srdfr kpUr isMG aYm[pI[ vlo 6 sqMbr, 1966 ƒ
pfrlImYNt dy hyTly sdn lok sBf ivwc idwqf BfÈn,ijs nfl‘pMjfb punrgTn
ibwl-1966` Auqy bihs afrMB hoeI (asl aMgryËI ivwco anuvfd).
sRImqI pRDfn sfihb jIE, mYN ies ibwl ƒ bVy ghu nfl vficaf hY aqy
gRih mMqrI guljfrI lfl nMdf jI ny jo BfÈn huxy huxy idwqf hY mYN Aus
ƒ bVy iDafn nfl, iek mn ho ky suixaf aqy smiJaf hY. gRih mMqrI ijs
msly ƒ lok sBf ivc pyÈ krn Aus ƒ ghu nfl suxnf hI Xog. sRImqI pRDfn
jIE, myry leI hor koeI rfh nhIN rih igaf hY ik mYN ies sfry dy sfry
ibl df ivroD krF. ieh ibl gMdf aFzf hY ijs dy dMd ipaf mfry, pr ieh
nf-Kfx vflI aBkÈ vsqU hY qy nf-pcx vflI vI. koeI soJIvfn bMdf qF ies
ƒ kbUl kr nhIN skdf.
sRI mhfvIr iqafgI-ieh qF afpo afpxy hfjmy
AuWqy inrBr hY.
sRI kpUr isMG-myry mn ivc koeI ÈMkf nhIN ik
BfvyN iswKF df hfjmF qy AunHF dI pfcn ÈkqI ikqnI vI pRbl ikAuN nf
hovy, ijvyN ik myry imqR iqafgI jI ny sMkyq kIqf hY, ies gMdy aFzy ƒ
Kfx nfl AunHF ƒ iZwz pIV hI pvygI. mYN afpxy votrF dy nF Auqy afpxy
cox hlky dy nF Auqy, smUh iswKF dy nF AuWqy aqy ÈRomxI akflI dl dy
nF AuWqy ibl ƒ rwd krdf hF. iqMn kfrn ies ƒ nf-kbUlx dy hn. iewk qF
ieh pfp-BrI mnsf dI Aupj hY. dUjy iesƒ jmfAux vflI dfeI kucwjI hY.
qIjy ieh dyÈ dy smUcy lfBF leI hfnIkfrk hY aqy ies nfl dyÈ Auqy rfj
krn vflI jfqI qoN lokF df ivÈvfs AuT jfeygf qy ieMJ mulk kmËor
hovygf.
sRI mhfvIr iqafgI -ieh bwcf hrfmI qF nhIN hY.
sRI kpUr isMG-hrfmI nf hovy pr ies dI pYdfieÈ
pfp-Bry sMklp dvfrf hoeI hY aqy ieh muwZoN hI jfq kujfq hY. mYN ies
ƒ pfp dI Aupj ies leI kihMdF hF ikAuik iswKF nfl jo ivsfh-Gfq suqMqr
Bfrq ivc kIqf igaf hY,ieh Aus dI afKrI kVI hY. ihMdUsqfn dI bhuigxqI
dy lIzrF vwloN iswKF ƒ jo ivÈvfs idvfey gey sI aqy kFgrs ijhVy lfry
ipCly 30-35 sfl qoN lfAuNdI rhI AunHF df hux pfj KuwlH igaf hY.
ieh gwl ies lok sBf leI jnqf leI sfry
ihMdUsqfn dy vfsIaF leI aqy sfrI dunIaF dy swjx purÈF leI suxnI qy
smJxI guxkfrI hovygI ijhVI kQF ik iswKF nfl kIqy gey ivsfhGfq dI mYN
awj sunfx lwgf. ivsfhGfq kFgrsI ihMdU, lIzrF ny jfx-buJ ky aqy
ikRqGnF dvfrf Aus iswK kOm nfl kIqf hY ijs iswK kOm ny ihMdU, Drm qy
ihMdU jfqI dI rwiKaf leI bypnfh qy byimsfl kurbfnIaF kIqIaF hn. ieh
ivÈfhGfq AunHF iswKF nfl kIqf igaf hY ijhVy ik Drm dy rwiKak qy dyÈ
dy vYrIaF dy ÈqrU hn. ieh DoKf AunHF iswKF nfl hoieaf hY ijnHF df
hONslf kurbfnI aqy dyÈ BgqI sMsfr ivc pRiswD hY.
