rihxf hY aËfd sdf zrnf nhIN iksy koÜoN
sMgl ÊulfmI vfÜf qoiVaf ÈhIdF ny
idwlI qy lfhOr ivwc iPr cmkOr ivwc
mOq nfÜ iswDf nfqf joiVaf ÈhIdF ny
Kopr Auqfr idwqy dygF ivwc kfVH idwqy
qfhIEN byVf ËflmF df roiVHaf ÈhIdF ny
rom-rom kOm AuWqo nfËk jI vfr idwqf
Blf srbwq vfÜf loiVaf ÈhIdF ny.
13 apRYl 1978 ƒ sRI aMimRqsr sfihb jI dI pfvn DrqI AuWqy 13 isMG
ÈhId hox qoN bfad ihMdusqfn hI nhIN, blik sfry sMsfr dy ivwc pMQ
ihqYÈI iswK ihrdy vlUMDry gey sn. vYnkUvr (kYnyzf) qoN iewk aYsf
sUrbIr XoDf AuWiTaf, ijs ny nklI inrMkfrIaF iÉlfÌ iewk mËbUq cwtfn
KVHI kIqI aqy srkfr ƒ hwQF pYrF dI pf idwqI. iswKF dI mËbUq lVfkU
jQybMdI ‘bwbr Kflsf` df muwZ bMinaf. ijs qrHF iswK sMGrÈ ivwc ÈhId
bfbf jrnYl isMG jI df vwzmuwlf Xogdfn hY, Esy qrHF BfeI qlivMdr isMG
bwbr vwloN kIqI iswK pMQ dI syvf awKoN proKy nhIN kIqI jf skdI.
jQydfr ÈhId BfeI qlivMdr isMG df jnm 26 ÌrvrI 1944 ƒ akflI jQydfr
jmIaq isMG aqy mfqf surjIq kOr jI dy gRih ipMz pFCtf, iËlHf kpUrQlf
ivKy hoieaf. mYitRk qk pVHfeI pFCtf skUl qoN hI pRfpq kIqI.
guriswKI nfÜ ipafr BfeI sfihb ƒ ivrsy ivwcoN hI pRfpq hoieaf. afp dy
ipqf jI ny gurduafrf suDfr lihr dOrfn anykF moricaF ivwc Bfg ilaf sI.
Èfied iehI kfrn sI ik BfeI qlivMdr isMG afp ÈRI akfl qKq sfihb jI
qoN pMQ pRvfinq mrXfdf dy DfrnI aqy pRcfrk sn. 1965 ivwc BfeI sfihb
jI df anMd kfrj bIbI suirMdr kOr jI nfÜ hoieaf, afp dy Gr iqMn
bwicaF ny jnm ilaf- bIbI rijMdr kor, BfeI jsivMdr isMG, BfeI nirMdr
isMG.
meI 1970 ivwc afp smyq pirvfr kYnyzf ivwc af ky vws gey. akfl qÉq
sfihb jI dy jQydfr BfeI guridafl isMG ajnohf nfÜ bhuq pRym hox kr ky
AunHF dI pRyrnf skdf 1975 ƒ ÈRI nnkfxf sfihb qoN KMzy-bfty df aMimRq
Ck ky BfeI sfihb iqafr-br-iqafr isMG sj gey. jdoN 1970 ivwc kYnyzf
ivwc ivrly-ivrly aMimRqDfrI isMG sn qF BfeI qlivMdr isMG ny afpxy
sfQI isMGF nfl rÜ ky gurmiq df pRcfr kIqf. afp ny ÈRI gurU gRMQ
sfihb jI dI ho rhI byadbI aqy vpfrk ivkrI rukvfeI. kYnyzf ivcly afp
dy sfQI isMGF ny afp df moZy nfl moZf joV ky sfQ idwqf.
