iswK-mq bnfm sMq-mq


vwK-vwK mqF dy hyTlI aqy AuqlI pwDr qy aKOqI Dfrimk afgUaF (jF aKOqI sMqF) duafrf mnuwKqf dy huMdy iBMn-iBMn pRkfr dy ÈoÈx dy ivroD`c hoNd ivwc afieaf gurU nfnk sfihb df mq aYlfnIaf qOr`qy sMq mq nhIN hY, BfvyN ik ies mq ƒ (shI mfainaF`c) Dfrn krn vfly mnuwK dI isKrlI avsQf df nF ‘sMq` hY. ieh ‘sMq` avsQf hI akfl purK`c aByd hoxf hY. gurU nfnk df mq ‘iswK mq` dy nF nfl jfixaf jFdf hY.
iswK mq dy ajoky vrqfry dy mwdynËr ieh nukqf ivcfrnf ËrUrI bx jFdf hY. jy gurbfxI aMdr ‘sMq` sMbMDI mfpdMzF ƒ GoKIey qF do gwlF spwÈt rUp`c AuWGV ky afAuNdIaF hn. iewk qF gurbfxI ivwc ‘sMq` dy guxF aqy ‘guriswK` dy guxF ivwc smfnqf pfeI jFdI hY, ijs qoN ieh spwÈt huMdf hY ik ‘guriswK` aqy ‘sMq` avsQf dovyN smfn avsQfvF hI hn. dUjI gwl, gurbfxI dy Purmfn ‘sB dU vzy Bfg gurisKf ky…[` qoN spwÈt huMdf hY ik gurU sfihbfn df mnorQ afpxy mq ƒ iswK-mq bxfAuxf sI nf ik sMq mq.
ies dI imsfl sfƒ iswK ieiqhfs`coN vI iml jFdI hY. sMq avsQf qk puwjy iswKF df iswK smfj aMdr gurU dy ainn iswKF dy qOr`qy iËkr qy siqkfr kIqf jFdf hY nf ik sMq dy qOr`qy. nf hI AnHF guriswKF dy nF muhry ‘sMq` afidk pdF df pRXog kIqf jFdf hY qy AunHF ƒ aksr ‘BfeI` pd rfhIN hI sMboiDq kIqf jFdf hY.
mnuwKI iÌqrq jF mfniskqf df Jukfa hmyÈf aijhy dYvI purÈF vwl huMdf hY, ijnHF kOÜ ÊYbI ÈkqIaF hox dI afs hovy aqy ijnHF ƒ rvfieqI qOr`qy ‘sMq` afiKaf jFdf hY. mnuwK dI aijhI iÌqrq jF mfniskqf hmyÈf hI rhI hY qy hux vI. aijhy ivwc mnuwKqf df ÈoÈx aqy luwt-Ksuwt huMdI hY. mnuwKqf dy aijhy rvfieqI vrqfry dy qihq sMq-mq aqy Èbd gurU isDFq ivvhfrk rUp afpf-ivroDI gwlF ho inwbVdIaF hn. iesy hI mnuwKI vrqfry ƒ mwdynËr rwKidaF gurU sfihbfn ny ‘Èbd gurU` isDFq dI ieMny vwzy pwDr`qy sQfpqI leI rvfieqI sMq-mq ƒ rwd kr ky iswK-mq dI sQfpnf kIqI. aijhf ieh leI kIqf ikAuNik aijhy mnuwKI vrqfry df sMbMD aqy iKwc iswDy qor`qy srIr vwl huMdI hY aqy rvfieqI sMq mq ƒ rwd kIqy ibnF Èbd-gurU isDFq dI sQfpqI sMBv nhIN sI.
BfvyN ik gurU nfnk sfihb qoN pihlF hoey mhFpurKF jF AunHF BgqF ijnHF dI bfxI gurU gRMQ sfihb aMdr sÈoiBq hY, ny vI Èbd gurU isDFq ƒ Dfrn kIqf pr sMq mqF df bolbflf hox kfrn Auh ies rwbI isDFq dI sQfpqI ivwc kRFqI nhIN ilaf sky. bfbf sRI cMd df clfieaf hoieaf AudfsI mq aYlfnIaf sMq-mq hY, ikAuNik ies mq`c Èfml hox vfÜy sÉÈ ƒ AudfsI-sMq jF AudfsI-sfDU afiKaf jFdf hY, iesy qrHF inrml-sMprdf`c Èfml hox vfly ƒ inrmlf-sMq, syvf-pMQI mhMq afid kr ky sMboiDq kIqf jFdf hY. Auprokq sMq-mq dIaF pRqwK imsflF hn, ijs kfrn ieh sMprdfvF iswK pMQ df ihwsf nhIN bx skIaF, nf hI iehnF sMprdfvF aMdr Èbd-gurU isDFq amlI rUp`c lfgU ho skdf hY. jy iswK mq dI gwl krIey qF iswK mq`c Èfml hox vfÜy sÉÈ ƒ ‘iswK` Èbd nfÜ sMboiDq kIqf jFdf hY, nf ik ‘sMq` Èbd nfÜ qy iesy vrqfry`c hI Èbd-gurU isDFq ƒ amlI rUp dyxf qrk-sMgq bxdf hY.