Aus iswK jfqI nfl hoey ivsfhGfq dI khfxI mYN awj ibafn krn dI afigaf
cfhuMdf hF ijnHF nfl ik ivÈvfsGfq ibgfinaF ny nhIN sgoN afpixaF ny
kIqf hY. ieh Auh iswK hn ijhVy svyry Èfm ardfs ivc kihMdy hn, iswKF
ƒ ivsfh dfn Brosf dfn. jo ivÈvfs krdy hn aqy ivÈvfsGfq dI AumId
dUijaF koloN nhIN rwKdy. asfzy bËurg aqy irÈI jo ik ihMdUaF qy iswKF
dohF dy pUjX hn ivÈvfsGfq nfloN vwzf mhfn pfp hor koeI nhIN igxdy sn.
mhFBfrq (aFidprvm 74 25) ivc iliKaf hY.
Xo anXfQfsMqfqmfnm anXQF pRiqpdXqy
ikMqyx n kRqm pfpm coryxfqmfphfirxm..
arQfq ijs dy mn ivc hor hY pr bcnF dvfrf hor
pRgt krdf hY Aus koloN koeI pfp vI asMBv nhIN hY, ikAuN jo afpxI
afqmf df cor aqy zfkU qF Auh spwÈt hY hI.
mYN ies sdn dy mYNbrF ƒ bynqI krdF hF ik Auh
afpxf iDafn 1929 dI ihm irqU vwl lY jfx jdoNik lfhOr ivc rfvI dy
kMZyy AuWqy srb ihMd kfgrs kmytI df smfgm hoieaf sI aqy jdoN
ihMdUsqfn leI pUrn afËfdI df mqf pfs kIqf igaf sI. mfG dI Aus TMzI
rfq myN iek ividafrQI-vflMtIar dy rUp ivc AuQy mOjUd sF. AusqoN
pihly idn iswKF ny afpxy lIzr bfbf KVk isMG srkrdgI ivc pMj lwK nr
nfrI df Èfndfr jlUs kwiZaf sI ijs bfbq ik lMzn dy tfeImË aKbfr ny
iliKaf sI ik-
ies jlUs dI Èfn dy sfhmxy kFgrs dI jlsI qy jlUsI iPwkI pY geI aqy
kFgrsIaF ny afpxf isr Èrm nfl Juwkf ilaf.
Aus qoN dUjy idn mhfqmf gFDI pMzq moqI lfl
nihrU qy pMzq jvfhr lfl bfbf KVk isMG jI dy invfs asQfn cburjI ivKy
phuMcy qy ieh ivÈvfs idvfieaf ik ijs vyly ihMdusqfn afËfd ho jfeygf
koeI ivDfn aijhf nhIN bxfieaf jfeygf ijhVf ik iswKF ƒ mnËUr qy kbUl
nf hovy aqy iksy mqlb df mqf vI kFgrs ny pfs kr idwqf.
Aus qoN ipwCy sn 1947 qk ies mqy dI pRoVqf keI
vfr kFgrs ny kIqI aqy sMn 1950 qk ies mqy ƒ kFgrs dy amMnf nhIN kIqf.
1950 ivc jdoN suqMqr Bfrq df ivDfn bxfieaf igaf qF ies mqy Auqy aml
krn qoN iswDf qy sfP ienkfr kr idwqf igaf. iswK ijhVy ik ivsfh pflx
vfly qy ivÈvfs krn vfly hn AunHF ny pUry 20 sfl kFgrs dy ivÈvfs
AuWqy pUrf Brosf rwiKaf aqy jdoN vI AunHF ƒ aMgryËF vwloN jF
muslmfnF vwloN rfjsI aiDkfrF bfry koeI pyÈkfÈ vI hoeI Auh AunHF ny
qurMq nf-mnËUr kr idwqI. ies smyN ivc muslmfnF vloN qy aMgryËF vloN
iek qoN vwD vfr iswKF ƒ suqMqr rfj afpxf afËfd dyÈ dyx qk dy Xqn
hoey ijhVf dyÈ ik diraf GwGr qoN lY ky cnfb dy kMizaF qwk imiQaf
igaf sI pr iswKF ny ies ƒ kbUlxoN nFh kr idwqI.
hux mYN sMn 1932 vl afAuNdf hF jdoN lMdn ivc
dUjI gol myj kfnPrMs ho rhI sI aqy isaflkot vfly srdfr bhfdr iÈvdyv
isMG ijs vyly ik kONsl afP ieMzIaf dy mYNbr sn. Aus smyN brqfnvI
srkfr dy lIzrF ny srdfr bhfdUr iÈvdyv isMG dvfrf iswKF ƒ ieh pyÈkÈ
kIqI ik jy Auh kFgrs nfloN afpxf sMbMD pwky qOr qy qoV lYx qF aMgryË
iswKF ƒ pMjfb aqy ihMdUsqfn ivc ieqnI Tos ÈkqI dy dyxgy ijs dvfrf ik
jdoN Auh ihMdUsqfn ƒ afËfd krn iswK ihMdUsqfn dy qIjy BfeI vfl bx
skx.