1978 ƒ jdoN nrkDfrIaF ny 13 isMG ÈhId kr idwqy qF BfeI sfihb afpxf
Gr-bfr aqy bwcy iekwly Cwz ky Bfrq phuMc gey. BfeI qlivMdr isMG jI
df myÜ kdy vI BfeI POjf isMG jI nfÜ nhIN hoieaf, pr iPr vI afp AunHF
ÈhIdF dy zuwlHy ÉUn df krËf lfhux leI qlI` qy sIs rwK ky mYdfny jMg
ivwc af gwjy. 1978 qoN 1980 qk afp ny Bfrq dy cwkr lf ky afpxf mËbUq
jQf iqafr kr ilaf. afp dy nfÜ syvf krn vfÜy moZI isMGF dy nF sn:
BfeI qrsym isMG kfÜf sMiGaF ,BfeI suirMdr isMG nfgoky, BfeI kulvMq
isMG nfgoky, BfeI anoK isMG, BfeI sulwKx isMG, BfeI suKdyv isMG,
BfeI vfDvf isMG, BfeI amrjIq isMG Kymkrn, BfeI syvf isMG, BfeI
amrjIq isMG dhyVU, BfeI gurnfm isMG.
bwbr Kflsf jQybMdI dI ÈurUafq ienHF hI isMGF ny 79-80 ivwc kIqI.
BfeI qrsym isMG aqy BfeI vDfvf isMG nkslI lihr ivwcoN sn, pr BfeI
qlivMdr isMG ÈurU qoN hI akflI pirvfr nfÜ sMbMiDq sn.
ies juJfrU jQy ny 1978 dy mwD qoN biTMzy iËlHy qoN pRcfr ÈurU kIqf.
jQy dy nfl dy kIrqnI jQy aqy BfeI lfB isMG pFDI df ZfzI jQf syvf
kiraf krdf sI. afp ny ipMzF dy aMdr zyiraF`c koeI QfvF`qy gurU gRMQ
sfihb dI huMdI byadbI pRcfr nfÜ, ipafr nfÜ qy ijwQy loV peI qlvfr
nfÜ vI rukvfeI.
BfeI qlivMdr isMG dI Drm supqnI mfqf suirMdr kOr dy dwsx muqfbk jQy
ny kuJ smyN ivwc 10 hËfr pRfxI ƒ aMimRq Ckf ky isMG sjfieaf aqy
inrMkfrI gurU zMm ƒ llkfiraf.
pMQk syvf kridaF isMGF df ieh jQf drbfrf isMG srkfr dIaF awKF ivwc
rVkx lwgf qy puils ies jQy dI pYV nwpx lwgI.
19 nvMbr 1981 ƒ ieh isMG BfeI amrjIq isMG dhyVU dy Gr ipMz dhyVU (nyVy
KMnf) ivwc arfm kr rhy sn qF ieMspYktr pRIqm isMG bfjvf qy hor pulIs
ny af ky Gyrf pf ky goÜI clfAuxI ÈurU kr idwqI. isMGF dy juafbI
Ìfier ivwc bfjvf mfiraf igaf qy bfkI dy pulsIey EQoN pwqrf vfc gey.
isMGF ny EQoN inklx df pRogrfm bxf ilaf, ikAuNik Gr ivwc bwcy qy
bIbIaF vI sn. AunHF dI surwiKaf leI isMG bfhr inkl ky sMGxy JV ivwc
lupq ho gey. sYNkiVaF dI igxqI ivwc hor pulIs ny ipMz ƒ Gyrf pf ilaf
aqy KojI kuwiqaF dI mdd nfl isMGF ƒ lwBx lwg peI.