jykr gurU sfihbfn vwloN clfey ies iswK-mq dy ajoky vrqfiraF aqy hflqF bfry zUMGyrI Jfq mfrI jfvy qF pqf lwgdf hY ik ies mq ivwc ivcr rhy iËafdfqr qbikaF vwloN ies ƒ sMq-mq bxfAux dIaf cyq aqy acyq rUp`c koiÈÈF jfrI hn. inÈicq qOr`qy ies mnuwKI mfniskqf dy vrqfry qihq Èbd-gurU isDFq nfÜoN iswDy jF aiswDy ZMg nfÜ qoV ivCoVf hovygf. ies qrHF dy ruJfn`c ruJy Aukq qbikaF qoN myrI murfd prMprfgq iswK sMsQfvF arQfq iswK sMprdfvF qoN hY. AudfsIaF, inrmilaF jF hor sMq-mq sMprdfvF vfÜf vrqfrf iehnF iswK-sMprdfvF`c vDyry BfrU ho irhf hY, BfvyN ik ienHF iswK sMprdfvF dy moZIaF df AudyÈ Èbd- gurU isDFq ƒ iswK smfj`c ivhfrkqf pRdfn krnf sI.
bfbf aqr isMG msqUafxy vfiÜaF ƒ ‘sMq` df iÉqfb dyxf aYlfn sI, ijs ny bfad ivwc aYlfnIaf sMq-mq dy ruJfn ƒ jnm idwqf, ijs dy qihq ‘gurisKF kI hir DUiV dyih hm pfpI BI giq pFih`. vrgy mhfn gurmiq isDFq qoN kory anykF sKÈF ny vI afpxy afp ƒ ‘sMq` aYlfinaf aqy ieh vrqfrf iswK smfj aMdr idno-idn vDdf jf irhf hY.
ies aKOqI sMqpuxy dy ruJfn ƒ rokx leI iswKF dy kuJ vrgF vwloN aijhy ruJfn ƒ pRPuilq krn vfly qwqf dI kfÌI aflocnf ho rhI hY. pr aflocnf krn vfiÜaF`coN vDyry icMqk Drm ƒ ivigafnvfd df Êulfm smJx vfÜI mfniskqf dy DfrnI hn, ijs kfrn ies aflocnf df koeI sfrQk hwl nhIN inkl irhf. kuJ smF pihlF gMBIr iswK icMqk s[ krmjIq isMG hurF df lyK ‘sMq-sMsQf dI aMnHI muKflÌq ikAu` ‘ajIq` aÉbfr ivwc Cipaf sI, ijs ivwc AunHF ny iswK mq`c ies smyN iqMn qrHF dIaF ibrqIaF df vrqmfn mfhOl`c srgrm hox df iËkr kIqf:
‘‘iewk Auh lok hn, jo sMqF dI inMidaf ÌYÈn vjoN krn hn. ÌYÈn vjoN krdy hn. ÌYÈn-ibrqI bfry bhuqI iÌkr krn dI ies kr ky loV nhIN, ikAuNik ieh ibrqI hr dOr ivwc Gwt jF vwD afpxf rol aksr hI adf krdI hY.
dUjy Auh lok hn jo Drm dy zUMGy rhwsF qoN Aukf hI kory hn. qrk AunHF`qy ies kdr hfvI hY aqy Auh qrk dy isDFq ƒ Aus hwd qk lmkfa ky lY jFdy hn, ijQy Auh qrkÈIl nhIN, sgoN qrkhIx vDyry lwgdy hn. …[[sMq-sMsQf dI aflocnf qy inMdf krn ivwc Auprokq ruJfn df vwzf ihwsf hY.