ieh mfstr qfrf isMG ijs dy aOguxf ƒ idn rfq
igixaf jFdf hY ieh mfstr qfrf isMG ijhVf hwd qoN vwD srl suBf hY Aus
ny ieh BfrI pyÈkÈ POrn nf mnËUr kr idwqI.
sRImqI pRDfn sfihb sYN Aus vyly kyNbirj dI
XUnIvristI ivc ividafrQI sF aqy ieh sfrIaF myry sfhmxy qoN hwQI
hoeIaF.
hux qIjI sfKI suxo. sMn 1946 julfeI dy mhIny
afl ieMzIaf kFgrs kmytI df jlsf klkwqy hoieaf ijs ivc ik iswKF nfl
kIqy gey rfjsI pRx duhrfey gey. 6 julfeI 1946 ƒ kFgrs dy pRDfn pMizq
jvfhr lfl nihUr ny iek pRYs kfnPrMs klkwqy ivc kIqI ijs ivc PwPy
kuwtxIaF vfly ieh Èbd khy gey.
pMjfb dy bhfdUr iswK ivÈyÈ slUk aiDkfrI hn. mYƒ ies ivc koeI afpwqI
nhIN idwsdI ik ihMdUsqfn dy AuWqr ivc iek aijhf ielfkf vwKrf kr
idwqf jfvy ijQy ik suqMqrqf df inwG iswKF dy lhU ƒ vI grmfvy.
ienHF kfvXmeI ÈbdF nfl iswKF ƒ afËfd Bfrq ivc iek suqMqr dyÈ dyx df
bcn idwqf igaf.
cOQI sfKI ieAuN hY ik sMn 1946 dIaF srdIaF ivc jdoN kYbint imÈn
idwlI afieaf qF AunHF ny srdfr bldyv isMG ƒ brqfnvI srkfr vloN ieh
sunyhf idwqf ik jy iswK kFgrs nfloN ikvyN vI vwK hoxf nhIN locdy aqy
ihMdUaF dy nfl rl ky hI rihxf cfhuMdy hn qF AunHF ÈuB iewCF dy
pRgtfvy leI jo ik aMgryËI jfqI dy ihrdy ivc iswKF leI hn brqfnvI
srkfr aijhf ivDfn inscq krn leI iqafr hY ijs ivc ik Auh ijwQy qk
iswK homlYNz iswKF dI ipqRI BUmI aQvf iswKsqfn df sMMbD hY arQfq
Gwgr qoN cnfb ivclf ielfkf AuQy ihMdUsqfn dI qksIm hox ipwCoN nf
Bfrq qy nf pfiksqfn koeI aijhf kfƒn lfgU kr sky ijhVf ik iswKF ƒ
kbUl nf hovy. s[bldyv isMG ny Jtpt ieh sfrI gwlbfq nihrU jI ƒ jf
dwsI qy AunHF dI slfh nfl brqfnvI srkfr dI ieh pyÈkÈ rwd kr idwqI.
jy iswK Aus vyly ieh mMn lYNdy qF ieh kFgrs dy pMzq jvfhr lfl nihrU
dvfrf sMn 1946 dI klkwqy ivc kIqI pyÈkÈ nfloN ikqy vDyry vwzI pyÈkÈ
sI aqy ies dvfrf iswK pfiksqfn aqy Bfrq dohF dyÈF ivc ÈkqIÈflI
pRBfvÈflI asQfn pRfpq kr skdy hn.
pMjvIN gwl ieAuN hY ik sMn 1947 apRYl dy mhIny
ivc imstr ijnfh ny brfqnvI srkfr dy kuJ AuWGy lIzrF nfl slfh krky
iswKF ƒ ieh iek pyÈkÈ kIqI. pihlF qF ieh gwl mfstr qfrf isMG jI nfl
kIqI geI qy ipwCoN mhfrfjf pitaflf nfl. pyÈkÈ ieh sI ik pitafly dI
irafsq ƒ iek suqMqr dyÈ sQfpq krky pfxpIq qoN lY ky rfvI diraf dy
kMiZaF qwk dy ielfky ivc imlf idwqy jfx. ieho dyÈ iswK bx jfvy aqy
iPr ieh iswKsqfn pfiksqfn nfl sMDI krky afpxI rwiKaf afid dy sFJy
pRbMD kr lvy. mfstr qfrf isMG ny qF ieh pyÈkÈ ibnF iksy nfl slfh
kIqy dy hI Tukrf idwqI pr mhfrfjf pitafly ny s[ptyl qoN sRI jvfhr
lfl nihrU nfl slfh krky ies ƒ rwd kr idwqf.
