ÊdrI bfibaF dy ieiqhfs df vfrs amr ÈhId BfeI qlivMdr isMG bwbr


rihxf hY aËfd sdf zrnf nhIN iksy koÜoN
sMgl ÊulfmI vfÜf qoiVaf ÈhIdF ny
idwlI qy lfhOr ivwc iPr cmkOr ivwc
mOq nfÜ iswDf nfqf joiVaf ÈhIdF ny
Kopr Auqfr idwqy dygF ivwc kfVH idwqy
qfhIEN byVf ËflmF df roiVHaf ÈhIdF ny
rom-rom kOm AuWqo nfËk jI vfr idwqf
Blf srbwq vfÜf loiVaf ÈhIdF ny.

 

13 apRYl 1978 ƒ sRI aMimRqsr sfihb jI dI pfvn DrqI AuWqy 13 isMG ÈhId hox qoN bfad ihMdusqfn hI nhIN, blik sfry sMsfr dy ivwc pMQ ihqYÈI iswK ihrdy vlUMDry gey sn. vYnkUvr (kYnyzf) qoN iewk aYsf sUrbIr XoDf AuWiTaf, ijs ny nklI inrMkfrIaF iÉlfÌ iewk mËbUq cwtfn KVHI kIqI aqy srkfr ƒ hwQF pYrF dI pf idwqI. iswKF dI mËbUq lVfkU jQybMdI ‘bwbr Kflsf` df muwZ bMinaf. ijs qrHF iswK sMGrÈ ivwc ÈhId bfbf jrnYl isMG jI df vwzmuwlf Xogdfn hY, Esy qrHF BfeI qlivMdr isMG bwbr vwloN kIqI iswK pMQ dI syvf awKoN proKy nhIN kIqI jf skdI.
jQydfr ÈhId BfeI qlivMdr isMG df jnm 26 ÌrvrI 1944 ƒ akflI jQydfr jmIaq isMG aqy mfqf surjIq kOr jI dy gRih ipMz pFCtf, iËlHf kpUrQlf ivKy hoieaf. mYitRk qk pVHfeI pFCtf skUl qoN hI pRfpq kIqI.
guriswKI nfÜ ipafr BfeI sfihb ƒ ivrsy ivwcoN hI pRfpq hoieaf. afp dy ipqf jI ny gurduafrf suDfr lihr dOrfn anykF moricaF ivwc Bfg ilaf sI. Èfied iehI kfrn sI ik BfeI qlivMdr isMG afp ÈRI akfl qKq sfihb jI qoN pMQ pRvfinq mrXfdf dy DfrnI aqy pRcfrk sn. 1965 ivwc BfeI sfihb jI df anMd kfrj bIbI suirMdr kOr jI nfÜ hoieaf, afp dy Gr iqMn bwicaF ny jnm ilaf- bIbI rijMdr kor, BfeI jsivMdr isMG, BfeI nirMdr isMG.
meI 1970 ivwc afp smyq pirvfr kYnyzf ivwc af ky vws gey. akfl qÉq sfihb jI dy jQydfr BfeI guridafl isMG ajnohf nfÜ bhuq pRym hox kr ky AunHF dI pRyrnf skdf 1975 ƒ ÈRI nnkfxf sfihb qoN KMzy-bfty df aMimRq Ck ky BfeI sfihb iqafr-br-iqafr isMG sj gey. jdoN 1970 ivwc kYnyzf ivwc ivrly-ivrly aMimRqDfrI isMG sn qF BfeI qlivMdr isMG ny afpxy sfQI isMGF nfl rÜ ky gurmiq df pRcfr kIqf. afp ny ÈRI gurU gRMQ sfihb jI dI ho rhI byadbI aqy vpfrk ivkrI rukvfeI. kYnyzf ivcly afp dy sfQI isMGF ny afp df moZy nfl moZf joV ky sfQ idwqf.