afÜy-duafÜy dy ielfky ivwc pulIs aiDkfiraF ny hYlIkfptr nfÜ Bfl kIqI
pr isMG do idn sx dy JV ivwc rihx qoN bfad nyiVEN lMGdI mfl-gwzI
ivwc svfr ho gey. mfl-gwzI keI idn bfad XU[pI dy jMglF ivwc phuMcI
qF isMG jMgl ivwc AuWqr gey. purfqn isMGF vFg AunHF 8-10 idn jMgl
ivwc ibnF pRÈfdy-pfxI qoN kwty pr aMq KflseI rvfieq anusfr iÈkfr kr
ky lMgr Cikaf. BuwKy iqhfey isMGF ny keI idnF bfad kuJ Cikaf sI.
hOÜI-hOlI sfry isMG aMimRqsr phuMcx lwgy. drbfrf isMG dI srkfr ny
isMGF dy isrF qy ienfm rwK idwqf, ies (dhyVU) kFz dy sMbMD`c ijnHF
isMGF ƒ srkfr ijAuNdf jF murdf cfhuMdf sI, Auh sn:
jQydfr qlivMdr isMG, qrsym isMG, vDfvf isMG (mOjUdf muwK syvfdfr
bwbr Kflsf), amrjIq isMG Kymkrn, gurnfm isMG, amrjIq isMG dhyVU,
syvf isMG.
jdoN aMimRqsr phuMc ky vI isMGF dy rihx df koeI pRbMD nf hoieaf qF
sfry sRI hjUr sfihb vwl cly gey. 4-5 mhIny rUpOÈ rih ky vfps
aMimRqsr afey pr koeI itkfxf nf bixaf. pulIs srgrmI nfÜ ieMnHF isMGF
dI BfÜ kr rhI sI, Aus vyÜy dy akflI lIzrF s[ gurcrn isMG tOhVf, bfdl
aqy lONgyvfl ny BfeI qlivMdr isMG ƒ ikhf ik qusIN ihMdusqfn qoN bfhr
cly jfAu, nhIN qF pulIs drbfr sfihb af jfvygI. BfeI sfihb ny afiKaf,
‘‘mYN vfps jfx leI nhIN afieaf``. qF ienHF lIzrF ny pMj isMGF df rUp
lY ky hukm idwqf ik qusIN iewQoN inkÜ jfE qy jy iksy ƒ iljf skdy ho
qF lY jfE. BfeI qlivMdr isMG ny mjbUr ho ky sfQI isMGF ƒ ikhf ik jo
vI cfhvy myry nfÜ cwl skdf hY, ikqy ieh nf kihxf ik qlivMdr isMG afp
clf igaf qF sfƒ awg ivwc suwt igaf hY.
apRYl 1982 ƒ afp BfeI qrsym isMG, BfeI vDfvf isMG, BfeI sqnfm isMG
aqy BuJMgI ryÈm isMG ƒ lY ky ihMdusqfn qoN bfhr af gey.
1982 ivwc BfeI kulvMq isMG nfgoky ÈhId ho gey. iewQy vrnxXog hY ik
BfeI nfgoky ajoky iswK sMGrÈ dy ‘pihly ÈhId` sn aqy dhyVU kFz ‘pihlf
mukfblf` sI. jQydfr qlivMdr isMG ny 1982 ivwc kYnyzf phuMc ky ‘bwbr
Kflsf` jQybMdI kYnyzf ivc rijstrz krvfeI.
1983 ivwc hflYNz aqy jrmnI dI srhwd qoN jrmn pulIs ny BfeI qlivMdr
isMG ƒ igRPqfr kr ilaf. jdoN BfeI sfihb jylH ivwc sn qF sRI drbfr
sfihb ‘qy POjI hmlf ho igaf. Auh ilst iewk ieiqhfsk dsqfvyË hI sI,
jo idwlI srkfr vwloN ÈRomxI kmytI skwqr Bfn isMG ƒ hmly qoN pihlF
ByjI geI, ijs ivwc 47 isMGF dy nF sn. ienHF isMGF ƒ srkfr keI kysF
ivwc BgOVy krfr dy cuwkI sI. ies ilst ivwc sB qoN AuWpr BfeI qlivMdr
isMG qy sfQIaF dy nF sn.