CyvIN kVI ies kQf dI ieAuN hY ik 9 dsMbr 1946
ƒ jdoN ik ihMdusqfn dI kMstIicAUaYNt asYNblI dI pihlI bYTk idlI ivc
hoeI qF Aus smyN bfbU rfijMdr pRÈfd dI pRDfngI hyT pMzq jvfhr lfl
nihrU ny pihlF qy buinafdI mqf pyÈ kIqfi js ivc ieh Èbd aMkq hn.
‘Gwt igxqIaF dy rfjsI aiDkfrF dI rwiKaf leI
pUrn pRbMD kIqy jfxgy. ieh sfzf aYlfn hY qy ieh sfzf pRx hY qy ieh
asfzf bcn hY asIN sfry sMsfr dy rUbry ihMdusqfn dy kroVF ÈihiraF ƒ
idMdy hF. ies leI ieh iek pivwqr sOgMd hY ijs df pflx krnf sfzf prm
Drm hY.
afpxI sfrQ isDI leI aqy vylf tpfAux leI JUTIaF
shuMaf sONgdf Kf lYxIaF kFgrs leI koeI nvIN gwl nhI MjfpdI. 16 mfrc
sMn 1931 ƒ mhfqmf gFDI gurduafrf sIs gMj dy iek ivÈyÈ dIvfn ivc gey
ijQy ik AunHF ƒ mfx pwqr idqf igaf. AunHF koloN puwCigwC kIqI geI ik
jy kFgrs iswKF nfl kIqy kOl iekrfrF qoN iKsk geI qF iPr iswK kI
krngy. mhfqmF gFDI ny jo AuWqr idwqf Auh AunHF dy aKbfr XMg ieMzIaf
imqI 19 mfrc 1931 ivc Cipaf hoief hY aqy Aus ivc ieh Èbd hn ‘srdfr
mDUsUdn isMG jI ny mYƒ ieh Brosf idvfAux leI ikhf hY ik kFgrs iswKF
nfl kIqy kOl iekrfrF df pfln krygI aqy kdy koeI aijhf kdm nhIN
cukygI ik ijs nfl iswKF dI hmdrdI kFgrs nfloN tuwt jfvy. Brfvo,
kFgrs ny lfhOr ivc mqf pfs kr idwqf hoieaf hY ik Auh koeI ivDfn nhIN
bxfeygI ijs ƒ iswK afpU prvfn nf krn. mYƒ smJ nhIN afAuNdI ik ies
nfloN hor vD Brosf mYN iswKF ƒ kI dyvF.[[[[mYN iswKF ƒ afKdf hF ik
Auh myry bcnF Auqy ivÈvfs krn aqy kFgrs dy mqy Auqy Brosf rwKx ik
kFgrs iswK jfqI nfl qF ik iksy iek ivakqI nfl vI ivÈvfsGfq nhIN
krygI. jy Aus ny aijhf kIqf qF Auh afpxI mOq afp hI mr jfvygI[[[[[iswKo,
BfeIE qy BYxo myrI bynqI hY ik qusIN sfry Èwk qy ÈMsy Cwz idE[[[[[ies
qoN vwD mYN hor kI afKF. prmfqmf sfKI hY ik mYN jo bcn kr irhf hF
AunHF qy mYN aqy kFgrs kdy nhIN iPrFgy.
jdoN puwiCaf igaf ik jy iswKF nfl DoKf hoieaf
hY qF mulk afËfd hox Auqy iswK qF inhwQl ho jfxgy qy sfrI qfkq
ihMdUaF dy hwQ clI jfvygI qF mhfqmf gFDI ny AuWqr idwqf ik Aus smyN
iswKF df ieh hwk hovygf ik Auh hwQ ivc qlvfr PV ky bgfvq krn aqy
vfihgurU aqy mnuwKjfqI dI afqmf AunHF dI shfieqf krngy.
