pf ilaf sI qy Aus AuWpr gfrzF ny goÜIaF clf idwqIaF. s[ byaMq isMG ies mOky sqvMq isMG dy AuWpr lMmy pY gey.) iPr dohF ƒ rfm-mnohr lohIaf hspqfl lY gey, ijwQy zfktrF ny srdfr byaMq ƒ imRqk krfr dy idwqf, pr sqvMq isMG ivwc ajy jfn bfkI sI, zfktrI shfieqf nfÜ Auh bc igaf. ieMdrf gFDI ƒ kql krn dy doÈ ivwc Aus AuWqy mukwdmf clfieaf igaf.
sMskfr
idwlI dy pulIs aiDkfiraF ny 1 nvMbr 1984 ƒ s[ byaMq isMG dI lfÈ df post mfrtm krvfAux ipwCoN lfÈ Aus dy vfrsF dy hvfly nhIN kIqI, sgoN aMqm sMskfr krn leI rfm mnohr lohIaf hspqfl qoN iswDI jmnf kMZy ingm boD ÈmÈfnGft ivwc Byj idwqI. bIbI ibml kOr Kflsf qoN ieh Byq lukf ky rwiKaf igaf ik Aus df pqI byaMq isMG Aus qoN hmyÈf leI ivCV cuwkf hY qy Aus df sskfr kIqf jf irhf hY. bIbI Kflsf ƒ igRPqfr kr ilaf igaf sI qy sskfr dy vkq Auh ieMtYrogyÈn sYNtr ivwc sI. idwlI pulIs s[ byaMq isMG dy vwzy Brf gurdrÈn isMG ƒ vI, jo idwlI ivwc hI mulfËmq krdf sI, igRÌqfr kr ky ieMtYrogyÈn sYNtr lY geI.
s[ byaMq isMG dy aMqm sskfr vyly s[ gurdrÈn isMG ƒ krVy pulIs pRbMD hyT ingm boD Gft ilaFdf igaf, ijwQoN Aus ny afpxy Coty vIr dI icKf ƒ awg lfeI qy ieh rsm afpxy hwQI adf krn qoN pihlF afp hI ardfs kIqI, ikAuNik Aus jgHf Aus qoN ibnf hor koeI iswK mOjUd nhIN sI.
Aus idn Èfm qoN bfad bIbI ibml kOr Kflsf ƒ pqf lwgf ik Aus dy pqI dI icKf ies smyN ingm boD ÈmÈfn-Gft ivwc bl rhI hY.
asQIaF
bIbI ibml kOr Éflsf kihMdI hY ik idwlI pRÈfsn ny Aus ƒ afpxy pqI dI lfÈ dy aMqm drÈn qF kI krfAuxy sn, iehnF dy Puwl vI EuhdI JoÜI ivwc nhIN pfey. vfihgurU jfxy ik ingm boD dy pRbMDk pMzqF ny srdfr byaMq isMG dIaF asQIaF ikwQy suwtIaF hn, gMgf ivwc jf nyVy vihMdI jmnf ivwc?
aMqm ardfs
bIbI ibml kOr Éflsf ƒ lgBg do hÌqy ieMtYrogyÈn sYNtr ivwc rwiKaf igaf qy iPr Gr ivwc kYd kr idwqf. Aus ƒ ikhVy gunfh dI sËf idwqI jf rhI sI? Ébry Aus ƒ hor ikMnf icr pulIs dy pihry hyT rihxf pYNdf, pr s[ byaMq isMG dy ipqf jI ny idwlI pRÈfsn ƒ drÉfsq idwqI ik ‘AuhnF vwloN s[ byaMq isMG dI afqmk ÈFqI leI 28 dsMbr 1984 ƒ ipMz mloieaf ivwc aKMz pfT sfihb df Bog pfieaf jf hY, ies mOky`qy byaMq isMG dy pirvfr dI hfËrI ËrUrI hY, ies leI ibml kOr ƒ smyq pirvfr pMjfb afAux dI afigaf idwqI jfvy`. ies qrHF kƒnI nukqy dI mdd nfl Auh iqMnF hI bwicaF ƒ afpxy nfÜ lY ky ipMz mlieaf phuMc geI.
28 dsMbr 1984 ƒ ipMz mloieaf ivwc dupihr vyÜy srdfr byaMq isMG nimq rwKy aKMz pfT df Bog pfieaf igaf. ipMz dy ivcfly Èfimafny lf ky dIvfn sjfieaf igaf sI. ÈRI gurU gRMQ sfihb jI df pRkfÈ styj AuWqy kIqf igaf sI. styj AuWqy ÈhId s[ byaMq isMG dI vwzI qsvIr vI ÈoB rhI sI. ies qoN ielfvf styj AuWqy iewk drÈn dy krIb pqvMqy swjx ibrfjmfn sn, ijnHF ivwcoN vrnxXog hsqIaF ieh sn- bIbI ibml kOr Éflsf, s[ pRym isMG lflpurf, s[ bsMq isMG Kflsf, s[ bicwqr isMG KrV qy sMq ajIq isMG afid. sMgq dI hfËrI 3 hËfr qoN AuWpr sI.
s[ bsMq isMG Éflsf smyq lgBg iewk drÈn bulfiraF ny joÈIly BfÈx idwqy qy s[ byaMq isMG ƒ Brpur ÈrDFjlI Byt kIqI. hr bulfry ny s[ byaMq isMG ƒ ‘ÈhId` krfr idwqf, ijs AuWqy smuwcy iswK pMQ ƒ ÌKr hY. afiKaf igaf ik ÈhId byaMq isMG ny iswK kom df isr AuWcf kIqf hY, kOm df izwigaf hoieaf vkfr bhfl kIqf hY, iswK kOm ƒ Ausdy pfey hoey pUrinaF`qy cwlxf cfhIdf hY. ieh vI ikhf igaf ik ÈhId byaMq isMG ny iswKF`qy Ëulm Zfhux vfÜI ieMdrF qon njfq idvf ky dyÈ dI bhuq vwzI syvf kIqI hY, ijs leI Auh mfx, siqkfr qy pRsMsf df hwkdfr hY. sMq ajIq isMG gurduafrf pirvfr ivCoVf ny bIbI ibml kOr Éflsf ƒ ‘pMQ dI DI` afiKaf qy ivÈvfs idvfieaf ik Éflsf pMQ Aus dy isr`qy hwQ rwKygf.
 

************************

 

 

iswDf kIrqn pRsfrn

vIzIAu

afprysLn nIlf qfrf

sMq jrnYl isMG jI

sLRI hrmMidr sfihb qy hmlf (1984)

BfeI qyijMdr isMG jI

kfkfr, dsqfr qy rihq

   

afzIAu inqnym

jpu jI sfihb

jfpu sfihb

qvY pRsfid svwXf

copeI sfihb

afnMd sfihb

rihrfsu sfihb

kIrqn soihlf

suKmnI sfihb

ismrn

sMq jrnYl isMG jI