1978 ƒ jdoN nrkDfrIaF ny 13 isMG ÈhId kr idwqy qF BfeI sfihb afpxf Gr-bfr aqy bwcy iekwly Cwz ky Bfrq phuMc gey. BfeI qlivMdr isMG jI df myÜ kdy vI BfeI POjf isMG jI nfÜ nhIN hoieaf, pr iPr vI afp AunHF ÈhIdF dy zuwlHy ÉUn df krËf lfhux leI qlI` qy sIs rwK ky mYdfny jMg ivwc af gwjy. 1978 qoN 1980 qk afp ny Bfrq dy cwkr lf ky afpxf mËbUq jQf iqafr kr ilaf. afp dy nfÜ syvf krn vfÜy moZI isMGF dy nF sn:
BfeI qrsym isMG kfÜf sMiGaF ,BfeI suirMdr isMG nfgoky, BfeI kulvMq isMG nfgoky, BfeI anoK isMG, BfeI sulwKx isMG, BfeI suKdyv isMG, BfeI vfDvf isMG, BfeI amrjIq isMG Kymkrn, BfeI syvf isMG, BfeI amrjIq isMG dhyVU, BfeI gurnfm isMG.
bwbr Kflsf jQybMdI dI ÈurUafq ienHF hI isMGF ny 79-80 ivwc kIqI. BfeI qrsym isMG aqy BfeI vDfvf isMG nkslI lihr ivwcoN sn, pr BfeI qlivMdr isMG ÈurU qoN hI akflI pirvfr nfÜ sMbMiDq sn.
ies juJfrU jQy ny 1978 dy mwD qoN biTMzy iËlHy qoN pRcfr ÈurU kIqf. jQy dy nfl dy kIrqnI jQy aqy BfeI lfB isMG pFDI df ZfzI jQf syvf kiraf krdf sI. afp ny ipMzF dy aMdr zyiraF`c koeI QfvF`qy gurU gRMQ sfihb dI huMdI byadbI pRcfr nfÜ, ipafr nfÜ qy ijwQy loV peI qlvfr nfÜ vI rukvfeI.
BfeI qlivMdr isMG dI Drm supqnI mfqf suirMdr kOr dy dwsx muqfbk jQy ny kuJ smyN ivwc 10 hËfr pRfxI ƒ aMimRq Ckf ky isMG sjfieaf aqy inrMkfrI gurU zMm ƒ llkfiraf.
pMQk syvf kridaF isMGF df ieh jQf drbfrf isMG srkfr dIaF awKF ivwc rVkx lwgf qy puils ies jQy dI pYV nwpx lwgI.
19 nvMbr 1981 ƒ ieh isMG BfeI amrjIq isMG dhyVU dy Gr ipMz dhyVU (nyVy KMnf) ivwc arfm kr rhy sn qF ieMspYktr pRIqm isMG bfjvf qy hor pulIs ny af ky Gyrf pf ky goÜI clfAuxI ÈurU kr idwqI. isMGF dy juafbI Ìfier ivwc bfjvf mfiraf igaf qy bfkI dy pulsIey EQoN pwqrf vfc gey. isMGF ny EQoN inklx df pRogrfm bxf ilaf, ikAuNik Gr ivwc bwcy qy bIbIaF vI sn. AunHF dI surwiKaf leI isMG bfhr inkl ky sMGxy JV ivwc lupq ho gey. sYNkiVaF dI igxqI ivwc hor pulIs ny ipMz ƒ Gyrf pf ilaf aqy KojI kuwiqaF dI mdd nfl isMGF ƒ lwBx lwg peI.
afÜy-duafÜy dy ielfky ivwc pulIs aiDkfiraF ny hYlIkfptr nfÜ Bfl kIqI pr isMG do idn sx dy JV ivwc rihx qoN bfad nyiVEN lMGdI mfl-gwzI ivwc svfr ho gey. mfl-gwzI keI idn bfad XU[pI dy jMglF ivwc phuMcI qF isMG jMgl ivwc AuWqr gey. purfqn isMGF vFg AunHF 8-10 idn jMgl ivwc ibnF pRÈfdy-pfxI qoN kwty pr aMq KflseI rvfieq anusfr iÈkfr kr ky lMgr Cikaf. BuwKy iqhfey isMGF ny keI idnF bfad kuJ Cikaf sI.