jo lok rwb dy BE qy gurU dy zr qoN afËfd ho ky
JUTIaF shuMaF-sugMdf rfjsI pwDr Auqy cuwkdy hn aqy AunHF dI aMqm gqI
dI bfbq mYN kI afKF. ijnHF dy mn ivcoN Èrm Auz cuwkI hY AuQy ijnF
nfl ivÈvfsGfq hoieaf hY Auh isvfey akfl purK dy drbfr ivc ardfs dy
hor kI kr vI kI skdy hn. iswK ies smyN gurU akfl purK kol afpxy kÈtF
nivrqI leI ardfs kr rhy hn. pr ijnHF lokF dy hwQ rfj dI ÈkqI af jFdI
hY Auh afpxI qvFrIK afp hI GV lYNdy hn. ies leI mYN iswKF nfl
ivÈvfs-Gfq dI ies duKdfeI kQf df vrxn kr irhF hY qF jo afAux vflIaF
nslF scfeI qoN jfxU ho jfx. hux mYN swqvIN sfKI vl afAuNdf hF. 12
meI 1947 ƒ ihMdUsqfn dy gvrnr jnrl lfrz mfAUNbytn pMzq jvfhr lfl
nihrU nvfb ilafkq alI KF aqy srdfr bldyv isMG brqfnvI srkfr dy swdy
Auqy lMzn ƒ hvfeI jhfË rfhIN gey qF jo AuQy ihMdUsqfn dI iPrkU aVcn
dy do hol lwBx df afKrI Xqn kIqf jfvy. jdoN musilm lIg qy kFgrs
ivckfr koeI gwl bfq nypry nf cVH skI aqy pMzq jvfhr lfl nihrU ny
ihMdUsqfn ƒ vfpsI rvfngI imQ leI qF brqfnvI srkfr dy iek pRmuK nyqf
ny srdfr bldyv isMG ƒ sunyhf Byijaf ik jy Auh iek do idn ipCy Tihr
jfx qwd, ‘aijhy pRbMD sMBv hn ijnF dvfrf ik iswK afpxy pYrF AuWqy
KVy ho ky sMsfr dI qvfrIK ivc BfeIvflI pf skx.` srdfr bldyv isMG ny
ibnF ivlMb dy aqy ÈRyÈtfcfr dy ivruwD ieh Byq vflI gwl Jt pMzq nihrU
ƒ jf dwsI aqy pMzq nihrU dI pRyrnf anusfr ihMdUsqfn vfps afAux leI,
AunHF nfl hI hvfeI jhfj ivwc af svfr hoey. ivdfiegI vyly srdfr bldyv
isMG ny isMG ny sMsfr dy afKrI pwqrkfrF dvfrf ibnF nIqI ivcfry dy
ieAuN dmgjf mfiraf iswK aMgryËF koloN nf kuJ mMgdy hn nf kuJ locdy
hn isvfey ies gl dy ik aMgryË ibsqrf borIaf gol krky ihMdUsqfn ƒ Cwz
jfx. iswKF ny jo kuJ vI rfjsI aiDkfr lYxy jF mMgxy hn Auh kFgrs
koloN qy ihMdUaF dI ikRpflqfdvfrf pRfpq krngy. hux awTvIN qy aMqlI
sfKI ieAuN hY ik julfeI 1947 ivc axvMzy pMjfb dI lyijslyitv asYNblI
dy ihMdU qy iswK mYNbrF dI iek bYTk idwlI ivc hoeI ijQy ik AunHF ny
srb sMmqI nfl ihMdUsqfn dI vMz dI Xojnf dI pRoVqf kIqI. Aus mqy ivc
ieh Èbd vI mOjUd hn-
‘ihMdUsqfn dI vMz qoN ipwCoN pMjfb df jo Bfg
Bfrq ivc rih jfvygf Aus ivc ieh aqI ËrUrI hY ik iswKF dy ivÈyÈ rfjsI
aiDkfrF ƒ surwiKaq krn df bfnHxU bMinHaf jfey.`` ieh pMjfb dy Auho
ihMdU hn ijnF dI kI buDI nfloN AunHF dI kucyÈtf vDyry pRbl hY, ijnF
ny Bfrq suqMqr hox ipwCoN koeI ZMg qrIkf vrqxoN sMkoc nhIN kIqf ijs
dvfrf ik iswKF ƒ hIxy bxf ky afpxy aDIn rwK skx. awj ijhVf ibl asIN
ivcfr rhy hF ieh Aus iGrxf-BrI kQf df hI aMqm aiDafey hY, ijhVI kQf
mYN huxy suxf cuwkf hF. jdoN sMn 1950 ivc suqMqr ihMdUsqfn df nvF
ivDfn inrmq kIqf igaf qF iswKF dy cuxy hoey numfieMidaF ny aQvf
akflI mYNbrF ny, gwjvwj ky ikhf ik- ‘iswK ies ivDfn ƒ rwd krdy hn.