qIjI iksm dy lok jo sMq-sMsQf dI aflocnf krn leI mjbUr ho gey hn, AunHF dI aflocnf ivwc sMjIdgI vI hY aqy iemfndfrI vI hY. AunHF dI idRÈtI ivwc pfkIËgI vI hY aqy AunHF dy qrk ivwc iËMd-jfn vI aqy ruhfnI DVkx vI aqy ieiqhfsk scfeI vI hY. Auh iswK pMQ dI ÈuwD cyqnf dy pihrydfr afKy jf skdy hn. AunHF dI dlIl zUMGy iDafn aqy hmdrdI dI mMg krdI hY. ……[qIjI iksm nfl juVy ieh lok mihsUs krdy hn ik sMq-sMsQf iswKF ƒ drpyÈ smwisafvF ƒ muKfrq hox leI iÌkrmMd nhIN…[``.
Auprokq ivcfr ies leI ËrUrI bxdI hY, ikAuNik aKOqI sMqvfd dy aflockF dy rvweIey qy ikrdfr df inrpwK ZMg nfl ivÈlyÈx hoxf vI ËrUrI bxdf hY. sMq-sMsQf dy ajoky ruJfn ijs ny ijwQy Èbd-gurU isDFq dI ivvhfrkrqf ƒ gihrI swt mfrI hI hY, EQy ies nfÜ hor vI anykF kOVy swc aqy nFh-pwKI qwQ juVy hoey hn, keIaF df qF iËkr vI Èfied nf kr skdy hoeIey.
iswK mq ƒ aYlfnIaf qOr`qy sMq-mq bxfAux dy mfrU ruJfn qihq prMprfgq iswK sMsQfvF`c sMq khfAux df irvfË ijhf bx igaf hY. ies qoN ielfvf iswK smfj dy bhuigxqI lokF dI iKwc Èbd-gurU nfloN sMq pd hyT ivcr rhy qbikaF pRqI iËafdf vD geI hY. jy koeI ivrlf sMq hY qF ies df arQ ieh nhIN ik Aus pRqI iKwc hoxI nhIN cfhIdI, blik hoxf qF ieMJ cfhIdf ik Aus dI sMgf kr ky sfzI iKwc Èbd-gurU pRqI vD jfey. vYsy ienHF prMprfgq iswK sMsQfvF df ajokf vrqfrf muwZly iswK isDFqF qoN dUr ikvyN hY, ies dIaF anykF imsflF idwqIaF jf skdIaF hn aqy ies vfsqy vwKry lyK dI loV vI pvygI.
awj ieh sMq-mq vrqfrf pIrI dy Zog hyT juJfrU iswK kOm aMdr mIrI dI Bfvnf ƒ pRPuilq hoxoN rok irhf hY aqy mIrI-pIrI dy juVvyN sMklp ƒ amlI rUp`c inKyV ky pyÈ kr irhf hY. iswK-mq qy sMq mq ivckfr ieh bhuq vwzf aMqr hY ik iswK-mq mnuwK ƒ ‘sMq ispfhI` bxn dI pRyrnf idMdf hY aqy bgly-Bgq bxn qoN vrjdf hY, jd ik sMq-mq vrqfrf ÈkqI qoN lFBy rih ky lMmy coÜy pf ky kyvl BgqI ƒ hI qrjIh idMdf hY. duK dI gwl ieh hY ik ies vrqfry aMdr BgqI dy sMklp ƒ vI keI qrHF dy krm-kFzF qy rUVHIvfd ny Gyiraf hoieaf hY; ijs kfrn BgqI dI hoNd vI pUrn qOr`qy ÈuwD nhIN hY; ieh sB kuJ aiDafqimkqf ivwc vI rukfvt bxdf hY. ies qrHF ies vrqfry df ruJfn iksy pwKoN vI iswK kOm dy vzyry ihwqF ivwc nhIN hY. jy aijhf ruJfn pMQ aMdr iesy qrHF hI vDdf igaf qF ‘bfxI gurU gurU hY bfxI` vfÜf mhfn rwbI isDFq qy hor muwZly gurmiq isDFqF ƒ ieh ‘bnfrs ky Twg` styjF AuWqy icmitaF aqy ZolkIaF dy rOÜy ivwc hI ruÜf dyxgy jo ik asihxXog hovygf.
 

************************

 

 

iswDf kIrqn pRsfrn

vIzIAu

afprysLn nIlf qfrf

sMq jrnYl isMG jI

sLRI hrmMidr sfihb qy hmlf (1984)

BfeI qyijMdr isMG jI

kfkfr, dsqfr qy rihq

   

afzIAu inqnym

jpu jI sfihb

jfpu sfihb

qvY pRsfid svwXf

copeI sfihb

afnMd sfihb

rihrfsu sfihb

kIrqn soihlf

suKmnI sfihb

ismrn

sMq jrnYl isMG jI