hOÜI-hOlI sfry isMG aMimRqsr phuMcx lwgy. drbfrf isMG dI srkfr ny isMGF dy isrF qy ienfm rwK idwqf, ies (dhyVU) kFz dy sMbMD`c ijnHF isMGF ƒ srkfr ijAuNdf jF murdf cfhuMdf sI, Auh sn:
jQydfr qlivMdr isMG, qrsym isMG, vDfvf isMG (mOjUdf muwK syvfdfr bwbr Kflsf), amrjIq isMG Kymkrn, gurnfm isMG, amrjIq isMG dhyVU, syvf isMG.
jdoN aMimRqsr phuMc ky vI isMGF dy rihx df koeI pRbMD nf hoieaf qF sfry sRI hjUr sfihb vwl cly gey. 4-5 mhIny rUpOÈ rih ky vfps aMimRqsr afey pr koeI itkfxf nf bixaf. pulIs srgrmI nfÜ ieMnHF isMGF dI BfÜ kr rhI sI, Aus vyÜy dy akflI lIzrF s[ gurcrn isMG tOhVf, bfdl aqy lONgyvfl ny BfeI qlivMdr isMG ƒ ikhf ik qusIN ihMdusqfn qoN bfhr cly jfAu, nhIN qF pulIs drbfr sfihb af jfvygI. BfeI sfihb ny afiKaf, ‘‘mYN vfps jfx leI nhIN afieaf``. qF ienHF lIzrF ny pMj isMGF df rUp lY ky hukm idwqf ik qusIN iewQoN inkÜ jfE qy jy iksy ƒ iljf skdy ho qF lY jfE. BfeI qlivMdr isMG ny mjbUr ho ky sfQI isMGF ƒ ikhf ik jo vI cfhvy myry nfÜ cwl skdf hY, ikqy ieh nf kihxf ik qlivMdr isMG afp clf igaf qF sfƒ awg ivwc suwt igaf hY.
apRYl 1982 ƒ afp BfeI qrsym isMG, BfeI vDfvf isMG, BfeI sqnfm isMG aqy BuJMgI ryÈm isMG ƒ lY ky ihMdusqfn qoN bfhr af gey.
1982 ivwc BfeI kulvMq isMG nfgoky ÈhId ho gey. iewQy vrnxXog hY ik BfeI nfgoky ajoky iswK sMGrÈ dy ‘pihly ÈhId` sn aqy dhyVU kFz ‘pihlf mukfblf` sI. jQydfr qlivMdr isMG ny 1982 ivwc kYnyzf phuMc ky ‘bwbr Kflsf` jQybMdI kYnyzf ivc rijstrz krvfeI.
1983 ivwc hflYNz aqy jrmnI dI srhwd qoN jrmn pulIs ny BfeI qlivMdr isMG ƒ igRPqfr kr ilaf. jdoN BfeI sfihb jylH ivwc sn qF sRI drbfr sfihb ‘qy POjI hmlf ho igaf. Auh ilst iewk ieiqhfsk dsqfvyË hI sI, jo idwlI srkfr vwloN ÈRomxI kmytI skwqr Bfn isMG ƒ hmly qoN pihlF ByjI geI, ijs ivwc 47 isMGF dy nF sn. ienHF isMGF ƒ srkfr keI kysF ivwc BgOVy krfr dy cuwkI sI. ies ilst ivwc sB qoN AuWpr BfeI qlivMdr isMG qy sfQIaF dy nF sn.
 

************************

 

 

iswDf kIrqn pRsfrn

vIzIAu

afprysLn nIlf qfrf

sMq jrnYl isMG jI

sLRI hrmMidr sfihb qy hmlf (1984)

BfeI qyijMdr isMG jI

kfkfr, dsqfr qy rihq

   

afzIAu inqnym

jpu jI sfihb

jfpu sfihb

qvY pRsfid svwXf

copeI sfihb

afnMd sfihb

rihrfsu sfihb

kIrqn soihlf

suKmnI sfihb

ismrn

sMq jrnYl isMG jI