iswK ies ivDfn ƒ kbUlx qoN ienkfr krdy hn.` iswKF dy numfieMidaF ny
ies ivDfn dy ies KrVy Auqy dsqKq krn qoN AuWkf hI nFh kr idwqI qF jo
sB sMsfr aqy afAux vflIaF nslF spwÈt smJ lYx ik ieh ivDfn iswKF nfl
ivsfhGfq krky bxfieaf igaf hY aqy ies kfrn iswKF dI afqmf ies ƒ
svIkfr krn Auqy mËbUr nhIN kIqI jf skdI. sRImqI pRDfn jIAU, Bfrq dy
suqMqr hox qoN ipwCoN, bIq cuwky aTfrHF sflF ivc iswKF dI jo durgqI
hoeI hY aqy iswKF nfl jo Dwky ienHF rfjsI qy PrMgI ihMdUaF ny kIqy
hn Aus duwK Bry kFz ƒ mYN awj smyN dI QuV dy kfrn nhIN CoNhdf. kyvl
ienHF dwsfgF ik jdoN sMn 1954 ivc mfstr qfrf isMG ny jvfhr lfl nihrU
ƒ Xfd krvfieaf ik kFgrs qy ihMdUaF vwloN iswKF nfl kIqy bcn pUry
nhIN hoey qd pMzq jvfhr lfl nihrU ny ibnf iJjk AuWqrf idwqf ik ‘hux
smF bdl igaf hY.` iswK BlI pRkfr jfxdy hn ik hux smF bdl igaf hY.
hux mYƒ ies ibl AuWqy QoVI ijhI tIkf itwpxI krn dI afigaf idwqI jfvy.
21 mfrc 1966 ƒ gRih mMqrI ny suprIm kort dy iek jwj dI pRDfngI hyT
kmÈIn nIXq kIqf ik pMjfb dy pMjfbI qy ihMdI BfgF ƒ vwK-vwKry krky
pMjfb qy hirafxf rfj sQfpq kIqy jfx aqy ieh vMz sMn 1961 dI jnsMiKaF
dy afDfr Auqy hovy aqy ieh vMz krn smyN qhsIlF dIaF hwdF nF qoVIaF
jfx. ienHF iqMnF afdyÈF dy guhj rhws ƒ jy smiJaf jfvy qF ieh spwÈt
ho jfeygf ik ienHF df Bfv pMjfb ƒ inrbl krnf aqy iswKF df lwk qoVnf
sI. ‘Èfh kmIÈn` ny ies gRhj rhws ƒ smJx ivc axgihlI nhIN ivKfeI.
ijMnF Coty qoN Cotf pMjfb ho sikaf Aus qoN vwD AunHF nhIN bxn idwqf
aqy AunHF ny pMjfb ƒ hIxf krn leI jo kuJ sr bx sikaf hY qF jo pMjfb
df ielfkf qy hwk Koh ivc qy hirafxf qy ihmfcl pRdyÈ ƒ amIr bxfieaf
jf sky. zlhOjI pMjfb koloN Koh leI hY ik ieh phfVI ielfk hY aqy
mornI ijhzf ik zlhOjI nfloN vI Aucyrf hY Auh hirafxf ƒ dy idwqf hY
ik ihMdU vwsdy hn. ieh duwKdfeI kQf ieAuN jfrI hY aqy nvIaF kVIaF GV
ky pMjfb ƒ pRDfnI qy inrdl krn dy BrpUr jqn kIqy gey hn. iswty vjoN
pMjfb hux aYvyN iek copiVaF lyipaf iËlHf pRIÈd rih igaf hY aqy ieh
iswKF leI iek kurftIn bxf idwqf igaf hY. duK dI gwl ieh hY ik ienf
pfp krmF dI pUrqI leI dyÈ dI juzIÈrI ƒ vriqaf igaf hY. sMn 1964 ivc
ienHF sqrF df ilKfrI idwlI pfrlImYNt ivc pfrlImYNtrI suqMqr pfrtI df
sYktrI sI aqy ies hYisaq ivc Auh mdrfs suqMqr pfrtI dy nyqf qy
inrmfqf sRI rfjgopflfcfrI ƒ imlx igaf qd rfjf jI ny dwisaf ik sMn
1946 ivc hI AunHF ny mfstr qfrf isMG (“dkLg r;K ÁLqvkghj’’) ƒ Kbrdfr
kr idwqf sI ik huxy jo kuwJ iswK pRfpq kr skdy hn, aMgyrjF qy
muslmfnF sulh sPfeI krky lY lYx, ipCoN ihdUaF ny kuJ vI nhIN dyxf
dvfxf. mYN muVn AuprFq mfstr qfrf isMG jI koloN ieh gwl puwCI qF
kihx lwgy, ‘hF gwl hoeI qF sI, pr asIN soicaf ik ieAuN ihMdUaF Auqy
asfzI byBrosgI pRgt hovygI aqy asIN cuwp vwtI rwKI.` ‘quM` suix hrxf
kfilaf kI vfVIaY rfqF rfm ibKu Pil mITf cfir idn iPir hovy qfqf rfm.`
(gurU gRMQ sfihb, afsf mhlf 1) sRImqI pRDfn jIAU mYƒ ieh kihx dI
afigaf idAu ik Bfrq dy suqMqr hox qoN ipwCoN jo pfp sB qoN vwzf
kFgrsI hfkmF ny kIqf hY Auh ieh hY ik AunHF ny inXflXF dy
AuWc-aiDkfiraF ƒ mhfn aiDafie dy rfjsI kMmF leI vriqaf hY. ies df
iswtf ieh inkilaf hY ik lokF df Brosf adflfqF qoN AuT igaf hY. qd hI
ÈRomxI akflI dl dI vrikMg kmytI ny 20 julfeI 1966 ƒ ieh mqf pfs kIqf-
‘iswKF nfl sMbMDq msilaF bfry jo adflqI jFc pVqflF qy irportF suqMqr
Bfrq ivc hoeIaFM hn, AunHF Auqy dIrG ivcfr krn ipwCoN, ieh iswtf
inkldf hY ik afËfd ihMdUsqfn ivc adflqF aqy adflqI kfrvfeIaF Auqy
rfjsI ihMdUaF ny aXog pRbfv ies pRkfr pfey hoey hn ik iswKF ƒ iksy
adflqI ZMg aqy rfh dvfrf iensfP dI AumId nhIN rih geI.`` mfnXvr
mihlf pRDfn sfihb, ho skdf hY ik myry koloN puwiCaf jfvy, aqy mYN
vyK irhf hF ik keI Bly aqy swjx mYNbr ies sBf ivc bYTy hn ijnHF dy
mn ivc keI ies pRkfr dy pRÈn AuWT rhy hoxgy-‘ieh srdfr kpUr isMG,
isafxf ibafxf ho ky iswKF dI gwl lok sBf ivc ikAuN CV bYTf hY ? sfzy
dyÈ ivc aiPrkU rfj sQfpq ho cuwkf hY aqy sFJIaF votF nfl rfj krn df
ivDfn bx igaf hY. iswKF nfl ivqkrf aqy Dwkf ikvyN ho skdf hY, ivDfn
ivc qF iswK ihMdU df ivqkrf mMinaf hI nhIN igaf.` ienHF pRÈnF df
AuWqr mYN sihjy hI dy skdf hF. ivDfn aqy kfƒn qF ikqfbF ivc ilKy
huMdy hn, pr AunHF Auqy ijs ZMg nfl aml kIqf jFdf hY, Auh gwl hY.
gwl kihx dI hor huMdI qy krn dI hor, ieh rfjnIqI df rhswX hY. ijhVy
lok ies pRkfr dIaF Buwl BulfxIaF ivc iswKF ƒ pfAux df Xqn krdy hn,
Auh jF qF iswKF vFg hI iswDV hn aqy jF loV qoN vD clfk. muMzUkopniÈd
ivc iliKaf hY ik sMsfr afqmf dIaF cfr gqIaF qoN AuqpMn huMdf hY. ies
ƒ ‘cqrpfd` ikhf hY. iesy qrHF awjklH dy rfj prpMc dy vI cfr pYr hn,
pfrlImYNt nOkrÈfhI adflqF aqy pRYs. ijqnF icr rfj dy ienHF chuM aMgF
dI rUp ryKf nf pCfxI jfvy, Auqnf icr ihMdusqfn ivc iswKF dI duK BrI
Xojnf dI soJI nhIN af skdI. adflqF qy nOkrÈfhI bfbq mYN KulHy sMkyq
kr cuwkf hF. hux mYN pfrlImYNt vl,ies lok sBf vl, kuwJ ieÈfry krdf
hF. ieh lok sBf mhfn gOrvÈflI sMsQf hY aqy ies dy siqkfr ƒ koeI BMg
krn df aiDkfrI nhIN hY. prMqU iswK BlI pRkfr jfxdy hn ik sFJy votF
dI cox rfhIN Auh do cfr qoN vwD afpxy mYNbr ieQy Byj nhIN skdy. ieh
doh chuM mYNbrF ƒ vI KulHI qy inrBY ho ky gwl knr dI afigaf nhIN
idwqI jFdI. ipClyry mhIinaF ivc hI ieh vyKx ivc afief hY ik Gwt
igxqI dy mYNbrF ƒ, ibnF suxy qy ibnF ivcfry, lok sBf ivcoN Kfrj kr
idwqf jFdf hY aqy ipCoN vI afpxf duwK hox dI afigaf nhIN idwqI jFdI.
aijhI lok sBf dvfrf iswK afpxy duwKF dI nivrqI ikvyN krn ? hux mYN
pRYs dI gwl krdf hF. sfzy dyÈ df pRYs afËfd hY aqy bhuq hwd qwk
inrpwK vI. pr vyKx vflI gwl ieh hY ik jdoN iswKF df svfl hovy,Aus
vyly AunHF df rvweIaf kI huMdf hY. kuJ sfl hoey ieMglYNz ivc keI
aKbfrF dy mflk lfrz bIvrbruk dI pRDfn mMqrI bflzivn nfl KVk peI sI
qd bflzivn ny pRYs bfry ieMglYNz dI pfrlImYNt ivc ikhf sI-
‘pRYs kol ÈkqI hY, pr iËMmyvfrI df aihsfs nhIN. ienHF kol kMjrF qy
kMjrIaF vfly sB aiDkfr hn.`
mYN ies qoN vwD kuJ nhIN kihMdf. mYN bhuq kuJ kih cuwkf hF ijs nfl
ik ÈRomxI akflI dl dI vrikMg kmytI dy mqy nMbr 2, ijhVf ik 20 julfeI
1966 ƒ pfs kIqf igaf, dy ipCokV dI, ijQoN qk ik ies df sMbMD ies ibl
nfl hY, smJ pY skdI hY. Auh mqf ieAuN hY- ‘iswK inscY krdy hn aqy
aYlfn krdy hn ik Auh afpxI pUrI ÈkqI nfl, aYsy hmly df mukfblf krngy,
ijs df Bfv iswKF ƒ afËfd ihMdusqfn ivc GtIaf drjy dy aqy gOrv-rihq
ÈihrI bxf dyxf hovy.` Auh mMg krdy hn ik hyT ilKy kdm POrn cuwky jfx
qf jo iswK ihMdUsqfn ivc, brfbr dy Brf bx ky rih skx-
(1) ijhVy iswK ielfky jfx buwJ ky aqy ibn kfrn
nvyN pMjfb ivcoN kwZ idwqy gey hn aqy joVy nhIN gey, ijhf ik,
gurdfspur iËlHy df ielfkf ijs ivc zlhOËI Èfml hY, aMbfly df iËlHf
sxy cMzIgVH, pMjOr, kflkf qy aMbflf sdr dy,AUny hI sfrI qihsIl aqy
nflfgVH df ‘dyÈ` nfm df ielfkf,gUhlf sb-qihsIl sxy tohfxf aqy rqIaf
blfk ijhVy ik ihsfr dy iËlHy ivc hn, krnfl iËlHy df Èfhbfd blfk aqy
rfjsQfn df gMgf ngr iËlHf,ienHF ielfikaF ƒ Jwt-pwt pMjfb ivc Èfml
kIqf jfvy qFik sfry nfl lwgdy iswK vsoN dy ielfky iekwTy ho ky,
suqMqr Bfrq aMdr, iswK homlYNz aQvf iswK-sqfn df rUp Dfrn kr lYx,
ijs ivc iswKF qy iswKI dy ivÈyÈ hwk rfKvyN hox.
(2) ies nvyN inrmq hoeyy pMjfb ƒ Auho ijhy
aiDkfr qy pdvI idwqI jfvy ijhVI ik, sMn 1950 ivc, ihMdUsqfn dy ivDfn
duafrf jMmU qy kÈmIr ƒ pRfpq hoey sn.`
sRImqI jIE, mYN hux afpxf BfÈn smfpq kr cuwkf
hF. sfry iswKF aqy iswK pMQ dy nfm Auqy, ijnHF dI jwQybMdI ik ÈRomxI
akflI dl hY, mYN ies ibwl ƒ rwd krdf hF, ies df ivroD krdf hF, ies ƒ
nfmMnjUr krdf hF, aqy ies ibl dy ipCy ijhVIaF BfvnfvF hn AunHF ƒ
iDrkfrdf hF. mYN ihMd srkfr ƒ kihMdf hF ik Auh CyqI qoN CyqI ivDfnk
kdm cuwky ijs duafrf ik ÈRomxI akflI dl dIaF AunHF mMgF dI, ijnHF dI
ivafiKaf ik mYN hux kr cuwkf hF, pUrqI hovy. mfnXog pRDfn dyvI jIE,
mYN afpdf DMnvfd krdf hF.